1. මහාඛන්ධකවණ්ණනා

බොධිකථාවණ්ණනා

යං ඛන්ධකෙ ලීනපදාදිභෙද-පකාසනං දානි සුපත්තකාලං;

තස්මා අපුබ්බං විනයත්ථමෙව, වක්ඛාමි සඞ්ඛෙපගහණත්ථං.

තත්ථ කෙනට්ඨෙනායං ඛන්ධකොති? ඛන්ධානං සමූහත්තා විභඞ්ගො විය. තෙ පන කථන්ති? ඛන්ධානං පකාසනතො දීපනතො. ඛන්ධාති චෙත්ථ පබ්බජ්ජාදිවිනයකම්මසඞ්ඛාතා, චාරිත්තවාරිත්තසික්ඛාපදසඞ්ඛාතා ච පඤ්ඤත්තියො අධිප්පෙතා. පබ්බජ්ජාදීනි හි භගවතා පඤ්ඤත්තත්තා ‘‘පඤ්ඤත්තියො’’ති වුච්චන්ති. පඤ්ඤත්තියඤ්ච ඛන්ධ-සද්දො දිස්සති ‘‘දාරුක්ඛන්ධො අග්ගික්ඛන්ධො උදකක්ඛන්ධො’’තිආදීසු විය. තෙසං පඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතානං ඛන්ධානං පකාසනතො වණ්ණනතො පබ්බජ්ජක්ඛන්ධකාදයො වීසති ‘‘ඛන්ධකා’’ති වුත්තා, අවසානෙ ද්වෙ තංසදිසත්තා වෙලාය සදිසත්තා සීලස්ස වෙලාති වචනං විය. අපිච භාගරාසත්ථතාපෙත්ථ යුජ්ජතෙ තෙසං පඤ්ඤත්තීනං භාගතො ච රාසිතො ච විභත්තත්තා. කිං පනෙතෙසං ඛන්ධකානං අනුපුබ්බකාරණන්ති? නායං පුච්ඡා සම්භවති, අඤ්ඤථා වුත්තෙසුපි තප්පසඞ්ගානතික්කමනතො. අථ වා පබ්බජ්ජුපසම්පදාපුබ්බඞ්ගමත්තා සාසනප්පවෙසනස්ස තදත්ථසඞ්ගහකො මහාඛන්ධකො පඨමං වුත්තො. කෙනාති චෙ? ධම්මසඞ්ගාහකත්ථෙරෙහි. භගවතා පන තත්ථ තත්ථ උප්පන්නවත්ථුං පටිච්ච තථා තථා වුත්තානි, න ඉමිනා අනුක්කමෙන. ථෙරා පන තං තං පයොජනං පටිච්ච සමානජාතිකෙ එකජ්ඣං කත්වා අනුක්කමෙන සජ්ඣායිංසු. සෙසානං පයොජනං තත්ථ තත්ථෙව ආවි භවිස්සති.

ඛන්ධකොවිදාති පඤ්ඤත්තිභාගරාසට්ඨෙන නෙසං ඛන්ධත්ථකොවිදා, නිරුත්තිපටිසම්භිදාපාරප්පත්තාති අත්ථො. තෙසං අනුත්තානත්ථානං පදානං සංවණ්ණනා. කස්මා පනෙවං විසෙසිතන්ති? තතො සෙසභාගා යුත්තා. මාතිකාට්ඨුප්පත්තිග්ගහණම්පෙත්ථ පදභාජනියග්ගහණෙනෙව වෙදිතබ්බං. යෙහි අත්ථා යෙසං පදවිසෙසානං අට්ඨකථායං පකාසිතා, තෙසං තෙ පදවිසෙසෙ පුන ඉධ වදෙය්‍යාම, වණ්ණනාය පරියොසානං කදා භවෙ තෙ තෙ අත්ථෙති වුත්තං, තං තස්ස නිද්දෙසෙන යුජ්ජති. උත්තානා චෙව යා පාළි, තස්සා සංවණ්ණනාය කින්ති වත්තබ්බං? න හි අත්ථා උත්තානාති සම්භවති. අධිප්පායානුසන්ධීහීතිආදිවචනෙහිපි තං වචනං සම්භවතීති චෙ? න, අත්ථග්ගහණෙන චෙත්ථ පදවිසෙසානං ගහිතත්තා. තෙ හි අත්ථතො අනපෙතත්ථෙන, අභිධානත්ථෙන වා අත්ථොපචාරෙන වා අත්ථාති වෙදිතබ්බා. සංවණ්ණනානයොති සංවණ්ණනා නාම අවුත්තෙසු උහාපොහක්කමනිදස්සනතො ‘‘නයො’’ති වුත්තො.

1. උරුවෙලාති යථාවුත්තවාලිකරාසිවසෙන ලද්ධනාමකො ගාමො, තස්මා සමීපත්ථෙ එතං භුම්මං. තථාභාවදස්සනත්ථං ‘‘නජ්ජා නෙරඤ්ජරාය තීරෙ’’තිආදි වුත්තං. අඤ්ඤථා තස්මිං වාලිකරාසිම්හි විහරතීති ආපජ්ජති, ‘‘උරුවෙලං පිණ්ඩාය පාවිසීති යෙන උරුවෙලසෙනානිගමො’’තිආදිවචනවිරොධො ච. අට්ඨකථායං පන මූලකාරණමෙව දස්සිතං. තත්ථ තං සන්ධාය වුත්තං…පෙ… දට්ඨබ්බොති නිගමනවචනං. තං කිමත්ථන්ති චෙ? ගාමං සන්ධාය යථාවුත්තපදත්ථසම්භවදස්සනත්ථං. ‘‘සො පන ගාමො තදුපචාරෙන එවං නාමං ලභතී’’ති වචනං පන අවුත්තසිද්ධන්ති කත්වා න වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං, අථ වා යස්ස ‘‘උරුවෙලා’’ති යථාවුත්තවාලිකරාසිස්ස, තස්ස සමීපගාමස්සපි නාමං. තත්ථ ආයස්මා උපාලිත්ථෙරො න ඉධ ගාමං සන්ධාය ‘‘උරුවෙලායං විහරතී’’ති ආහ ගොචරගාමපයොජනාභාවතො. න හි භගවා තං ගාමං ගොචරං කත්වා තදා තත්ථ විහාසි, තස්මා එත්ථ වාලිකරාසිස්ස සමීපෙ බොධිරුක්ඛමූලෙ විහාරං සන්ධාය සො එවමාහාති දස්සෙතුකාමො අට්ඨකථාචරියො එවමාහාති වෙදිතබ්බං, තස්මා භගවතො ගාමතො දූරතරෙ අරඤ්ඤෙ අභිසම්බොධිදීපනෙන දුතියුප්පත්තිට්ඨානනියමං තීහි පදෙහි අකාසි ථෙරොති වෙදිතබ්බං, අඤ්ඤථා පදත්තයවචනපයොජනාභාවතො. තත්ථ නදන්තා ගච්ඡතීති නදී. නෙලඤ්ජලායාති වත්තබ්බෙ ල-කාරස්ස ර-කාරං කත්වා ‘‘නෙරඤ්ජරායා’’ති වුත්තං, කද්දමසෙවාලවිරහිතත්තා නිද්දොසජලායාති අත්ථො, නීලජලායාති තස්සා නාමමෙව වා එතං.

බොධිරුක්ඛමූලෙති එත්ථ ච බොධි වුච්චති අභිසම්බොධො. සො ච අත්ථතො භගවතො චතුත්ථමග්ගඤාණං හොති ‘‘විමොක්ඛන්තිකමෙතං නාම’’න්ති (පටි. ම. 1.162) පටිසම්භිදාවචනතො. කිඤ්චාපි තං නාමකරණභූතං චතුත්ථඵලඤාණම්පි වත්තුං සම්භවති, කත්තබ්බකිච්චානං පන කරණතො තං චතුත්ථමග්ගඤාණමෙව එත්ථ බොධීති වෙදිතබ්බං. තෙනෙව පාළියං ‘‘තතියවිජ්ජාය ආසවානං ඛයඤාණායා’’ති තදෙව දස්සිතං. අට්ඨකථායං පන ‘‘බොජ්ඣඞ්ගා’’ති, ‘‘බොධිපක්ඛියා ධම්මා’’ති ච. තත්ථ යස්මා චතූසු මග්ගෙසු ඤාණං ‘‘බොධී’’ති වුච්චති, තස්මා සාමඤ්ඤතො වත්තුකාමතාධිප්පායවසෙන ‘‘බොධි වුච්චති චතූසු මග්ගෙසු ඤාණ’’න්ති (චූළනි. ඛග්ගවිසාණසුත්තනිද්දෙස 121) වුත්තං ඉධාධිප්පෙතඤාණස්සපි තදන්තොගධත්තා. අථ වා පාළියං භගවතො ආදිමග්ගත්තයවචනස්ස වුත්තට්ඨානාභාවා චතුත්ථමග්ගඤාණමෙව භගවතො උප්පන්නං, න භගවා සොතාපන්නාදිභාවං පත්වා බුද්ධො ජාතොති සමයන්තරප්පසඞ්ගනිවාරණත්ථං ‘‘චතූසූ’’ති වුත්තං ආදිත්තයස්ස චතුත්ථඋපනිස්සයසම්භවෙන බොධිපරියායසිද්ධිතො. ‘‘පුග්ගලොපි සෙනාසනම්පි උපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.9 පච්චයනිද්දෙස) වචනතො ඵලහෙතුකො ඵලජනකො රුක්ඛො ඵලරුක්ඛොති විය බොධිහෙතුරුක්ඛො බොධිරුක්ඛොති වෙදිතබ්බො. එත්ථ ‘‘යස්මා කෙවලං බොධීති රුක්ඛස්සපි නාමං, තස්මා බොධී’’ති පරතො වුත්තං. නිග්‍රොධාදිරුක්ඛතො අස්ස විසෙසනවචනං පන තදඤ්ඤබොධිමූලප්පසඞ්ගනිවාරණත්ථං. මග්ගඤාණඤ්හි කුසලමූලත්තා බොධි ච තං මූලඤ්චාති සඞ්ඛ්‍යං ලභෙය්‍ය. පඨමාභිසම්බුද්ධො නිසීදතීති සම්බන්ධො. තෙන අභිසම්බුද්ධදිවසෙන සද්ධිං අට්ඨාහං එකපල්ලඞ්කෙන නිසින්නභාවං දස්සෙති. එත්ථ එක-සද්දො තස්ස නිසජ්ජාසඞ්ඛාතස්ස පබ්බජ්ජානුයොගානුරූපස්ස පල්ලඞ්කස්ස අඤ්ඤෙන ඉරියාපථෙන අනන්තරියභාවං අථස්ස අකොපිතභාවං දස්සෙති. විමුත්තිසුඛන්ති එත්ථ විමුත්තියං වා සුඛන්ති න සම්භවති. පඤ්චමජ්ඣානිකත්තා භගවතො ඵලසමාපත්තිසඞ්ඛාතා විමුත්ති එව අනුජඞ්ඝනට්ඨෙන නිබ්බානසුඛන්ති විමුත්තිසුඛං, තං සමාපජ්ජනෙන පටිසංවෙදී අනුභවන්තො නිසීදි. වෙනෙය්‍යකාලානතික්කමනතො තං අපෙක්ඛමානො නිසීදි, න විමුත්තිසුඛසඞ්ගෙන.

අථ ඛොති අධිකාරන්තරාරම්භෙ නිපාතද්වයං. තෙන විමුත්තිසුඛං පටිසංවෙදයමානො න පටිච්චසමුප්පාදං මනසාකාසි, කින්තු තතො වුට්ඨායාති දස්සෙති. පටිවෙධවසෙනෙව සුමනසිකතස්ස පටිච්චසමුප්පාදස්ස පුනප්පුනං මනසිකරණං ගම්භීරත්තා අස්සාදජනනතො, න අපුබ්බනයදස්සනාධිප්පායතො. පච්චක්ඛභූතසබ්බධම්මත්තා භගවතො අසම්මොහතො, පටිවිද්ධස්ස විසයතො වා මනසිකරණං පන විජිතදෙසපච්චවෙක්ඛණං විය රඤ්ඤො අපුබ්බං පීතිං ජනෙති. වුත්තඤ්හි ‘‘අමානුසී රතී හොති, සම්මා ධම්මං විපස්සතො’’ති (ධ. ප. 373). රත්තියා පඨමං යාමන්ති අච්චන්තසංයොගවසෙන උපයොගවචනං, තෙන තස්ස විකප්පනානත්තතං දස්සෙති. කිඤ්චාපි ‘‘අනුලොමපටිලොමං මනසාකාසී’’ති එකතොව වුත්තං, තථාපි ඉමිනා අනුක්කමෙනාති දස්සනත්ථං ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා’’තිආදි. තත්ථ ච කිඤ්චාපි පවත්තිමත්තපච්චවෙක්ඛණා අධිප්පෙතා කථං පඤ්ඤායතීති? පඨමභාවාය, පටිලොමමනසිකරණං පන අනුලොමෙ පච්චයානං, පච්චයුප්පන්නානඤ්ච තථාභාවසාධනත්ථං. යස්මා අවිජ්ජාය එව නිරොධා සඞ්ඛාරනිරොධො, න අඤ්ඤථා, තස්මා සඞ්ඛාරානං අවිජ්ජා පච්චයො, තස්සා ච සඞ්ඛාරා ඵලන්ති දීපනතො. තථා නිබ්බානපච්චවෙක්ඛණාය අනුලොමමනසිකරණං කාරණනිරොධා ඵලනිරොධසාධනත්ථං. එත්ථ ච අනුභාවතො නිබ්බානං දස්සිතං. න හි තං අවිජ්ජාදිනිරොධමත්තන්ති. තත්ථ ‘‘යතො ඛයං පච්චයානං අවෙදී’’ති වචනෙන අනුලොමො නාධිප්පෙතොති සිද්ධං. මග්ගපච්චවෙක්ඛණාය වත්තබ්බං නත්ථි, උභයත්ථපි කිච්චතො, ආරම්මණතො ච තස්ස මග්ගස්ස විසයතො ච තත්ථ මග්ගො දස්සිතො.

තත්ථාහ – ‘‘පටිච්චසමුප්පාදං පටිලොමං මනසාකාසී’’ති න යුජ්ජති, න හි පටිලොමාපදෙසෙන නිද්දිට්ඨං නිබ්බානං පටිච්චසමුප්පාදො භවිතුමරහතීති? වුච්චතෙ – න, තදත්ථජානනතො. අනුලොමපටිලොමන්ති හි භාවනපුංසකං. අනුලොමතො, පටිලොමතො ච තං පටිච්චසමුප්පාදං මනසාකාසීති හි තත්ථ අත්ථො. අඤ්ඤථා නිරොධස්ස පටිලොමප්පසඞ්ගාපත්තියෙවාපජ්ජති. පටිලොමෙ ච පනෙතස්මිං අනුක්කමනියමො අනුලොමෙ අනුක්කමනියමතො සිද්ධොති වෙදිතබ්බං. එවං සති පටිච්චසමුප්පාදස්ස පටිලොමො නාම අපටිච්චසමුප්පාදොති සිද්ධං හොති. තෙන වුත්තං අට්ඨකථායං ‘‘නිරොධො හොතීති අනුප්පාදො හොතී’’තිආදි. එවං සන්තෙ පුබ්බාපරවිරොධො හොති. කථං? පටිච්චාති හි ඉමිනා ඵලස්ස පච්චයපරිග්ගහෙන, පච්චයානඤ්ච පච්චයායත්තුපගමනෙන තස්ස උප්පාදාභිමුඛභාවදීපනතො අසමුප්පාදො න සම්භවති, තස්මා අපටිච්චසමුප්පාදොති එවං උභයපටික්ඛෙපෙන පනස්ස පටිලොමතා වෙදිතබ්බාති එකෙ. තං අයුත්තං තස්ස අනුලොමභාවනියමනතො, අත්ථාතිසයාභාවතො, තස්මා අප්පටිච්චසමුප්පාදො තස්ස පටිලොමොති වෙදිතබ්බං. තෙනෙව භගවතා පාළියං පච්චයපච්චයුප්පන්නනිරොධො වුත්තො. තත්ථ හි ‘‘අවිජ්ජාය ත්වෙව අසෙසවිරාගනිරොධා’’ති එවං පච්චයස්ස සමුච්ඡින්නපච්චයභාවවසෙන පච්චයනිරොධං, ඵලස්ස පච්චයපටිග්ගහාභාවවසෙන පච්චයුප්පන්නනිරොධඤ්ච දීපෙති. දුවිධො පාළියං නිරොධො අත්ථතො අනුප්පාදො නාම හොතීති කත්වා අට්ඨකථායං ‘‘නිරොධො හොතීති අනුප්පාදො හොතී’’ති වුත්තං. එවං සන්තෙ නිබ්බානං පච්චයපච්චයුප්පන්නානං නිරොධමත්තන්ති ආපජ්ජතීති චෙ? න, තස්සානුභාවදීපනාධිප්පායතො. විදිතවෙලායන්ති මනසිකතවෙලායන්ති අත්ථො, අඤ්ඤථා තතො පුබ්බෙ අවිදිතප්පසඞ්ගතො.

ඣායතොති එත්ථ කාමං ලක්ඛණූපනිජ්ඣානෙන ඣායතො බොධිපක්ඛියධම්මා පාතුභවන්ති, චතුඅරියසච්චධම්මා වා පකාසන්ති, තථාපි පුබ්බභාගෙ සමථාදියානිකවිභාගදස්සනත්ථං ආරම්මණූපනිජ්ඣානග්ගහණං. චතුසච්චධම්මග්ගහණං කාමං අනුලොමපටිච්චසමුප්පාදදස්සනාධිකාරෙන විරුජ්ඣති, තථාපි ‘‘යො දුක්ඛං පරිජානාති, සො සමුදයං පජහතී’’ති ලද්ධිවසෙන කතන්ති වෙදිතබ්බං.

2. ‘‘පච්චයක්ඛයස්සා’’ති කිච්චපරියායවසෙන වුත්තං. තෙන පච්චයනිබ්බානං, තදුපනිස්සයනිබ්බානඤ්චාති දුවිධං නිබ්බානං දස්සිතං හොතීති. කාමඤ්ච තං න කෙවලං පච්චයක්ඛයමත්තං කරොති, අථ ඛො පච්චයුප්පන්නක්ඛයම්පි කරොති. යතො උභින්නම්පි නිරොධො දස්සිතො, තථාපි හෙතුනිරොධා ඵලනිරොධොති කත්වා ‘‘පච්චයක්ඛයස්සා’’ති වුත්තං. වුත්තප්පකාරා ධම්මාති එත්ථ චතුසච්චග්ගහණං පඨමගාථායං වුත්තනයවිපල්ලාසෙන කතන්ති වෙදිතබ්බං.

3. සමුදයනිරොධසඞ්ඛාතො අත්ථොති එත්ථ සමුදයො කිච්චවසෙන, නිරොධො ආරම්මණකිරියාය. එතෙන ද්විප්පකාරා නිරොධා දස්සිතා හොන්ති තස්ස අනුභාවස්ස වසෙනාති අත්ථො. යස්මා පල්ලඞ්කාභුජිතට්ඨානඤ්ච ‘‘පල්ලඞ්කො’’ති වුච්චති, තස්මා ඵලාධිගමට්ඨානං ‘‘පල්ලඞ්ක’’න්ති වුත්තං.

අජපාලකථාවණ්ණනා

4. සම්මොදීති හිතකාමතාය භගවා තෙන බ්‍රාහ්මණෙන සද්ධිං සම්මොදි. වෙදෙහි අන්තන්ති එත්ථ නිබ්බානං අන්තො නාම. වෙදානං වා අන්තං ගතත්තාති එත්ථ අරහත්තං. තත්ථ පඨමෙන වෙදන්තගූ යස්මා, තස්මා එව වුසිතබ්‍රහ්මචරියො. දුතියෙන වෙදන්තගූ යස්මා, තස්මා වුසිතබ්‍රහ්මචරියොති එවං යොජනා කාතබ්බා. කිඤ්චාපි බ්‍රාහ්මණස්ස චතුසච්චයුත්තං අත්ථතො වුත්තං, උදානගාථායං වුත්තපටිවෙධාභාවං සන්ධාය ‘‘ධම්මචක්කප්පවත්තන’’න්ති වුච්චතීති පරිහාරො.

අජපාලකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

මුචලින්දකථාවණ්ණනා

5. මුචලින්දවත්ථුම්හි එතමත්ථන්ති ඉදානි වත්තබ්බමත්ථං සන්ධාය වුත්තං. තං විවෙකන්ති උපධිවිවෙකං. ‘‘අබ්‍යාපජ්ජං සුඛං ලොකෙ’’ති ඉමිනා පඨමමග්ගං දස්සෙති තෙන සත්තෙසු මාරණවසෙන උප්පජ්ජනකබ්‍යාපාදප්පහානසිද්ධිතො. ‘‘පාණභූතෙසු සංයමො’’ති ඉමිනා දුතියමග්ගං දස්සෙති. මග්ගී හි පුග්ගලො අවසිට්ඨබ්‍යාපාදතනුත්තවසෙන පාණභූතෙසු සංයතො හොති විහිංසාධිප්පායාභාවතො. එවං චත්තාරො හි මග්ගා අනුක්කමෙනාපි ගහිතා හොන්ති.

මුචලින්දකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

රාජායතනකථාවණ්ණනා

6. රාජායතනං පාතලි. ‘‘චතුද්දිසා ආගන්ත්වා’’ති පාඨසෙසො. මුඛවට්ටියං කිරස්ස දින්නානං චතුන්නම්පි ලෙඛාපරිච්ඡෙදො අත්ථි, තෙ වාණිජා දෙවතාය ගාරවදස්සනෙන භගවතො රූපකායදස්සනෙන පසන්නත්තා සරණං අග්ගහෙසුං. දෙවතාය ‘‘භගවා රාජායතනමූලෙ පඨමාභිසම්බුද්ධො’’ති වචනං සුත්වා සාවකසඞ්ඝාභාවං, අභිසම්බුද්ධධම්මසබ්භාවඤ්ච ජානිංසූති වෙදිතබ්බං. ජානන්තීති බුද්ධාති සම්බන්ධො.

රාජායතනකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

බ්‍රහ්මයාචනකථාවණ්ණනා

7. අධිගතො ඛො ම්‍යායන්තිආදිම්හි ධම්මොති චතුසච්චධම්මො, ගම්භීරත්තා දුද්දසො. දුද්දසත්තා දුරනුබොධො. සන්තොති නිබ්බුතො. පණීතොති අතප්පකො. ඉදං ද්වයං ලොකුත්තරමෙව සන්ධාය වුත්තං. අතක්කාවචරොති තක්කෙන ආකාරපරිවිතක්කෙන ඔගාහිතබ්බො න හොති, ඤාණෙනෙව අවචරිතබ්බොති අත්ථො. පණ්ඩිතවෙදනීයොති සම්මාපටිපදං පටිපන්නෙහි පණ්ඩිතෙහි වෙදනීයො. සබ්බසඞ්ඛාරසමථොතිආදි සබ්බං නිබ්බානමෙව. තඤ්හි ඵලූපචාරෙන එකම්පි සමානං තථා තථා වුච්චති. රාමාති පජා. අනු අනු අච්ඡරියා අනච්ඡරියා. තෙසං භගවතො පුබ්බභාගපටිපදං සුතපුබ්බානං, ධම්මස්ස වා ගම්භීරභාවං අධිගතපුබ්බානං. කිඤ්චාපි භගවතො චත්තාරොපි මග්ගා සුඛප්පටිපදා, තථාපි බොධිසත්තපටිපදං සන්ධාය ‘‘කිච්ඡෙන මෙ’’ති වුත්තං. ‘‘පකාසිතං පකාසිතු’’න්ති උභයථාපි පාඨො. පරෙතෙහි යුත්තෙහි. රාගරත්තාති කාමරාගදිට්ඨිරාගෙහි රත්තා. අත්තනිච්චාදිගාහකා න දක්ඛන්ති න පස්සිස්සන්ති.

8. සහංපති කිර ‘‘නස්සති වත භො ලොකො’’ති ඉමං සද්දං තථා නිච්ඡාරෙති, යථා දසසහස්සිලොකධාතුබ්‍රහ්මානො සුත්වා සන්නිපතිංසු. පඤ්ඤාමයෙ අක්ඛිම්හි සන්තානානුසයිතවසෙන අප්පං පරිත්තං රාගාදිරජං එතෙසං, එවංසභාවාති අප්පරජක්ඛජාතිකා. අස්සවනතාති අස්සවනතාය.

සමලෙහි සත්ථාරෙහි. අපාපුරෙතන්ති විවර එතං. අමතස්ස ද්වාරන්ති අරියමග්ගං, චතුසච්චධම්මං වා. විජ්ජත්තයචතුමග්ගඤාණෙහි පුනප්පුනං බුද්ධං පටිවිද්ධං. සෙලෙති සිලාමයෙ. විගතරජත්තා සුඛදස්සනයොග්ගෙ ඉතො ච එත්තො ච ආගන්ත්වා යථා ඨිතො චක්ඛුමා පුරිසො සමන්තතො ජනතං පස්සෙය්‍ය. ත්වම්පි සුමෙධ සුන්දරපඤ්ඤ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණාධිගමාය සමන්තචක්ඛු. සබ්බකිලෙසසඞ්ගාමානං විජිතත්තා විජිතසඞ්ගාම. ජාතිකන්තාරාදිනිත්ථරණත්ථං වෙනෙය්‍යජනසත්ථවාහනසමත්ථතාය සත්ථවාහ. කාමච්ඡන්දඉණස්ස අභාවතො අණණ.

9. බුද්ධචක්ඛුනා ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තඤාණෙන ච ආසයානුසයඤාණෙන ච. ඉමෙසඤ්හි ද්වින්නං ඤාණානං ‘‘බුද්ධචක්ඛූ’’ති නාමං. උප්පලිනියන්ති උප්පලවනෙ. එවං සෙසෙසුපි. අන්තො නිමුග්ගපොසීනීති යානි අන්තො නිමුග්ගානෙව පොසියන්ති, තත්ථ යානි උදකං අච්චුග්ගම්ම ඨිතානි, තානි සූරියරංසිසම්ඵස්සං ආගමයමානානි ඨිතානි අජ්ජ පුප්ඵනකානි. යානි සමොදකං ඨිතානි, තානි ස්වෙ පුප්ඵනකානි. යානි උදකානුග්ගතානි, තානි තතියදිවසෙ පුප්ඵනකානි. උදකා පන අනුග්ගතානි අඤ්ඤානිපි සරොගඋප්පලාදීනි නාම හොන්ති. යානි නෙව පුප්ඵිස්සන්ති මච්ඡකච්ඡපභක්ඛානෙව භවිස්සන්ති, තානි පාළිනාරුළ්හානි, ආහරිත්වා පන දීපෙතබ්බානි. එතෙහි උග්ඝටිතඤ්ඤූ විපඤ්චිතඤ්ඤූ නෙය්‍යො පදපරමොති චත්තාරො පුග්ගලා යොජෙතබ්බා. පච්චභාසීති පති අභාසි.

අපාරුතාති විවටා. පච්ඡිමස්ස පදද්වයස්ස අයමත්ථො. අහඤ්හි අත්තනො පගුණං සුප්පවත්තම්පි ඉමං පණීතං උත්තමං ධම්මං කායවාචාකිලමථසඤ්ඤී හුත්වා නාභාසි.

බ්‍රහ්මයාචනකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පඤ්චවග්ගියකථාවණ්ණනා

10. ඉදානි පන සබ්බො ජනො සද්ධාභාජනං උපනෙතු, පූරෙස්සාමි නෙසං සඞ්කප්පන්ති. අප්පරජක්ඛජාතිකොති සමාපත්තියා වික්ඛම්භිතකිලෙසත්තා නික්කිලෙසජාතිකො. ආජානිස්සතීති චෙ න නිට්ඨානමකංසු ධම්මසඞ්ගාහකා තෙ විනයක්කමඤ්ඤා, අහං දෙසෙය්‍යං පටිවිජ්ඣිස්සතීති අධිප්පායො, ‘‘මුද්ධාපි තස්ස විපතෙය්‍යා’’ති (අ. නි. 8.11; පාරා. 2) එත්ථ විය අභූතපරිකප්පො කිරෙසො. ලොකෙ තස්ස අධිමුත්තභාවදීපනත්ථඤ්හි ඉදං වචනං අත්තනො තදුපදෙසෙන අවිදිතභාවදීපනත්ථං. තස්ස අනන්තෙවාසිකභාවදීපනත්ථන්ති එවමාදීනි පනෙත්ථ පයොජනානි. භගවතොපි ඛො ඤාණන්ති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං තස්ස මරණාරම්මණං උප්පජ්ජි. තෙන තතො පුබ්බෙ තස්ස සති ධම්මදෙසනාය ඛිප්පං ජානනභාවාරම්මණන්ති දීපෙති. පරොපදෙසතො අජානිත්වා පච්චක්ඛතො මරණසච්ඡිකිරියම්පි දස්සෙති. බුද්ධානම්පි අනෙකඤාණසමොධානාභාවතො සුවුත්තමෙතං. චිත්තපුබ්බිකා හි චිත්තප්පවත්ති, අඤ්ඤථා නවසත්තපාතුභාවප්පසඞ්ගො. සබ්බධම්මානං එකතො ගහණෙ විරුද්ධකාලානං එකතො ජානනප්පසඞ්ගො. තතො එකඤාණස්ස විතථභාවප්පත්තිදොසො, තස්මා සබ්බස්ස විනානෙකඤාණසමොධානං ආපජ්ජිතධම්මෙසු අප්පටිහතඤාණවන්තත්තා පන සබ්බඤ්ඤූ එව භගවාති වෙදිතබ්බං, න සබ්බකාලං එකතො. ආළාරාදීනං මරණාජානනතොති චෙ? න, තස්ස ජානනෙන පුථුජ්ජනස්සාපි සබ්බඤ්ඤුතාපත්තිප්පසඞ්ගතො. යදාභාවෙන යදාභාවො තබ්භාවෙන තස්සාභාවප්පසඞ්ගො ලොකෙ සිද්ධොති. ‘‘භගවතොපි ඛො ඤාණං උදපාදී’’ති වචනතො තස්ස මරණජානනං සිද්ධන්ති කත්වා භවං මතෙනෙව භගවා සබ්බඤ්ඤූති සිද්ධං න දෙවතාරොචනතො පුබ්බෙ අජානනතොති චෙ? න, විසෙසං පරිග්ගහෙත්වා අන්තරා පජානනතො, දෙවතාය සබ්බඤ්ඤුභාවප්පත්තිදොසතො ච. න හි සො කස්සචි වචනෙන අඤ්ඤාසීති.

අපිච කිමිදං තත්ථ ජානනං නාම තදාරම්මණඤාණුප්පත්තීති චෙ? න, ලොකෙ සබ්බඤ්ඤුනො අච්චන්තාභාවප්පසඞ්ගතො. සාධිකා හි මයා එකඤාණක්ඛණෙ සබ්බං ඤාණං, තදඤ්ඤෙසඤ්ච තදඤ්ඤාණානුප්පත්ති. අපිච සබ්බඤ්ඤුනො සබ්බධම්මවිසයෙ ඤාණපච්චුපට්ඨානසිද්ධි තස්ස ඤාණස්ස අත්තනාව අත්තනො අවිසයොති චෙ? න, හෙතුනිදස්සනානුප්පත්තිතො. අපිච ‘‘භගවතොපි ඛො ඤාණං උදපාදී’’ති එත්ථ විසෙසවචනං අත්ථි. යෙන දෙවතාරොචනුත්තරකාලමෙව භගවතො ඤාණං උදපාදීති පඤ්ඤායති. න හි වචනපුබ්බාපරියභාවමත්තෙන තදත්ථපුබ්බාපරියතා හොති, තස්මා අයුත්තමෙතං. අභිදොසකාලංකතොති පඨමයාමෙ කාලංකතො. ‘‘මජ්ඣිමයාමෙ’’තිපි වදන්ති. උභයත්ථපි මහාජානියො. සත්තදිවසබ්භන්තරෙ, එකදිවසබ්භන්තරෙ ච පත්තබ්බමග්ගඵලතො පරිහීනත්තා මහතී ජානි අස්සාති මහාජානි. තෙසු හි ද්වීසු ආළාරො ආකිඤ්චඤ්ඤායතනභවෙ නිබ්බත්තො, උදකො භවග්ගෙ, තස්මා නෙසං ධම්මදෙසනාය අක්ඛණෙ නිබ්බත්තභාවං සන්ධාය භගවා එවං චින්තෙසි, න ඉතො මනුස්සලොකතො චුතිභාවං සන්ධායාති වෙදිතබ්බං. අබුද්ධවෙනෙය්‍යතඤ්ච සන්ධායාති නො තක්කො, අඤ්ඤථා අනිට්ඨප්පසඞ්ගොති ආචරියො.

බොධිසත්තස්ස ජාතකාලෙ සුපිනපටිග්ගාහකා චෙව ලක්ඛණපරිග්ගාහකා ච අට්ඨ බ්‍රාහ්මණා. තෙසු තයො ද්විධා බ්‍යාකරිංසු ‘‘ඉමෙහි ලක්ඛණෙහි සමන්නාගතො අගාරං අජ්ඣාවසන්තො රාජා හොති චක්කවත්ති, පබ්බජන්තො බුද්ධො’’ති. පඤ්ච බ්‍රාහ්මණා ‘‘අගාරෙ න තිට්ඨති, බුද්ධොව හොතී’’ති එකංසබ්‍යාකරණාව අහෙසුං. තෙසු පුරිමා තයො යථාමන්තපාරං ගතා. ඉමෙ පන මන්තපාරං අතික්කමන්තා අත්තනා ලද්ධං පුඤ්ඤමහත්තං විස්සජ්ජෙත්වා බොධිසත්තං උද්දිස්ස පුරෙතරමෙව පබ්බජිංසු. ඉමෙ සන්ධාය වුත්තං ‘‘පඤ්චවග්ගියා’’ති. ‘‘තෙසං පුත්තා’’තිපි වදන්ති, තං අට්ඨකථායං පටික්ඛිත්තං. කස්මා පනෙත්ථ භගවා ‘‘බහූපකාරා ඛො මෙ’’ති චින්තෙසි. කිං උපකාරකානං එව එස ධම්මං දෙසෙති, ඉතරෙසං න දෙසෙතීති? නො න දෙසෙති. උපකාරානුස්සරණමත්තකෙනෙව වුත්තන්ති අට්ඨකථානයො. අත්තනො කතඤ්ඤුකතවෙදිභාවප්පකාසනත්ථං, කතඤ්ඤුතාදිපසංසනත්ථං, පරෙසඤ්ච කතඤ්ඤුභාවාදිනියොජනත්ථං, ඛිප්පජානනප්පසඞ්ගනිවාරණත්ථං.

11. අන්තරා ච ගයං අන්තරා ච බොධින්ති ගයාය ච බොධියා ච මජ්ඣෙ තිගාවුතන්තරෙ ඨානෙ. බොධිමණ්ඩතො හි ගයා තීණි ගාවුතානි. බාරාණසිනගරං අට්ඨාරස යොජනානි. උපකො පන බොධිමණ්ඩස්ස ච ගයාය ච අන්තරෙ භගවන්තං අද්දස. අන්තරා-සද්දෙන පන යුත්තත්තා උපයොගවචනං කතං. ඊදිසෙසු ච ඨානෙසු අක්ඛරචින්තකා එකමෙව අන්තරාසද්දං පයුජ්ජන්ති, සො දුතියපදෙපි යොජෙතබ්බො. අයොජියමානෙ පන උපයොගවචනං න පාපුණාති. ඉධ පන යොජෙත්වාව වුත්තොති.

සබ්බාභිභූති සබ්බං තෙභූමකධම්මං අභිභවිත්වා ඨිතො. තණ්හක්ඛයෙති නිබ්බානෙ. විමුත්තොති ආරම්මණතො විමුත්තො. නත්ථි මෙ පටිපුග්ගලොති මය්හං පටිපුග්ගලො නාම නත්ථි, අසදිසොති අත්ථො, මම සබ්බඤ්ඤුභාවෙ දොසං දස්සෙත්වා ලොකෙ ඨාතුං අසමත්ථතාය මම පච්චත්ථිකපුග්ගලො වා නත්ථීති අත්ථො. ආහඤ්ඡං අමතදුන්දුභින්ති ධම්මචක්ඛුපටිලාභාය අමතභෙරිං පහරිස්සාමීති ගච්ඡාමි.

අරහසි අනන්තජිනො භවිතුං යුත්තො ත්වන්ති අත්ථො. ඉදම්පි අත්තනො සත්ථුනාමං. හුපෙය්‍යාසීති ආවුසො එවම්පි නාම භවෙය්‍ය. පක්කාමීති වඞ්කහාරජනපදං නාම අගමාසි. භගවාපි ‘‘තත්ථ තස්ස මිගලුද්දකස්ස ධීතුයා චාපාය උක්කණ්ඨිත්වා පුන ආගන්ත්වා අනාගාමී අයං භවිස්සතී’’ති උපනිස්සයසම්පත්තිං දිස්වා තෙන සද්ධිං ආලපි. සො ච තථෙවාගන්ත්වා පබ්බජිත්වා අනාගාමී හුත්වා අනුක්කමෙන කාලං කත්වා අවිහෙසු උප්පජ්ජිත්වා අරහත්තං පාපුණි.

12. සණ්ඨපෙසුන්ති කතිකං අකංසු. පධානවිබ්භන්තොති පධානතො භට්ඨො පරිහීනො. ‘‘අභිජානාථ නු භාසිතමෙත’’න්ති, ‘‘වාචං භාසිතමෙව’’න්ති ච එවරූපං කඤ්චි වචනභෙදං අකාසීති අධිප්පායො. භගවන්තං සුස්සූසිංසූති භගවතො වචනං සොතුකාමා අහෙසුං. අඤ්ඤාති අඤ්ඤාය, ජානිතුන්ති අත්ථො.

13. අථ කිමත්ථං ආමන්තෙසීති? තතොපි සුට්ඨුතරං පටිජානනත්ථං, ධම්මස්ස අභිභාරියදුල්ලභභාවදීපනත්ථං, අක්ඛරවික්ඛෙපනිවාරණත්ථඤ්ච. තත්ථ ද්වෙමෙති අන්තද්වයවචනං අඤ්ඤෙසම්පි තදන්තොගධභාවතො. අපිච යොජනාවසෙන. තණ්හාඅවිජ්ජාති හි සංසාරප්පවත්තියා සීසභූතා ද්වෙ කිලෙසා. තෙ ච සමථවිපස්සනානං පටිපක්ඛභූතත්තා අන්තා නාම. තෙසු තණ්හාවසෙන කාමසුඛල්ලිකානුයොගං භජන්තො සමථං පරිහාපෙති බාලො, තථා අවිජ්ජාවසෙන අත්තකිලමථානුයොගං භජන්තො ගච්ඡන්තො විපස්සනන්ති න සක්කා උභො ද්වෙ අන්තෙ අප්පහාය අමතං අධිගන්තුන්ති එවං වුත්තා. අපිච ලීනුද්ධච්චපහානදස්සනමෙතං. ලීනො හි නික්ඛිත්තවීරියාරම්භො කාමසුඛඤ්ච භජති, ඉතරො අච්චාරද්ධවීරියො අත්තකිලමථං. උභොපි තෙ වීරියසමතාය පටිපක්ඛත්තා අන්තා නාම. අපිච තිස්සො සාසනෙ පටිපදා වුත්තා ආගාළ්හා, නිජ්ඣාමා, මජ්ඣිමා ච. තත්ථ ආගාළ්හා ‘‘පාණාතිපාතී හොති, නත්ථි කාමෙසු දොසො’’ති එවමාදිකා. නිජ්ඣාමා ‘‘අචෙලකො හොති, මුත්තාචාරො’’ති එවමාදිකා, මජ්ඣිමා ‘‘අයමෙව අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො’’ති එවමාදිකා. තත්ථ කාමසුඛල්ලිකානුයොගො ආගාළ්හා නාම පටිපදා හොති සබ්බාකුසලමූලත්තා. අත්තකිලමථානුයොගො නිජ්ඣාමා නාම අත්තජ්ඣාපනතො. උභොපෙතෙ මජ්ඣිමාය පටිපදාය පටිපක්ඛභූතත්තා අන්තා නාම, තස්මා ඉමෙව සන්ධාය ද්වෙමෙති. කිමත්ථං භගවා ‘‘පබ්බජිතෙන න සෙවිතබ්බා’’ති පබ්බජිතෙ එව අධිකරොති, න ගහට්ඨෙති? පබ්බජිතානං තදධිමුත්තත්තා, සුඛපරිවජ්ජනසමත්ථතාය, තදධිකතත්තා ච පබ්බජිතා එත්ථ අධිකතා, න ගහට්ඨා. යදි එවං කිමත්ථං කාමසුඛල්ලිකානුයොගමාහ, නනු තෙ පකතියාපි කාමපරිච්චාගං කත්වා තං නිස්සරණත්ථං පබ්බජිතාති? න, තෙසං අන්තද්වයනිස්සිතත්තා. තෙ හි ඉධ ලොකෙ කාමෙන විසුද්ධිමිච්ඡන්ති අත්තකිලමථානුයොගමනුයුත්තා තස්සෙව තපස්ස ඵලෙන පෙච්ච දිබ්බෙ කාමෙ ආසීසමානා දළ්හතරං කාමසුඛල්ලිකානුයොගමනුයුත්තාති වෙදිතබ්බා. අන්තත්ථො පන ඉධ කුච්ඡිතට්ඨෙන වෙදිතබ්බො ‘‘අන්තමිදං, භික්ඛවෙ, ජීවිකානං, යදිදං පිණ්ඩොල්‍ය’’න්තිආදීසු (ඉතිවු. 91; සං. නි. 3.80) විය.

යො චායං කාමෙසු කාමසුඛල්ලිකානුයොගොති එත්ථ කාමෙසූති වත්ථුකාමො අධිප්පෙතො, දුතියො කිලෙසකාමො. තංසම්පයුත්තසුඛමෙත්ථ කාමසුඛං නාම. තෙන විපාකසුඛස්ස නිරවජ්ජභාවං දීපෙතීති. අල්ලීයනං නාම තදභිනන්දනා. අනුයොගො නාම භවන්තරෙ තදනුයොගපත්ථනා. හානභාගියකරත්තා කුසලපක්ඛස්ස, හීනපුග්ගලභාවිතත්තා, හීනධාතුපභවත්තා ච ලාමකට්ඨෙන හීනො. ගාමනිවාසිසත්තධම්මත්තා ගම්මො. පුථුජ්ජනසාධාරණත්තා පොථුජ්ජනිකො. අනරියොති අරියානං අනධිප්පෙතත්තා, අරියධම්මපටිපක්ඛත්තා, අනරියකරත්තා, අනරියධම්මත්තා, අනරියාචිණ්ණත්තා ච වෙදිතබ්බො. අනත්ථසඞ්ඛාතසංසාරභයාවහත්තා, අනත්ථඵලනිබ්බත්තකත්තා ච අනත්ථසංහිතො. අත්තනො කෙවලං ඛෙදූපගමො අත්තකිලමථො නාම. සො දිට්ඨිගතපුබ්බකත්තතපානුක්කමකිරියාවිසෙසං නිස්සාය පවත්තති, තස්ස දිට්ඨිවසෙන අනුයොගො අත්තකිලමථානුයොගො නාම. අත්තවියොගවිත්තාපරිස්සමත්තා, අනුපායපවත්තත්තා සම්පජ්ජමානො මිගයොනිගොයොනිකුක්කුරයොනිසූකරයොනීසු පාතායති. විපච්චමානො නරකං නෙතීති අනත්ථසංහිතො. එතෙ ත්වාති එතෙ තු. තථාගතෙනාති අත්තානං අවිතථාගමනං ආවි කරොති, තෙනෙතං දස්සෙති ‘‘න මයා පරිවිතක්කිතමත්තෙන විතක්කිතා, කින්තු මයා තථාගතෙනෙව සතා අභිසම්බොධිඤාණෙන අභිසම්බුද්ධො’’ති. චක්ඛුකරණීතිආදීහි පන තමෙව පටිපදං ථොමෙති. භෙසජ්ජං ආතුරස්ස විය ‘‘චක්ඛුකරණී’’ති ඉමිනා ඤාණචක්ඛුවිසොධනං වුත්තං. ඤාණකරණීති ඉමිනා අන්ධකාරවිධමනං වුත්තං. උපසමායාති කිලෙසපරිළාහපටිප්පස්සද්ධි වුත්තා. අභිඤ්ඤායාති සච්චපටිවෙධනං වුත්තං. සම්බොධායාති සච්චපටිවිජ්ඣනං වුත්තං. නිබ්බානායාති සොපාදිසෙසනිබ්බානධාතුයා අනුපාදිසෙසනිබ්බානධාතුයාති එවං යථාසම්භවං යොජෙත්වා කථෙතබ්බං.

14. කස්මා පනෙත්ථ භගවා අඤ්ඤත්ථ විය අනුපුබ්බිං කථං අකථෙත්වා පඨමමෙව අසෙවිතබ්බමන්තද්වයං වත්වා මජ්ඣිමපටිපදං දෙසෙසීති? අත්තාදිමිච්ඡාභිමානනිවාරණත්ථං, කුම්මග්ගපටිපත්තිනිවාරණත්ථඤ්ච අන්තද්වයවජ්ජනං වත්වා අත්තනො විසෙසාධිගමදීපනනයෙන අබාහුල්ලිකාදිභාවදස්සනත්ථං, තෙසඤ්ච මජ්ඣිමපටිපදාදීපනෙන තත්ථ අනුයොජනත්ථං පච්ඡා සම්මාපටිපදං දෙසෙසි, තතො තස්ස මජ්ඣිමපටිපදාසඞ්ඛාතස්ස අරියමග්ගස්ස විසයදස්සනත්ථං චතුසච්චධම්මං සඞ්ඛෙපවිත්ථාරවසෙන දෙසෙතුකාමො ‘‘ඉදං ඛො පන, භික්ඛවෙ, දුක්ඛ’’න්තිආදිමාහ, අයමෙත්ථ අනුසන්ධි. ‘‘ඉදං දුක්ඛං අරියසච්චන්ති මෙ, භික්ඛවෙ’’තිආදි සුත්තානුසන්ධිපකආසනත්ථං අයමනුක්කමො වෙදිතබ්බො. යථාවුත්තං පටිපදං සුත්වා කිර කොණ්ඩඤ්ඤො ආහ ‘‘කථං භගවතා වුත්තපටිපදාය උප්පත්ති සියා. අයඤ්හි පටිපදා කිලෙසානං අනුප්පත්තියා සති සම්භවති, න අඤ්ඤථා. කිලෙසානඤ්ච යදි ලොභතො උප්පත්ති ඛුප්පිපාසානං විය, තදාසෙවනාය අනුප්පත්ති සියා, තදවත්ථුස්ස වා තෙසං උප්පත්ති. තදවත්ථුවිපරීතකායකිලමථාසෙවනාය අනුප්පත්ති සියා. උභොපෙතා භගවතා ‘අන්තා’ති වුත්තා, තස්මා කථං පනෙතිස්සාය සම්මාපටිපදාය උප්පත්ති සම්භවෙය්‍යා’’ති. භගවා ආහ අනුපායාසෙවනතො. කථන්ති චෙ? –

‘‘සංසාරමූලතො ඤාණං, තඤ්ච ඤාණා පහිය්‍යති;

ජීවිතෙ සති තං හොති, තඤ්ච ජීවිතසාධනෙ.

‘‘තස්මා ඤාණාය මෙධාවී, රක්ඛෙ ජීවිතමත්තනො;

ඤාණසාධනභූතඤ්ච, සීලඤ්ච පරිපාලයෙ.

‘‘ජීවිතඤ්ච යථා ලොකෙ, භින්නෙ කායෙ න විජ්ජති;

තථෙව භින්නසීලස්ස, නත්ථි ඤාණස්ස සම්භවො.

‘‘තස්මා ආයුඤ්ච සීලඤ්ච, ඤාණත්ථං රක්ඛතා සතා;

සෙවිතබ්බා න කාමාපි, නාපි කායවිනාසනා.

‘‘කාමෙසු ගෙධමුපගම්ම හිනො ගම්මඤ්ච,

අච්චුද්ධනො කිලමථං ගමුපෙති මූළ්හො;

යො මජ්ඣිමං පටිපදං පරමං උපෙති,

සො ඛිප්පමෙව ලභතෙ පරමං විමොක්ඛ’’න්ති.

සුත්වා තදෙතං සුගතස්ස වාක්‍යං,

පඤ්ඤං මුනී සො සුතජං ලභිත්වා;

චින්තාමයං ඤාණ පවෙසමානො,

උච්ඡින්දයං පඤ්හමිමං අපුච්ඡි.

‘‘නිබ්බෙධපදට්ඨානං පහාය ඝොරං,

තපං කථමිවාති සො ත්වං;

බ්‍රූහි තදෙව හොති භික්ඛු චර,

විරාගමුපයාති ච දුක්ඛසච්චස්ස;

දස්සනෙනෙව දුක්ඛානුභවනා,

තම්හි දොසස්ස පච්චයො’’ති.

සුත්වාව කොණ්ඩඤ්ඤො මුනිවචනං,

වුට්ඨාය හට්ඨො සහසා අවොච;

‘‘උදාහර ත්වං භගවා මමෙතං,

භික්ඛු යථා පස්සති දුක්ඛසච්ච’’න්ති.

චින්තාමයිස්ස පඤ්ඤාපරිපුණ්ණා භාවනාමයිපඤ්ඤාසම්පත්ති ජානිතබ්බා ඉමෙහි ඉති භගවා සුත්තමිදමාහාති කිර. කස්මා භගවා කොණ්ඩඤ්ඤස්ස පුරිමමෙව සච්චදෙසනං අවඩ්ඪෙත්වා අත්තනො අධිගතක්කමමාහාති? නාහං කස්සචි ආගමං දෙසෙමි, අපිච ඛො සයමෙව එවමධිගතොම්හීති දස්සනත්ථං. තත්ථ ‘‘පුබ්බෙ අනනුස්සුතෙසු ධම්මෙසූ’’ති ඉමිනා ඉදං අත්ථද්වයං දස්සෙති, න මයා ආළාරතො, උදකතො වා අයං ධම්මො සුතො, කින්තු පුබ්බෙ අනනුස්සුතෙස්වෙව ඤාණං මෙ උදපාදීති මජ්ඣිමාය පටිපදාය ආනුභාවං පකාසෙති. අපිච යස්මා එවං පටිපන්නො විනාපි පරොපදෙසෙන අරියසච්චානි පස්සති, තස්මා කථං තුම්හෙව මමාපදෙසෙන න පස්සථාති.

15. චක්ඛුන්තිආදීනි පඤ්ච පදානි ඤාණවෙවචනානෙව. ඤාණඤ්හි සච්චානං ආලොචනතො චක්ඛුභූතත්ථජානනතො ඤාණං. පකාරෙහි ජානනතො පඤ්ඤා. කිලෙසවිදාරණතො, විජ්ජනතො ච විජ්ජා. සච්චච්ඡාදකතමවිනාසනතො, තෙසං ගතිකොටිපකාසනතො ආලොකොති වෙදිතබ්බං. තත්ථ පඨමෙන පරිවට්ටෙන සච්චානං අඤ්ඤමඤ්ඤං අසඞ්කරතො ඨපනපඤ්ඤං දස්සෙති, දුතියෙන තෙසං කත්තබ්බාකාරපරිච්ඡින්දනපඤ්ඤං, තතියෙන සච්චෙසු ඤාණකිච්චසන්නිට්ඨානං දස්සෙති.

16. යාවකීවඤ්චාති ද්වීහි පදෙහි යාවඉච්චෙව වුත්තං හොති ‘‘ඉති චිත්තමනො’’තිආදි විය. රාගාදීහි අකුප්පතාය අකුප්පා විමුත්ති. වෙය්‍යාකරණන්ති ධම්මදෙසනා. සා හි ධම්මානං බ්‍යාකරණතො පකාසනතො ‘‘වෙය්‍යාකරණ’’න්ති වුච්චති. විරජං වීතමලන්ති එත්ථ විරජං විසමහෙතුවාදවිගමතො. වීතමලං අහෙතුකවාදවිගමතො. විරජං සස්සතදිට්ඨිප්පහානතො. වීතමලං උච්ඡෙදදිට්ඨිප්පහානතො. විරජං පරියුට්ඨානප්පහානතො. වීතමලං අනුසයප්පහානතො. ධම්මචක්ඛුන්ති ධම්මමත්තදස්සනං, න තත්ථ සත්තො වා ජීවො වා කාරකො වා වෙදකො වාති, තෙනෙවාහ ‘‘යං කිඤ්චි සමුදයධම්මං, සබ්බන්තං නිරොධධම්ම’’න්ති. ඉදඤ්හි තස්ස ධම්මචක්ඛුස්ස උප්පත්තිආකාරදස්සනත්ථං වුත්තං. තඤ්හි නිරොධං ආරම්මණං කත්වා කිච්චවසෙන එව සඞ්ඛතං පටිවිජ්ඣන්තං උප්පජ්ජති.

17. ධම්මචක්කන්ති එත්ථ දෙසනාඤාණං අධිප්පෙතං, පටිවෙධඤාණඤ්ච ලබ්භතෙව. එත්ථ කිමත්ථං දෙවා සද්දමනුස්සාවෙසුන්ති? නානාදිට්ඨිගතන්ධකාරවිධමනතො ලද්ධාලොකත්තා, අපායභයසමතික්කමනතො අස්සාසං පත්තත්තා, දෙවකායවිමානදස්සනතො පීතිපාමොජ්ජචලිතත්තා චාති එවමාදීනෙත්ථ කාරණානි වදන්ති. පථවිකම්පනමහාසද්දපාතුභාවො ච ධම්මතාවසෙනෙව හොතීති එකෙ. දෙවතානං කීළිතුකාමතාය පථවිකම්පො. බහුනො දෙවසඞ්ඝස්ස සන්නිපාතතො, භගවතො සරීරප්පභාජාලවිසජ්ජනතො චාති එකච්චෙ.

18. පබ්බජ්ජුපසම්පදාවිසෙසන්ති අත්ථො. තත්ථ ඉති-සද්දො තස්ස එහිභික්ඛූපසම්පදාපටිලාභනිමිත්තවචනපරියොසානදස්සනො. තදවසානො හි තස්ස භික්ඛුභාවො. ස්වාක්ඛාතොතිආදි ‘‘එහී’’ති ආමන්තනාය පයොජනදස්සනවචනං. ‘‘එහිභික්ඛූ’’ති භගවා අවොච ‘‘ස්වාක්ඛාතො ධම්මො චර…පෙ… කිරියායා’’ති ච අවොචාති පදසම්බන්ධො. තත්ථ චර බ්‍රහ්මචරියන්ති අවසිට්ඨං මග්ගත්තයබ්‍රහ්මචරියං සමධිගච්ඡ. කිමත්ථං? සම්මාදුක්ඛස්සන්තකිරියායාති අත්ථො. ‘‘එහිභික්ඛූ’’ති ඉමිනා භගවතො වචනෙන නිප්ඵන්නත්තා කාරණූපචාරෙන ‘‘එහිභික්ඛූපසම්පදා’’ති වුත්තා. සාව තස්සායස්මතො යාවජීවං උපසම්පදා අහොසීති අත්ථො. තෙන තස්සා උපසම්පදාය සික්ඛාපච්චක්ඛාතාදිනා විච්ඡෙදා වා තදඤ්ඤාය උපසම්පදාය කිච්චං වා නත්ථීති ඉදමත්ථද්වයං අට්ඨකථායං දස්සෙති. අට්ඨන්නම්පි උපසම්පදානං එහිභික්ඛුඔවාදපටිග්ගහණපඤ්හබ්‍යාකරණගරුධම්මපටිග්ගහණූපසම්පදානං චතුන්නං අඤ්ඤතරාය උපසම්පන්නස්ස අන්තරා විච්ඡෙදො වා තදඤ්ඤූපසම්පදාය කිච්චං වා නත්ථි, ඉතරස්සත්ථීති. නිකායන්තරිකා පනාහු ‘‘බුද්ධපච්චෙකබුද්ධානං නියාමොක්කන්තිසඞ්ඛාතාය උපසම්පදාය ඤත්තිචතුත්ථකම්මුපසම්පදඤ්ච දසවග්ගපඤ්චවග්ගකරණීයවසෙන ද්විධා භින්දිත්වා දසවිධොපසම්පදා’’ති. කා පනෙත්ථ අත්ථතො උපසම්පදා නාමාති? තදධිගතකිරියාවසෙන නිබ්බත්තියා අසෙක්ඛා තදධිවාසනචෙතනාය පරිභාවිතපඤ්චක්ඛන්ධිකා අජ්ඣත්තසන්තති. කා පනෙත්ථ පරිභාවනා නාම? තබ්බිපක්ඛධම්මජ්ඣාචාරවිරුද්ධභාවො, තස්ස පත්තියා තාය පරිභාවනාය වසෙන කත්ථචි ‘‘සමන්නාගතො’’ති වුච්චති. යථාහ ‘‘ලොභෙන සමන්නාගතො, භික්ඛවෙ, අභබ්බො චත්තාරි සතිපට්ඨානානි භාවෙතු’’න්තිආදි. එත්ථාහු නිකායන්තරිකා ‘‘යථාවුත්තාය උපසම්පදාය පත්තිසඞ්ඛාතො චිත්තවිප්පයුත්තො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධපරියාපන්නො ධම්මො අත්ථි, තස්ස සන්තතිවසෙන පුබ්බාපරියං උප්පජ්ජමානස්ස යාව අවිච්ඡෙදො, තාව උපසම්පන්නොති, අඤ්ඤථා තතො ධම්මන්තරුප්පත්තික්ඛණෙ තස්ස උපසම්පන්නස්ස අනුපසම්පන්නභාවප්පසඞ්ගො ආපජ්ජතී’’ති. තෙ වත්තබ්බා ‘‘සුත්තං ආහරථා’’ති. තෙ චෙ වදෙය්‍යුං ‘‘යො තෙසං දසන්නං අසෙක්ඛානං ධම්මානං උපාදාය පටිලාභසමන්නාගමො අරියො හොති විප්පහීනොති එවමාදීනි නො සුත්තානී’’ති. එවං සති අසන්තධම්මෙහි, පරසත්තෙහි ච සමන්නාගමදොසප්පසඞ්ගො නෙසං පාපුණාති. කිංකාරණං? සුත්තසම්භවතො. යථාහ – ‘‘රාජා, භික්ඛවෙ, චක්කවත්තී සත්තහි රතනෙහි සමන්නාගතො හොතී’’ති (දී. නි. 3.199-200 අත්ථතො සමානං) විත්ථාරො. වසිභාවො තත්ථ සමන්නාගතසද්දෙන වුත්තො. තස්සහිතෙසු රතනෙසු වසිභාවො කාමචාරො අත්ථීති චෙ? එත්ථ වසිභාවො සමන්නාගමසද්දෙන වුත්තො, අඤ්ඤත්ථ පත්තිසඞ්ඛාතො, තං ධම්මන්තරන්ති. කිමෙත්ථ විසෙසකාරණං? නත්ථි ච, තස්මා යථාවුත්තලක්ඛණාව උපසම්පදා. අයමෙව නයො පබ්බජ්ජාදීසුපි නෙතබ්බො.

19. කිඤ්චාපි වප්පත්ථෙරස්ස පාටිපදදිවසෙ…පෙ… අස්සජිත්ථෙරස්ස චතුත්ථියන්ති එවං නානාදිවසෙසු පාටෙක්කං ධම්මචක්ඛුං උදපාදි, තථාපි ඔවාදසාමඤ්ඤෙන වප්පභද්දියානං, මහානාමඅස්සජීනඤ්චෙත්ථ එකතො වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

20. ‘‘රූපං, භික්ඛවෙ, අනත්තා’’ති කිමත්ථං ආදිතොව අනත්තලක්ඛණං දීපෙතීති? තෙසං පුථුජ්ජනකාලෙපි ඉතරලක්ඛණද්වයස්ස පාකටත්තා. තෙ හි මනාපානං කාමානං අනිච්චතාදස්සනෙන සංවිග්ගා පබ්බජිංසූති අනිච්චලක්ඛණං තාව නෙසං එකදෙසෙන පාකටං, පබ්බජිතානඤ්ච අත්තකිලමථානුයොගතො කායිකදුක්ඛං, තඤ්ච මානසස්ස පච්චයොති මානසිකදුක්ඛඤ්ච පාකටං, තස්මා තදුභයං වජ්ජිත්වා අනත්තලක්ඛණමෙව දීපෙතුං ආරභි. තඤ්ච දීපෙන්තො දුක්ඛලක්ඛණෙනෙව දීපෙතුං ‘‘රූපඤ්ච හිදං, භික්ඛවෙ, අත්තා අභවිස්සා’’තිආදිමාහ. කිමත්ථන්ති? අනිච්චලක්ඛණතොපි තෙසං දුක්ඛලක්ඛණස්ස සුට්ඨුතරං පාකටත්තා. තෙසඤ්හි අත්තකිලමථානුයොගමනුයුත්තත්තා, තප්පරායණභාවතො ච දුක්ඛලක්ඛණං සුට්ඨු පාකටං, තස්මා තෙන තාව සුට්ඨු පාකටෙන අනත්තලක්ඛණං දීපෙත්වා පුන තදෙව තදුභයෙනාපි දීපෙතුං ‘‘තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, රූපං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති වක්ඛති. කල්ලං නූති යුත්තං නු. එතං මමාති තණ්හාග්ගාහො. එසොහමස්මීති මානග්ගාහො. එසො මෙ අත්තාති දිට්ඨිග්ගාහො. තණ්හාග්ගාහො චෙත්ථ අට්ඨසතතණ්හාවිචරිතවසෙන, මානග්ගාහො නවවිධමානවසෙන, දිට්ඨිග්ගාහො ද්වාසට්ඨිදිට්ඨිවසෙන වෙදිතබ්බො.

පඤ්චවග්ගියකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පබ්බජ්ජාකථාවණ්ණනා

25. යෙන සමයෙන භගවා පඤ්චවග්ගියෙ පඤ්චමියං අරහත්තෙ පතිට්ඨාපෙත්වා සත්තමියං නාළකත්ථෙරස්ස නාළකපටිපදං ආචික්ඛිත්වා භද්දපදපුණ්ණමායං යසස්ස ඉන්ද්‍රියානං පරිපක්කභාවං ඤත්වා තං උදික්ඛන්තො බාරාණසියං විහාසි, තෙන සමයෙන යසො නාමාති සම්බන්ධො. තස්ස කිර උප්පත්තිතො පට්ඨාය තස්ස කුලස්ස කිත්තිසද්දසඞ්ඛාතො, පරිජනසඞ්ඛාතො වා යසො විසෙසතො පවඩ්ඪති. තෙන තස්ස මාතාපිතරො එවං නාමමකංසු. ‘‘සුඛුමාලො’’තිආදි කිමත්ථං ආයස්මතා උපාලිත්ථෙරෙන වුත්තන්ති? පච්ඡිමජනස්ස නෙක්ඛම්මෙ සමුස්සාහනජනනත්ථං. එවං උත්තමභොගසමප්පිතානම්පි උත්තමෙසු භොගෙසු අප්පමත්තකෙනාපි අසුභනිමිත්තෙන විතජ්ජෙත්වා කාලාකාලං අගණෙත්වා විවෙකාභිරතියා මහන්තං භොගක්ඛන්ධං තිණං විය පහාය ගෙහතො නික්ඛමනා අහොසි, කස්ස පනඤ්ඤස්ස න සියාති අධිප්පායො. සමඞ්ගීභූතස්සාති තෙහි එකත්තං උපගතස්ස, අවිවිත්තස්සාති අත්ථො. නිද්දා ඔක්කමීති මනාපෙසුපි විසයෙසු පවත්තිං නිවාරෙත්වා තස්ස චිත්තං අතික්කමිත්වා අභිභවිත්වා අත්තනො වසං උපනෙසීති අත්ථො. සබ්බරත්තියො චාති තයොපි යාමෙ. තෙන පරිජනස්ස විකාරදස්සනෙ කාරණං දස්සෙති. රත්ති-සද්දො පනෙත්ථ කාලෙ සූරියාභාවෙ, යාමෙ ච පවත්තතීති විඤ්ඤෙය්‍යො. යාමෙවිධ විඤ්ඤෙය්‍යො තිචීවරවිප්පවාසෙ ච. කච්ඡෙති කච්ඡපස්සෙ. කණ්ඨෙති කණ්ඨස්ස හෙට්ඨා. මුදිඞ්ගස්ස හි උපරි කණ්ඨං ඨපෙත්වා සයන්තියා කණ්ඨෙ මුදිඞ්ගං අද්දසාති අත්ථො. ආළම්බරන්ති පණවං. උභතොමුඛස්ස තනුකා දීඝා. විත්ථින්නසමතලස්ස වාදිතස්ස එතං අධිවචනං. විප්පලපන්තියොති සුපිනදස්සනාදිවසෙන අසම්බන්ධපලාපං විප්පලපන්තියො. සුසානං මඤ්ඤෙති සුසානං විය අද්දස සකං පරිජනන්ති සම්බන්ධො. ආදීනවොති අසුභභාවො. නිබ්බිදාය චිත්තං සණ්ඨාතීති විමුච්චිතුකාමතාසඞ්ඛාතාය උක්කණ්ඨාය චිත්තං නමීති අත්ථො. උදානං උදානෙසීති ‘‘ඉතො පට්ඨාය ඉමාහි ඉත්ථීහි සහ නාහං භවිස්සාමී’’ති අත්තමනවාචං නිච්ඡාරෙසි. ද්වෙ කිර ආකාරා තස්ස පමාදසුත්තපරිජනදස්සනෙ පාකටා ජාතා කිලෙසානං බලවභාවො, අසුභාකාරස්ස අතිඔළාරිකභාවො ච. එවං සති ඔළාරිකතරෙ ච අසුභාකාරෙ කිලෙසවසෙනායං සබ්බොපි ලොකො එත්ථ පීළිතො මුච්ඡිතො. අහො කිලෙසා බලවතරාති හි පස්සතො පස්සතො තස්ස ද්වෙපි තෙ ආකාරා පාකටා ජාතා, යෙනෙවමවොචාති.

‘‘සුවණ්ණපාදුකායො ආරොහිත්වා’’ති එතෙනස්ස නිස්සඞ්ගතාය විස්සට්ඨගමනං දීපෙති. සො හි බලවසංවෙගාභිතුන්නහදයත්තා පරිජනස්ස පබොධෙ සතිපි අත්තනො ගමනනිවාරණසමත්ථභාවං අසහමානො අත්තානං තක්කෙන්තො විස්සට්ඨො අගමාසි. අමනුස්සාති දෙවතා. තා හි මනුස්සෙහි සුගතිපටිවෙධඤාණසණ්ඨානාදිගුණසාමඤ්ඤෙන ‘‘අමනුස්සා’’ති වුච්චන්ති. න හි අසමානජාතිකා තිරච්ඡානාදයො ‘‘අබ්‍රාහ්මණා’’ති වා ‘‘අවසලා’’ති වා වුච්චන්ති, කින්තු ජාතිසභාගතාය එව වසලාදයො ‘‘අබ්‍රාහ්මණා’’ති වුච්චන්ති, එවං මනුස්සෙහි කෙනචි ආකාරෙන සභාගතාය දෙවතා ‘‘අමනුස්සා’’ති වුත්තා. අඤ්ඤථා මනුස්සා න හොන්තීති තිරච්ඡානගතාපි ‘‘අමනුස්සා’’ති වත්තබ්බා භවෙය්‍යුං.

26. වනගහනං දිස්වා ‘‘සුමුත්තොහං නගරතො’’ති පමුදිතත්තා භගවතො අවිදූරෙ උදානෙසි. ඉදං ඛො යසාති භගවා නිබ්බානං සන්ධායාහ. තඤ්හි තණ්හාදිකිලෙසෙහි අනුපද්දුතං, අනුපසට්ඨතඤ්ච දස්සනමත්තෙනාපි අස්සාදජනනතො. ධම්මං දෙසෙස්සාමීති යෙන තං නිබ්බානං ඉධ නිසින්නමත්තොව ත්වං අධිගමිස්සසීති අධිප්පායො. කිරාති අස්සද්ධෙය්‍යඅබ්‍යත්තිපරිහාසෙසු නිපාතො, ඉධ අබ්‍යත්තියං. සුවණ්ණපාදුකායො ඔරොහිත්වාති ච සුවණ්ණපාදුකාහි ඔතරිත්වා. නිස්සක්කත්ථෙ හි ඉදං පච්චත්තවචනං. තස්ස නිසින්නමත්තස්සෙව අඤ්ඤං සම්මොදනීයං කථං අකත්වා අනාමන්තෙත්වා අනුපුබ්බිං කථං කථෙසි. සුපරිපක්කින්ද්‍රියත්තා, පටිවෙධක්ඛණානතික්කමනත්ථං අනුපද්දුතානුපසට්ඨතානං පාපකධම්මදෙසනාභිමුඛචිත්තත්තා, සෙට්ඨිස්ස ගහපතිනො අචිරාගමනදස්සනතො ච. කිමත්ථං භගවා තස්ස සුට්ඨුතරං සංවිග්ගහදයස්ස භවතො මුච්චිතුකාමස්ස භවාභවූපායානිසංසකථං පඨමමෙව කථෙසීති? සබ්බභවාදීනවදස්සනත්ථං. සො හි මනුස්සලොකස්සෙව උපද්දුතඋපසට්ඨභාවං අද්දස, න සග්ගානන්ති කදාචි සග්ගලොකං සුඛතො මඤ්ඤෙය්‍ය. තත්ථ සුඛසඤ්ඤෙන නිබ්බානාභිමුඛං චිත්තං පෙසෙය්‍යාති සග්ගානම්පි ආදීනවං දස්සෙතුකාමතාය අනුපුබ්බිං කථං ආරභි. එත්ථ දානං, දානානිසංසං, සීලානිසංසඤ්ච කථෙන්තො දානසීලකථං කථෙති නාම. සග්ගවණ්ණං කථෙන්තො සග්ගකථං කථෙති නාම. තත්ථ වත්ථුකාමකිලෙසකාමානං අනිච්චතං, අපසාදතං, මහාදීනවතඤ්ච කථෙන්තො කාමානං ආදීනවං, ඔකාරං, සංකිලෙසඤ්ච පකාසෙති. නෙක්ඛම්මෙ තදභාවතො ච තංනිස්සරණතො ච තබ්බිපරීතං ආනිසංසං කථෙන්තො නෙක්ඛම්මෙ ආනිසංසං පකාසෙති නාම. තත්ථ ඔකාරන්ති අවකාරං ලාමකභාවං. සංකිලෙසන්ති සංකිලිස්සනං බාධනං උපතාපනං වාති අත්ථො. කල්ලචිත්තං පඤ්ඤින්ද්‍රියස්ස ආනුභාවෙන, දිට්ඨියොගවිචිකිච්ඡායොගානං පඤ්ඤින්ද්‍රියෙන විහතත්තා. මුදුචිත්තං සතින්ද්‍රියසමායොගෙන, විහිංසාසාරම්භාදිකිලෙසපවෙසං නිවාරෙත්වා චිත්තමුදුතාදිකුසලධම්මප්පවෙසනං කරොන්තං සහජාතං චිත්තං මුදුං කරොති. සමාධින්ද්‍රියස්ස ආනුභාවෙන විනීවරණචිත්තං. තඤ්හි විසෙසතො නීවරණවිපක්ඛභූතන්ති. වීරියින්ද්‍රියවසෙන උදග්ගචිත්තං. තඤ්හි ථිනමිද්ධසඞ්ඛාතලීනභාවවිපක්ඛන්ති. සද්ධින්ද්‍රියස්ස ආනුභාවෙන පසන්නචිත්තං තස්ස පසාදලක්ඛණත්තා. සාමුක්කංසිකාති එතං විසයවසෙන දෙසනං උපාලිත්ථෙරො පකාසෙති. සච්චානි හි සාමුක්කංසිකදෙසනාය විසයානි. අඤ්ඤථා දුක්ඛාදීනි සාමුක්කංසිකා ධම්මදෙසනාති ආපජ්ජති තස්ස විභාවනෙ සච්චානං නිද්දිට්ඨත්තා.

27. චතුද්දිසාති චතූසු දිසාසු. අභිසඞ්ඛරෙසීති අභිසඞ්ඛරි. කිමත්ථන්ති චෙ? උභින්නං පටිලභිතබ්බවිසෙසන්තරායනිසෙධනත්ථං. යදි සො පුත්තං පස්සෙය්‍ය, පුත්තස්සපි ධම්මචක්ඛුපටිලාභො අරහත්තුප්පත්ති, සෙට්ඨිස්සපි ධම්මචක්ඛුපටිලාභො න සියා. දිට්ඨසච්චොපි ‘‘දෙහි තෙ මාතුයා ජීවිත’’න්ති වදන්තො කිමඤ්ඤං න කරෙය්‍ය. යසොපි තං වචනං සුත්වා අරහාපි සමානො සයං අප්පටික්ඛිපිත්වා භගවන්තං උල්ලොකෙන්තො කිමඤ්ඤාය සණ්ඨහෙය්‍ය.

28. උභොහිපි පත්තබ්බවිසෙසකොටියා පත්තත්තා භගවා පුන තං පටිප්පස්සම්භෙසි. පුබ්බෙ අගාරිකභූතොති තස්ස සොතාපන්නකාලං සන්ධායාහ. සොතාපන්නො හි අගාරමජ්ඣෙ වසනාරහත්තා අගාරියභූතො නාම හොති අපබ්බජිතො. සම්පති පබ්බජිතො සමානො අගාරමජ්ඣවසනස්ස අභබ්බත්තා ‘‘අගාරිකො’’ති න වුච්චති, තස්මා එවමාහ. යස්ස දිට්ඨොති සම්බන්ධො, යෙන දිට්ඨොති වුත්තං හොති. ‘‘සෙය්‍යථාපි පුබ්බෙ අගාරිකභූතො’’ති වචනෙන ලද්ධනයත්තා පච්ඡා ගහපති ගිහිවෙසධාරිමෙව යසං සන්ධායාහ ‘‘යසෙන කුලපුත්තෙන පච්ඡාසමණෙනා’’ති. තත්ථ චර බ්‍රහ්මචරියන්ති ආභිසමාචාරිකසීලං බ්‍රහ්මචරියං චර පරිපූරෙහි තාව, යාව සම්මාදුක්ඛස්සන්තකිරියා, යාව චුතිචිත්තාති අධිප්පායො. ලිඞ්ගබ්‍රහ්මචරියං සන්ධායාති පොරාණා, තඤ්ච යුත්තං. ලිඞ්ගමත්තඤ්හි සන්ධාය සො ආයස්මා ‘‘ලභෙය්‍යාහං, භන්තෙ, පබ්බජ්ජං උපසම්පද’’න්ති ආහ.

කිමත්ථං භගවා යසස්ස මාතු, පජාපතියා ච භත්තකිච්චං අකත්වාව ධම්මං දෙසෙසීති? යසස්ස පබ්බජ්ජාය සොකසල්ලසමප්පිතත්තා දානඤ්ච සොමනස්සිකචිත්තෙන න දදෙය්‍යුං, සත්ථරි ච දොමනස්සප්පත්තා හුත්වා මග්ගපටිවෙධම්පි න ලභෙය්‍යුන්ති භගවා පඨමං තාව තා විගතසොකසල්ලහදයායො කත්වා පුන භත්තකිච්චං අකාසි.

30. සෙට්ඨානුසෙට්ඨීනන්ති අනුක්කමසෙට්ඨීනන්ති පොරාණා. ‘‘සෙට්ඨිනො චානුසෙට්ඨිනො ච යානි කුලානි, තානි සෙට්ඨානුසෙට්ඨානි කුලානි, තෙසං සෙට්ඨානුසෙට්ඨීනං කුලාන’’න්ති ලිඛිතං. ධම්මවිනයොති සාසනබ්‍රහ්මචරියං පාවචනන්ති ඉධ අත්ථතො එකං. අථ වා ධම්මෙන විනයො, න දණ්ඩසත්ථෙහීති ධම්මවිනයො, ධම්මාය විනයො, න හිංසත්ථන්ති වා ධම්මතො විනයො, නාධම්මතොති වා ධම්මො විනයො, නාධම්මොති වා ධම්මානං විනයො, න අඤ්ඤෙසන්ති වා ධම්මකායත්තා, ධම්මසාමිත්තා වා ධම්මො භගවා, තස්ස ධම්මස්ස විනයො, න තක්කිකානන්ති වා ධම්මවිනයො. සමානාධිකරණවසෙන වා ධම්මවිනයො නීලුප්පලං විය, ධම්මො ච විනයො චාති ධම්මවිනයො ඵලාඵලං විය නපුංසකමිති පුල්ලිඞ්ගාපදෙසතො අස්ස ලිඞ්ගභාවො සිද්ධො, යස්ස වා ධම්මො විනයො, සො ධම්මවිනයො සෙතපටො පුරිසො විය, ධම්මෙන යුත්තො වා විනයො ධම්මවිනයො අස්සරථො වියාති එවමාදිනා නයෙන යොජනා වෙදිතබ්බා.

34. ‘‘ඛණ්ඩසීමං නෙත්වා’’ති භණ්ඩුකම්මාරොචනපටිහරණත්ථං වුත්තං. තෙන ‘‘සභික්ඛුකෙ විහාරෙ අඤ්ඤම්පි එතස්ස කෙසෙ ඡින්දා’’ති වත්තුං න වට්ටතීති. පබ්බාජෙත්වාති ඉමස්ස අධිප්පායපකාසනත්ථං ‘‘කාසායානි අච්ඡාදෙත්වා එහී’’ති වුත්තං. උපජ්ඣායො චෙ කෙසමස්සුඔරොපනාදීනි අකත්වා පබ්බජත්ථං සරණානි දෙති, න රුහති පබ්බජ්ජා. කම්මවාචං සාවෙත්වා උපසම්පාදෙති, රුහති උපසම්පදා. අප්පත්තචීවරානං උපසම්පදාසිද්ධිදස්සනතො, කම්මවිපත්තියා අභාවතො චෙතං යුජ්ජතෙවාති එකෙ. හොති චෙත්ථ –

‘‘සලිඞ්ගස්සෙව පබ්බජ්ජා, විලිඞ්ගස්සාපි චෙතරා;

අපෙතපුබ්බවෙසස්ස, තං ද්වයං ඉති චාපරෙ’’ති.

භික්ඛුනා හි සහත්ථෙන වා ආණත්තියා වා දින්නමෙව කාසාවං වට්ටති, අදින්නං න වට්ටතීති පන සන්තෙස්වෙව කාසාවෙසු, නාසන්තෙසු අසම්භවතොති තෙසං අධිප්පායො. එවඤ්ච පන, භික්ඛවෙ, පබ්බාජෙතබ්බො උපසම්පාදෙතබ්බො. පඨමං…පෙ…අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, ඉමෙහි තීහි සරණගමනෙහි පබ්බජ්ජං උපසම්පදන්ති එත්ථ ඉමිනා අනුක්කමෙන දින්නෙහි තීහි සරණගමනෙහි පබ්බජ්ජං උපසම්පදං අනුජානාමි කෙවලෙහීති අධිප්පායදස්සනතො –

ආදින්නපුබ්බලිඞ්ගස්ස, නග්ගස්සාපි ද්වයං භවෙ;

නෙතරස්සාති නො ඛන්ති, සබ්බපාඨානුලොමතොති. –

ආචරියො. ආචරියෙන අදින්නං න වට්ටතීති එත්ථ ‘‘පබ්බජ්ජා න රුහතීති වදන්තී’’ති ලිඛිතං. පොරාණගණ්ඨිපදෙපි තථෙව ලිඛිතං. උරාදීනි ඨානානි නාම. සංවුතාදීනි කරණානි නාම. ‘‘අනුනාසිකන්තං කත්වා එකසම්බන්ධං කත්වා දානකාලෙ අන්තරා අට්ඨත්වා වත්තබ්බං. විච්ඡින්දිත්වා දානෙපි යථාවුත්තට්ඨානෙ එව විච්ඡෙදො, අඤ්ඤත්‍ර න වට්ටතී’’ති ලිඛිතං. අනුනාසිකන්තෙ දිය්‍යමානෙ ඛලිත්වා ‘‘බුද්ධං සරණං ගච්ඡාමී’’ති මකාරෙන මිස්සීභූතෙ ඛෙත්තෙ ඔතිණ්ණත්තා වට්ටතීති උපතිස්සත්ථෙරො. මිස්සං කත්වා වත්තුං වට්ටති, වචනකාලෙ පන අනුනාසිකට්ඨානෙ විච්ඡෙදං අකත්වා වත්තබ්බන්ති ධම්මසිරිත්ථෙරො. ‘‘එවං කම්මවාචායම්පී’’ති වුත්තං. උභතොසුද්ධියාව වට්ටතීති එත්ථ මහාථෙරො පතිතදන්තාදිකාරණතාය අචතුරස්සං කත්වා වදති, බ්‍යත්තසාමණෙරො සමීපෙ ඨිතො පබ්බජ්ජාපෙක්ඛං බ්‍යත්තං වදාපෙති. මහාථෙරෙන අවුත්තං වදාපෙතීති න වට්ටති. කම්මවාචාය ඉතරො භික්ඛු චෙ වදති, වට්ටතීති. සඞ්ඝො හි කම්මං කරොති, න පුග්ගලොති. න නානාසීමපවත්තකම්මවාචාසාමඤ්ඤනයෙන පටික්ඛිපිතබ්බත්තා. අථ ථෙරෙන චතුරස්සං වුත්තං පබ්බජ්ජාපෙක්ඛං වත්තුං අසක්කොන්තං සාමණෙරො සයං වත්වා වදාපෙති, උභතොසුද්ධි එව හොති ථෙරෙන වුත්තස්සෙව වුත්තත්තා. බුද්ධං සරණං ගච්ඡන්තො අසාධාරණෙ බුද්ධගුණෙ, ධම්මං සරණං ගච්ඡන්තො නිබ්බානං, සඞ්ඝං සරණං ගච්ඡන්තො සෙක්ඛධම්මං, අසෙක්ඛධම්මඤ්ච සරණං ගච්ඡතීති අග්ගහිතග්ගහණවසෙන යොජනා කාතබ්බා. අඤ්ඤථා සරණත්තයසඞ්කරදොසො. සබ්බමස්ස කප්පියාකප්පියන්ති දසසික්ඛාපදවිනිමුත්තං පරාමාසාපරාමාසාදි. ‘‘ආභිසමාචාරිකෙසු විනෙතබ්බො’’ති වචනතො සෙඛියඋපජ්ඣායවත්තාදිආභිසමාචාරිකසීලමනෙන පූරෙතබ්බං. තත්ථ චාරිත්තස්ස අකරණෙ වාරිත්තස්ස කරණෙ දණ්ඩකම්මාරහො හොතීති දීපෙති.

පබ්බජ්ජාකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

දුතියමාරකථාවණ්ණනා

35. ‘‘තෙන හෙතුනා’’ති වචනතො පාළියං ‘‘යොනිසොමනසිකාරාසම්මප්පධානා’’ති හෙත්වත්ථෙ නිස්සක්කවචනන්ති වෙදිතබ්බං.

දුතියමාරකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

උරුවෙලපාටිහාරියකථාවණ්ණනා

37-8. වසෙය්‍යාමාති ‘‘ත්වඤ්ච අහඤ්ච වසෙය්‍යාමා’’ති පියවචනෙන තස්ස සඞ්ගණ්හනත්ථං වුත්තං කිර. තෙජසා තෙජන්ති ආනුභාවෙන ආනුභාවං. තෙජොධාතුයා වා තෙජොධාතුං. උභින්නං සජොතිභූතානන්ති අනාදරත්ථෙ සාමිවචනං, භාවසත්තමීඅත්ථෙ වා. අග්‍යාගාරමෙව ආදිත්තං, න තත්ථ වසනකො සත්තජාතිකො. අචින්තෙය්‍යො හි ඉද්ධිවිසයො. කස්මා පන භගවා අග්‍යාගාරම්පි අනාදිත්තං නාධිට්ඨාසීති? අත්තනො දුක්ඛුප්පාදාභාවස්ස අනතිවිම්හාදිභාවප්පසඞ්ගතො. කිමත්ථං පරසන්තකං මහාසම්භාරපවත්තං තං විනාසෙතීති? පුන යථාපොරාණං ඉද්ධානුභාවෙන කත්තුකාමතාධිප්පායතො. පරියාදින්නොති ඛයං නීතො. තෙජසා තෙජන්ති ආනුභාවෙන ආනුභාවං. අග්‍යාගාරස්ස පරිත්තත්තා ඉතරො අත්ථො න සම්භවති. අයමත්ථො ‘‘මක්ඛං අසහමානො’’ති ඉමිනා අතිවිය සමෙති. ඉද්ධානුභාවමක්ඛනඤ්හි තත්ථ මක්ඛො නාම. පත්තෙනාති පදුමපත්තෙනාතිපි පොරාණා. පදුමිනිසණ්ඩෙ ඨිතො හි භගවා තත්ථ අහොසීති තෙසං මති.

39. දින්නන්ති අනුමතින්ති අත්ථො. අභීතො නිබ්භයො. කස්මා? යතො සො මග්ගෙන භයමතීතො. ‘‘සුමනමනසොති සුන්දරචිත්තසඞ්ඛාතමනො. සුමනො එව වා’’ති ලිඛිතං. තෙජොවාති අග්ගි විය. ධාතුකුසලොති තෙජොධාතුම්හි කුසලො. ‘‘බ්‍යවහිතා චෙ’’ති සද්දලක්ඛණත්තා ච උපසග්ගො. තෙජොධාතුසමාපත්තීසු කුසලො ඉච්චෙවත්ථො. උදිච්ඡරෙති උල්ලොකෙසුං. ‘‘සංපරිවාරෙසු’’න්ති ච ලිඛිතං. ඉති එවං භණන්තීති අත්ථො. හතාති සමාති අත්ථො, කාළකාව හොන්තීති කිරෙත්ථ අධිප්පායො. ඊසකම්පි බ්‍යාපාරං අකත්වා උපසමානුරූපං තිට්ඨන්ති. යෙ ච අනෙකවණ්ණා අච්චියො හොන්තීති තං දස්සෙතුං ‘‘නීලා අථ ලොහිතිකා’’තිආදිමාහ.

40. චතුද්දිසාති චතූසු දිසාසු.

44. පංසුකූලං උප්පන්නන්ති පරියෙසමානස්ස පටිලාභවසෙන උප්පන්නං හොති. චිත්තවිචිත්තපාටිහීරදස්සනත්ථාය ච සා පරියෙසනා. සා අයං සායං. තා ඉමා තයිමා. ද්වෙ එකතො ගහෙත්වා වදති. ආයාමි අහං ආයමහං. එතන්ති එතස්ස. යථා මයන්ති යස්මා මයං.

50-51. උදකවාහකොති උදකොඝො. උදකසොතොති පොරාණා. ‘‘යාය ත්ව’’න්ති පුබ්බභාගවිපස්සනාපටිපදං සන්ධාය වුත්තං. චිරපටිකාති චිරපභුති, නාගදමනතො පට්ඨාය චිරපටිකා. ‘‘චිරපටිසඞ්ඛා’’තිපි වදන්ති. කෙසමිස්සන්තිආදිම්හි අබ්බොකිණ්ණං විසුං විසුං බන්ධිත්වා පක්ඛිත්තත්තා කෙසාදයොව කෙසමිස්සාති පොරාණා. ඛාරිකාජමිස්සන්ති එත්ථ ඛාරී වුච්චති තාපසපරික්ඛාරො. ජටිලෙ පාහෙසීති ද්වෙ තයො තාපසෙ පාහෙසි. ‘‘සොළසාතිරෙකඅඩ්ඪඋඩ්ඪානි පාටිහාරියසහස්සානී’’ති වුත්තං.

54. අග්ගිහුත්තෙ කතපරිචයත්තා භගවා තෙසං ආදිත්තපරියාය-මභාසි (සං. නි. 4.28). තත්ථ එකච්චං ආරම්මණවසෙන ආදිත්තං චක්ඛාදි රාගග්ගිනා, එකච්චං සම්පයොගවසෙන චක්ඛුසම්ඵස්සපච්චයා වෙදයිතාදිකෙනෙව, එකච්චං අභිභූතත්ථෙන චක්ඛාදි එව ජාතිආදිනා, එකච්චං පච්චයත්ථෙන, තදෙව සොකාදිනාති යථාසම්භවමෙත්ථ ආදිත්තතා වෙදිතබ්බා. එත්ථ කිඤ්චාපි දුක්ඛලක්ඛණමෙවෙකං පාකටං, තදනුසාරෙන පන ඉතරං ලක්ඛණද්වයම්පි තෙහි දිට්ඨන්ති වෙදිතබ්බං දුක්ඛාකාරස්ස ඉතරාකාරදීපනතො. සන්තසුඛතණ්හාභිනිවිට්ඨත්තා පනෙසං දුක්ඛලක්ඛණපුබ්බඞ්ගමා දෙසනා කතාති වෙදිතබ්බා.

උරුවෙලපාටිහාරියකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

බිම්බිසාරසමාගමකථාවණ්ණනා

55-7. වත්ථුකාමභූතා ඉත්ථියො කාමිත්ථියො. දුතියාදයො අස්සාසකා. යස්මා අනුප්පන්නෙ එව භගවති බුද්ධකොලාහලං ලොකෙ පඨමමෙව වස්සසහස්සං උප්පජ්ජති. බ්‍රහ්මානො ච බ්‍රාහ්මණවණ්ණං අභිනිම්මිනිත්වා වෙදෙසු සහස්සත්තයමත්තං බුද්ධපටිසංයුත්තං පරියත්තිං පක්ඛිපිත්වා වාචෙන්ති, භගවතො ජාතිතො පට්ඨාය ච බුද්ධකථා ලක්ඛණඤ්ඤූහි බ්‍රාහ්මණෙහි උප්පාදිතා, පත්ථටා ලොකෙ, තස්මා යුජ්ජන්ති, න අඤ්ඤථා. ‘‘තමද්දස බිම්බිසාරො, පාසාදස්මිං පතිට්ඨිතො’’තිආදිගාථාහි බොධිසත්තකාලෙ එව අභිසිත්තතා බිම්බිසාරස්ස සිද්ධා.

58. ඉධාවුසො ඛීණාසවො භික්ඛු පඤ්චඞ්ගවිප්පහීනො හොති ඡළඞ්ගසමන්නාගතො එකාරක්ඛො චතුරාපස්සෙනො පණුන්නපච්චෙකසච්චො සමවයසට්ඨෙසනො අනාවිලසඞ්කප්පො පස්සද්ධකායසඞ්ඛාරො සුවිමුත්තචිත්තො සුවිමුත්තපඤ්ඤොති (දී. නි. 3.348, 360; අ. නි. 10.19) දස අරියවාසා නාම. රූපාරූපසමාපත්තියො අට්ඨ නිරොධසමාපත්ති මහාකරුණාසමාපත්තීතිපි පොරාණා. තත්ථ නීවරණා පඤ්චඞ්ගා ච. ඡළඞ්ගුපෙක්ඛා ඡළඞ්ගා. සතාරක්ඛෙන එකාරක්ඛා. සඞ්ඛාය එකං පටිසෙවති, අධිවාසෙති, පරිවජ්ජෙති, සඞ්ඛාය එකං විනොදෙතීති අයං චතුරාපස්සෙනො. පුථුසමණබ්‍රාහ්මණානං පුථුපච්චෙකසච්චානි චත්තාරි පහීනානි, එවං පණුන්නපච්චෙකසච්චො. කාමෙසනා භවෙසනා පහීනා හොති, බ්‍රහ්මචරියෙසනා පටිප්පස්සද්ධා, එවං සමවයසට්ඨෙසනො. කාමබ්‍යාපාදවිහිංසාසඞ්කප්පො පහීනො හොති, එවං අනාවිලසඞ්කප්පො, සුඛස්ස ච පහානා…පෙ… චතුත්ථං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති එවං සුවිමුත්තචිත්තො හොති. රාගො පහීනො උච්ඡින්නමූලො…පෙ… අනුප්පාදධම්මොති පජානාති, දොසො, මොහො අනුප්පාදධම්මොති පජානාති, එවං සුවිමුත්තපඤ්ඤොති.

‘‘ඨානාඨානං විපාකඤ්ච, ඤාණං සබ්බත්ථගාමිනිං;

අනෙකධාතුයො ලොකං, අධිමුත්තිඤ්ච පාණිනං.

‘‘ජානාති ඉන්ද්‍රියානඤ්ච, පරොපරියතං මුනි;

ඣානාදිසංකිලෙසාදි-ඤාණං විජ්ජත්තයං තථා’’ති. –

ඉමානි දස බලානි. අසෙක්ඛඞ්ගානි නාම අසෙක්ඛා සම්මාදිට්ඨි…පෙ… අසෙක්ඛවිමුත්ති අසෙක්ඛවිමුත්තිඤාණදස්සනන්ති. තත්ථ දසමං අසෙක්ඛං. එතෙහි දසහි චුපෙතො පාරමීහීති පොරාණා.

බිම්බිසාරසමාගමකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානපබ්බජ්ජාකථාවණ්ණනා

60. කිං කාහසීති කිං කාහති. ‘‘කිං කරොති, කිං කරොසී’’ති වා බ්‍යඤ්ජනං බහුං වත්වාති අත්ථො. පටිපාදෙන්තොති නිගමෙන්තො. ‘‘පච්චබ්‍යථා, පච්චබ්‍යථ’’න්තිපි පඨන්ති. කප්පනහුතෙහීති එත්ථ දසකානං සතං සහස්සං, සහස්සානං සතං සතසහස්සං, සතසහස්සානං සතං කොටි, කොටිසතසහස්සානං සතං පකොටි, පකොටිසතසහස්සානං සතං කොටිපකොටි, කොටිපකොටිසතසහස්සානං සතං නහුතන්ති වෙදිතබ්බං. කප්පනහුතෙහීති එවමනුසාරතො අබ්භතීතං නාමාති ඛන්ධකභාණකානං පාඨොති.

63. ‘‘කුලච්ඡෙදායා’’ති පාඨො, කුලුපච්ඡෙදායාති අත්ථො. මනුස්සා ‘‘ධම්මෙන කිර සමණා සක්‍යපුත්තියා නයන්ති, නාධම්මෙනා’’ති න පුන චොදෙසුන්ති එවං පාඨසෙසෙන සම්බන්ධො කාතබ්බො.

එත්තාවතා ථෙරො නිදානං නිට්ඨපෙසීති වෙදිතබ්බං. හොන්ති චෙත්ථ –

‘‘යං ධම්මසෙනාපති එත්ථ මූල-

ගන්ථස්ස සිද්ධික්කමදස්සනෙන;

නිදානනිට්ඨානමකංසු ධම්ම-

සඞ්ගාහකා තෙ විනයක්කමඤ්ඤූ.

‘‘නිදානලීනත්ථපදානමෙව,

නිදානිට්ඨානමිදං විදිත්වා;

ඉතො පරං චෙ විනයත්ථයුත්ත-

පදානි වීමංසනමෙව ඤෙය්‍ය’’න්ති.

සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානපබ්බජ්ජාකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

උපජ්ඣායවත්තකථාවණ්ණනා

64. බුද්ධුපජ්ඣායකානං ඉතරෙසං එහිභික්ඛූනං නිවාසනපාරුපනකප්පතො නෙසං විසුං විසුං සදිසත්තා ‘‘දුන්නිවත්ථා දුප්පාරුතා අනාකප්පසම්පන්නා’’ති වුත්තා. න කෙවලඤ්ච ඉත්ථම්භූතා පිණ්ඩාය චරන්ති, අපිච මනුස්සානං භුඤ්ජමානානං උපරීතිආදි. මනුස්සා උජ්ඣායන්ති පිපාසාසහනතො, ඉතරෙසං ආකප්පසම්පත්තියා පසන්නත්තා ච.

65. කෙන කො උපජ්ඣායො ගහෙතබ්බොති? ‘‘තදා සො යස්ස සන්තිකෙ පබ්බාජිතො, එතරහි යස්ස සන්තිකෙ උපසම්පදාපෙක්ඛො හොති. උපජ්ඣායෙන ච සාධූති සම්පටිච්ඡනං සන්ධායා’’ති කෙහිචි ලිඛිතං. තං තෙ එවං ජානන්ති ‘‘උපජ්ඣායෙන ‘සාහූ’තිආදිනා සම්පටිච්ඡිතෙ සද්ධිවිහාරිකස්ස ‘සාධු සුට්ඨු සම්පටිච්ඡාමී’ති වචනං කෙවලං භික්ඛූහි ආචිණ්ණමෙව, න කත්ථචි දිස්සති, තස්මා විනාපි තෙන උපජ්ඣායො ගහිතොව හොතී’’ති. තත්ථ සාහූති සාධූති වුත්තං හොති. ලහූති ලහු, ත්වං මම න භාරියොසීති වුත්තං හොති. ඔපායිකන්ති උපායපටිසංයුත්තං, ඉමිනා උපායෙන ත්වං මෙ ඉතො පට්ඨාය භාරො ජාතොසීති අත්ථො. පතිරූපන්ති අනුරූපං තෙ උපජ්ඣායග්ගහණන්ති අත්ථො.

66. තාදිසමෙව මුඛධොවනොදකං උතුම්හි එකසභාගෙති. ඉතො පට්ඨායාති ‘‘න උපජ්ඣායස්ස භණමානස්සා’’ති එත්ථ වුත්තන-කාරතො පට්ඨාය. තෙන ‘‘නාතිදූරෙ ගන්තබ්බං, නාච්චාසන්නෙ ගන්තබ්බ’’න්ති එත්ථ වුත්තන-කාරෙන අනාපත්තීති දීපෙතීති එකෙ. සචිත්තකා අයං ආපත්ති, උදාහු අචිත්තකාති? අනාදරියපච්චයත්තා සචිත්තකා. අනාදරියපච්චයතා කථං පඤ්ඤායතීති චෙ? අනාදරියපච්චයෙහි සඞ්ගහිතන්ති. පාතිමොක්ඛුද්දෙසෙ සෙඛියානං ගණපරිච්ඡෙදාකරණඤ්හි ඛන්ධකපරියාපන්නාපත්තියා සඞ්ගණ්හනත්ථං. ඉදං පන ලක්ඛණං චාරිත්තෙයෙව වෙදිතබ්බං, න වාරිත්තෙ අකප්පියමංසඛාදනාදිආපත්තීනං අචිත්තකත්තා. ඛන්ධකවාරිත්තානං තෙහි සඞ්ගහො, සෙඛියවාරිත්තෙයෙව අචිත්තකෙහි සූපොදනවිඤ්ඤත්තිපච්චයාදීහීති ආචරියො. යත්ථ යත්ථ න-කාරෙන පටිසෙධො කරීයති, කිං සබ්බත්ථ දුක්කටාපත්තීති? ආම. යත්ථ අට්ඨකථාය නයො න දස්සිතො, තත්ථ සබ්බත්ථ. පරතො හි අට්ඨකථායං ‘‘සචෙ පන කාළවණ්ණකතා වා සුධාබද්ධා වා හොති නිරජමත්තිකා, තථාරූපාය භූමියා ඨපෙතුං වට්ටතී’’තිආදිනා නයෙන නයො දස්සිතො.

එත්ථාහ – යස්මා පාළියංයෙව ‘‘සචෙ උපජ්ඣායස්ස අනභිරති උප්පන්නා හොති, දිට්ඨිගතං උප්පන්නං හොතී’’ති (මහාව. 66) භගවතො වචනවසෙන අට්ඨකථායං වුත්තනයො යුත්තොති දස්සෙතුං ‘‘නාතිදූරෙ නාච්චාසන්නෙ’’ති එත්ථ කො භගවතො වචනලෙසොති? වුච්චතෙ – ‘‘පඨමතරං ආගන්ත්වා ආසනං පඤ්ඤාපෙතබ්බ’’න්තිආදීනි වදන්ති දෙසනියමනතො. උපජ්ඣායෙන අනුමතංයෙව පඨමගමනන්ති චෙ? න, අසිද්ධත්තා, සිද්ධෙපි යථාවුත්තනයසිද්ධිතො ච. න හි වාරිත්තස්ස අනුමති අනාපත්තිකරා හොති, එවං සන්තෙපි විචාරෙත්වා ගහෙතබ්බං. කොට්ඨකන්ති ද්වාරකොට්ඨකං. න නිස්සජ්ජිතබ්බං, න නිදහිතබ්බං වා.

උපජ්ඣායවත්තකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නසම්මාවත්තනාදිකථාවණ්ණනා

68. අධිමත්තං ගෙහස්සිතපෙමං න හොතීති එත්ථ ගෙහස්සිතපෙමං න අකුසලමිච්චෙව දට්ඨබ්බං ඛීණාසවානම්පි සාධාරණත්තා ඉමස්ස ලක්ඛණස්ස. න ඛීණාසවානං අසම්මාවත්තනාභාවතොති චෙ? න, තෙසං න පණාමෙතබ්බං තංසමන්නාගමනසිද්ධිතො, තස්මා ‘‘මමෙස භාරො’’ති මමත්තකරණං තත්ථ පෙමන්ති වෙදිතබ්බං. ‘‘එකො වත්තසම්පන්නො…පෙ… තෙසං අනාපත්තී’ති එත්ථ විය සචෙ එකො වත්තසම්පන්නො භික්ඛු ‘භන්තෙ, තුම්හෙ අප්පොස්සුක්කා හොථ, අහං තුම්හාකං සද්ධිවිහාරිකං, අන්තෙවාසිකං වා ගිලානං වා උපට්ඨහිස්සාමි, ඔවදිතබ්බං ඔවදිස්සාමි, ඉති කරණීයෙසු උස්සුක්කං ආපජ්ජිස්සාමී’ති වදති, තෙ එවාසද්ධිවිහාරිකාදයො ‘භන්තෙ, තුම්හෙව කෙවලං අප්පොස්සුක්කා හොථා’ති වදන්ති, වත්තං වා න සාදියන්ති, තතො පට්ඨාය ආචරියුපජ්ඣායානං අනාපත්තී’’ති වුත්තං.

නසම්මාවත්තනාදිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

රාධබ්‍රාහ්මණවත්ථුකථාවණ්ණනා

73. ‘‘පූතිමුත්තන්ති මුත්තං පූතිකායො වියා’’ති වත්වාපි ‘‘පූතිභාවෙන මුත්තං පටිනිස්සට්ඨං භෙසජ්ජං පූතිමුත්තභෙසජ්ජ’’න්ති ලිඛිතං. සබ්බත්ථ ඉත්ථන්නාමොති එකොව න-කාරො හොති.

රාධබ්‍රාහ්මණවත්ථුකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ආචරියවත්තකථාවණ්ණනා

76. ‘‘ආයස්මතො නිස්සාය වච්ඡාමී’’ති වුත්තං. ‘‘ආයස්මතො ඔවාදං නිස්සාය වසාමී’’ති පාඨසෙසවසෙන වෙදිතබ්බා. නිස්සායාති වා නිස්සයා, නිස්සයෙනාති වුත්තං හොති. ආයස්මතොති වා උපයොගත්ථෙ සාමිවචනං.

ආචරියවත්තකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නිස්සයපටිප්පස්සද්ධිකථාවණ්ණනා

83. දිසං ගතොති තත්ථ ධුරනික්ඛිත්තවාසො හුත්වා තිරොගාමං ගතො. යත්ථ නිස්සයො ලබ්භති, තත්ථ ගන්තබ්බන්ති එත්ථාපි උපජ්ඣායෙ වුත්තනයෙනෙව ‘‘කතිපාහෙන ගමිස්සාමී’’ති ගමනෙ චෙස උස්සාහො රක්ඛති. මා ඉධ පටික්කමීති මා ඉධ ගච්ඡ. සභාගා නාම උපජ්ඣායස්ස සිස්සා. තත්ථ නිස්සයං ගහෙත්වා. යදි එවං කො විසෙසොති චෙ? තෙන ඉදං වුච්චති ‘‘අප්පෙව නාම ඛමෙය්‍යා’’ති. වසිතුං වට්ටතීති උපජ්ඣායෙන පරිච්චත්තත්තා උපජ්ඣායසමොධානං නිරත්ථකන්ති අත්ථො. සචෙ උපජ්ඣායො චිරෙන අනුග්ගහෙතුකාමො හොති, තතො පට්ඨාය උපජ්ඣායොව නිස්සයො. උපජ්ඣායො චෙ අලජ්ජී හොති, සද්ධිවිහාරිකෙන අනෙකක්ඛත්තුං වාරෙත්වා අවිරමන්තං උපජ්ඣායං පහාය විනාපි නිස්සයපණාමනෙන අඤ්ඤස්ස සන්තිකෙ නිස්සයං ගහෙත්වා වසිතබ්බං. උපජ්ඣායස්ස චෙ ලිඞ්ගං පරිවත්තති, එකදිවසම්පි න රක්ඛති. පක්ඛපණ්ඩකො චෙ හොති, නිස්සයජාතිකො චෙ ‘‘උපජ්ඣායස්ස සුක්කපක්ඛං ආගමෙහී’’ති වදති, සයමෙව වා ආගමෙති, වට්ටති. උපජ්ඣායො චෙ උක්ඛෙපනියකම්මකතො හොති, නානාසංවාසකභූමියං ඨිතත්තා නිස්සයො පටිප්පස්සම්භති. සම්මාවත්තන්තං පන පස්සිත්වා කම්මපටිප්පස්සද්ධිං ආගමෙතුං ලභති. මානත්තාචාරී චෙ හොති, අබ්භානං ආගමෙතබ්බං. දීඝං චෙ පරිවාසං චරති, අඤ්ඤස්ස සන්තිකෙ නිස්සයො ගහෙතබ්බො, උපජ්ඣායසමොධානං අප්පමාණං. පරිවාසමානත්තචාරිනා හි න නිස්සයො දාතබ්බො. යං පන පාරිවාසිකක්ඛන්ධකට්ඨකථායං වුත්තං ‘‘සද්ධිවිහාරිකානම්පි සාදියන්තස්ස දුක්කටමෙවා’’තිආදි (චූළව. අට්ඨ. 75), තං යථාවුත්තමත්ථං සාධෙති එව. යං පන වුත්තං ‘‘සචෙ සද්ධාපබ්බජිතා කුලපුත්තා ‘තුම්හෙ, භන්තෙ, විනයකම්මමත්තං කරොථා’’ති වත්වා වත්තං කරොන්තියෙව, ගාමප්පවෙසනං ආපුච්ඡන්තියෙව, තං වාරිතකාලතො පට්ඨාය අනාපත්තී’’ති. තං වත්තසාදියනපච්චයා දුක්කටාභාවමත්තදීපනත්ථං, සද්ධිවිහාරිකානං සාපෙක්ඛතං වා සන්ධාය වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. තස්මා තෙ චෙ උපජ්ඣායෙන වාරිතානුරූපමෙව පටිපජ්ජන්ති, නිස්සයො තෙසං පටිප්පස්සද්ධොති සිද්ධං හොති.

ද්වෙ ලෙඩ්ඩුපාතෙ අතික්කමිත්වා නිවත්තතීති ‘‘එත්තාවතා දිසාපක්කන්තො නාම හොති, තස්මා අන්තෙවාසිකෙ අනික්ඛිත්තධුරෙපි නිස්සයො පටිප්පස්සම්භති. ආචරියුපජ්ඣායා ද්වෙ ලෙඩ්ඩුපාතෙ අනතික්කම්ම ලෙඩ්ඩුපාතද්වයබ්භන්තරෙ තිරොවිහාරෙපි පරික්ඛිත්තෙ, අපරික්ඛිත්තෙ වා වසිතුං වට්ටතී’’ති ලිඛිතං. අපරික්ඛිත්තෙයෙවාති නො තක්කොති ආචරියො, එත්ථ පන අපරික්ඛිත්තස්ස පරික්ඛෙපාරහට්ඨානතො විමුත්තෙ අඤ්ඤස්මිං විහාරෙ වසන්තීති අධිප්පායො. විහාරොති චෙත්ථ ‘‘තාදිසස්ස විහාරස්ස අන්තෙ ඨිතා එකා කුටිකා අධිප්පෙතාති උපතිස්සත්ථෙරො’’ති වුත්තං. තත්ථ ‘‘සචෙ උභොපි ආචරියන්තෙවාසිකා කෙනචි…පෙ… නිස්සයො න පටිප්පස්සම්භතී’’ති ඉමිනා සාමඤ්ඤතො වුත්තෙන අට්ඨකථාවචනෙන ධම්මසිරිත්ථෙරවාදො සමෙති. අපරික්ඛිත්තෙ වාති ද්වින්නං ලෙඩ්ඩුපාතානං අන්තො පරික්ඛිත්තො වා හොති අපරික්ඛිත්තො වා. ‘‘බහිසීම’’න්ති ච වුත්තත්තා අන්තොවිහාරසීමායං ද්වෙ ලෙඩ්ඩුපාතෙ අතික්කමිත්වාපි වසිතුං වට්ටතීති සිද්ධත්තා පන උපතිස්සත්ථෙරවාදො න සමෙති. එකාවාසෙ හි පරික්ඛිත්තෙ වා අපරික්ඛිත්තෙ වා අන්තමසො අන්තොතියොජනෙපි වසතො නිස්සයො න පටිප්පස්සම්භති. සො ච උපචාරසීමාය පරිච්ඡින්නො, සා ච උපචාරසීමා පරික්ඛිත්තස්ස විහාරස්ස පරික්ඛෙපෙන අපරික්ඛිත්තස්ස පරික්ඛෙපාරහට්ඨානෙන පරිච්ඡින්නො එකාවාසො.

උපොසථක්ඛන්ධකෙ එකාවාසවිමතියං සීමාය අනුඤ්ඤාතත්තාති චෙ? න, චීවරක්ඛන්ධකට්ඨකථාය විචාරිතත්තා. යථාහ ‘‘සීමට්ඨකසඞ්ඝො භාජෙත්වා ගණ්හාතූ’’ති (මහාව. අට්ඨ. 379). කතරසීමාය භාජෙතබ්බං? මහාසිවත්ථෙරො කිරාහ ‘‘අවිප්පවාසසීමායා’’ති. තතො නං ආහංසු ‘‘අවිප්පවාසසීමා නාම තියොජනාපි හොති, එවං සන්තෙ තියොජනෙ ඨිතා ලාභං ගණ්හිස්සන්ති, තියොජනෙ ඨත්වා ආගන්තුකවත්තං පූරෙත්වා ආරාමං පවිසිතබ්බං භවිස්සති, ගමිකො තියොජනං ගන්ත්වා සෙනාසනං ආපුච්ඡිස්සති, නිස්සයපටිප්පන්නස්ස තියොජනාතික්කමෙ නිස්සයො පටිප්පස්සම්භිස්සති, පාරිවාසිකෙන තියොජනං අතික්කමිත්වා අරුණං උට්ඨාපෙතබ්බං භවිස්සති, භික්ඛුනියා තියොජනෙ ඨත්වා ආරාමප්පවෙසනා ආපුච්ඡිතබ්බා භවිස්සති, සබ්බමෙතං උපචාරසීමාපරිච්ඡෙදවසෙන කාතුං වට්ටතීති. තස්මා අන්තොඋපචාරසීමාය ලෙඩ්ඩුපාතද්වයං අතික්කමිත්වාපි වසතො නිස්සයො තියොජනාතික්කමෙ නිස්සයො න පටිප්පස්සම්භතීති සිද්ධං. කාමඤ්චෙත්ථ උපචාරසීමාය තියොජනප්පමාණාය, අතිරෙකාය වා යථාවුත්තදොසප්පසඞ්ගො සියාති. සා හි ආවාසෙසු වඩ්ඪන්තෙසු වඩ්ඪති, පරිහායන්තෙසු පරිහායතීති වුත්තත්තා, තස්මා තාදිසස්ස විහාරස්ස අන්තෙ ඨිතා එකා කුටි විහාරොති ඉධාධිප්පෙතා. සාපි තස්සෙව විහාරස්ස කුටිකාව හොතීති කත්වා සො ආවාසො හොති. නානාවාසො එව චෙ අධිප්පෙතො, ‘‘අන්තෙ ඨිතා කුටිකා’’ති න වත්තබ්බං. ද්වින්නං ලෙඩ්ඩුපාතානං අබ්භන්තරෙ පන අපරික්ඛිත්තෙ නානාවාසෙ නිස්සයො න පටිප්පස්සම්භතීති ය්වායං ‘‘නො තක්කො’’ති වුත්තො, සො තාදිසෙ නානාවාසෙ සෙනාසනග්ගාහස්ස අප්පටිප්පස්සද්ධිනයෙන වුත්තො. සෙනාසනග්ගාහො හි ‘‘ගහණෙන ගහණං ආලයො පටිප්පස්සම්භතී’’ති ලක්ඛණත්තා ඉතරත්ථ පටිප්පස්සම්භති. තත්‍රායං පාළි ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන ආයස්මා උපනන්දො සක්‍යපුත්තො එකො ද්වීසු ආවාසෙසු වස්සං වසි…පෙ… දෙථ, භික්ඛවෙ, මොඝපුරිසස්ස එකාධිප්පාය’’න්ති (මහාව. 364). අට්ඨකථායඤ්චස්ස එවං වුත්තං ‘‘ඉදඤ්ච නානාලාභෙහි නානූපචාරෙහි එකසීමවිහාරෙහි කථිතං, නානාසීමවිහාරෙ පන සෙනාසනග්ගාහො පටිප්පස්සම්භතී’’ති (මහාව. අට්ඨ. 364). අපරික්ඛිත්තා නානාවාසා එකූපචාරසඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡන්ති. පරික්ඛිත්තඤ්ච එකූපචාරං අපරික්ඛිත්තසඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. එත්තාවතා ලෙඩ්ඩුපාතද්වයබ්භන්තරෙ අපරික්ඛිත්තෙ අඤ්ඤස්මිං විහාරෙ වසතො නිස්සයො පන න පටිප්පස්සම්භති, පරික්ඛිත්තෙ පටිප්පස්සම්භති එවාති අයමත්ථො සාධිතොති. එත්ථාහ – ද්වෙ ලෙඩ්ඩුපාතෙ අතික්කමිත්වාව සතොපි නිස්සයො න පටිප්පස්සම්භති. වුත්තඤ්හි නිස්සග්ගියට්ඨකථායං ‘‘සචෙ ගච්ඡන්තානංයෙව අසම්පත්තෙසු දහරෙසු අරුණං උග්ගච්ඡති, චීවරං නිස්සග්ගියං හොති, නිස්සයො පන න පටිප්පස්සම්භතී’’ති (පාරා. අට්ඨ. 2.495)? වුච්චතෙ – තං උපජ්ඣායෙන සමාගමෙ සඋස්සාහතාය වුත්තං. ඉධ ධුවවාසං සන්ධාය, තස්මා අඤ්ඤමඤ්ඤං න විලොමෙන්ති. කෙචි පන ‘‘ද්වෙ ලෙඩ්ඩුපාතං අතික්කම්මාති ඉදං දෙවසිකං ආරොචෙත්වා වසනවසෙන වුත්ත’’න්ති වදන්ති, තං තෙසං මතිමත්තමෙවාති මම තක්කො. දෙවසිකං ආරොචෙත්වා වත්ථබ්බන්ති හි නෙව පාළියං න අට්ඨකථායං දිස්සති, තඤ්ච පන අපකතඤ්ඤූහි ආචිණ්ණන්ති වෙදිතබ්බං.

නිස්සයපටිප්පස්සද්ධිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

උපසම්පාදෙතබ්බපඤ්චකකථාවණ්ණනා

84. න අසෙක්ඛෙන සීලක්ඛන්ධෙනාතිආදි ‘‘අත්තානමෙව පඨමං, පතිරූපෙ නිවෙසයෙ’’ති (ධ. ප. 158) වචනවසෙන වුත්තං, න ආපත්තිඅඞ්ගවසෙන. නීලසමායොගතො නීලං විය වුත්තං ‘‘අසෙක්ඛෙන විමුත්තිඤාණදස්සනක්ඛන්ධෙනා’’ති. අධිසීලෙ සීලවිපන්නො නාම ආපජ්ජිත්වා අවුට්ඨිතො.

උපසම්පාදෙතබ්බපඤ්චකකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බවත්ථුකථාවණ්ණනා

86. යො සො අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බොති එත්ථ ද්වෙ අත්ථවිකප්පා – තස්ස පසූරස්ස භික්ඛුභාවං සන්ධාය අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බො, සො භික්ඛු තංයෙව තිත්ථායතනං සඞ්කමීති අයමෙකො අත්ථො. එවං තිත්ථියපක්කන්තකො පුන ගිහිවෙසෙන ආගතො අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බො, සො ආගතො න උපසම්පාදෙතබ්බොති අයමෙකො අත්ථො. තං අඤ්ඤතිත්ථියපක්කන්තකං ඨපෙත්වා ‘‘යො සො, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බො’’ති එත්ථ න ගිහිවෙසධාරණොව පුබ්බසද්දෙන වුත්තො, කින්තු තස්මිං අත්තනො යථාසමාදින්නතිත්ථියවෙසෙ ඨිතොපි. දිට්ඨිවසෙන අතිත්ථියභූතත්තා අතිත්ථියපුබ්බො, සො පනාගතො විබ්භන්තො ආගච්ඡති, තස්ස පරිවාසදානකිච්චං නත්ථි. කිං ඉමස්ස අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බස්ස භික්ඛුවෙසං ගහෙත්වා සරණගමනෙන සාමණෙරපබ්බජ්ජා ජාතා, න ජාතාති? කිඤ්චෙත්ථ යදි ජාතා, ‘‘යො සො, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤොපි අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බො ඉමස්මිං ධම්මවිනයෙ ආකඞ්ඛති පබ්බජ්ජං, ආකඞ්ඛති උපසම්පදං, තස්ස චත්තාරො මාසෙ පරිවාසො දාතබ්බො’’ති (මහාව. 86) වචනං විරුජ්ඣති. අථ න ජාතා, පරිවාසකම්මවාචාය පබ්බජ්ජාය අපරාමසනං විරුජ්ඣතීති. තත්ථ මහාවිහාරවාසිනො ‘‘සාමණෙරස්සෙව සතො පරිවාසො දාතබ්බො’’ති වදන්ති. ඉතරෙ තථා න වදන්ති. තෙ හි ‘‘එවං ආරාධකො ඛො භික්ඛවෙ අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බො ආගතො උපසම්පාදෙතබ්බො’ති (මහාව. 87) සුත්තපදං පරිහරිතබ්බං, පුරෙ ච පච්ඡා ච ‘අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බො’ති වචනසාමඤ්ඤතො න සාමණෙරො ජාතොති චෙ, යදි එවං අපබ්බාජෙත්වාව උපසම්පාදෙතබ්බොති ආපජ්ජති. තතො ච සබ්බපඨමං වුත්තසුත්තං විරුජ්ඣති. ‘තිත්ථායතනං සඞ්කන්තො’ති පාඨොපි න සුන්දරං. පාණාතිපාතාදීසු අඤ්ඤතරං සචෙ භින්දති, චත්තාරො මාසෙ පරිපුණ්ණෙපි පුන පරිපූරෙතබ්බං විය දිස්සති. වුත්තම්පි තස්ස සංවරං භික්ඛුකරණත්ථාය අනුඤ්ඤාතත්තා සීලෙ වත්තබ්බං නත්ථී’’ති වදන්ති, විචාරෙත්වා ගහෙතබ්බං. සරණානි සචෙ භිජ්ජන්ති සාමණෙරස්සෙව.

අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බවත්ථුකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පඤ්චාබාධවත්ථුකථාවණ්ණනා