8. සහධම්මිකවග්ගො

1. සහධම්මිකසික්ඛාපදවණ්ණනා

434. සහධම්මිකසික්ඛාපදං උත්තානත්ථමෙව.

2. විලෙඛනසික්ඛාපදවණ්ණනා

438. ආපත්තිඤ්ච සතිසම්මොසායාති එත්ථ ච-සද්දො කත්තබ්බඤ්ච න කරොතීති දීපෙති, න චත්තාරි එවාති වුත්තං හොති. රට්ඨෙකදෙසො ජනපදො. බුද්ධකාලෙ අරිට්ඨකණ්ටකා සාසනපච්චත්ථිකා. ‘‘නාලං අන්තරායායා’’ති වචනෙන හි තෙ භගවතො අසබ්බඤ්ඤුතං දීපෙන්ති. පරිනිබ්බුතෙ භගවති දසවත්ථුදීපකා වජ්ජිපුත්තකා. තෙ හි විනයසාසනපච්චත්ථිකා. පරූපහාරාදිවාදා පන සුත්තන්තාභිධම්මප්පච්චත්ථිකා. කෙ පන තෙ? එකච්චෙ මහාසඞ්ඝිකාදයො, න සබ්බෙති දීපනත්ථං ‘‘පරූපහාරා…පෙ… වාදා’’ති විසෙසනවචනමාහ. තත්ථ යෙ කුහකා පාපිච්ඡකා අභූතං උල්ලපිත්වා පටිලද්ධවරභොජනානි භුඤ්ජිත්වා මුට්ඨස්සතී නිද්දං ඔක්කමිත්වා සුක්කවිස්සට්ඨිං පත්තා, අඤ්ඤෙහි තං දිස්වා ‘‘අත්ථි අරහතො සුක්කවිස්සට්ඨී’’ති වුත්තෙ ‘‘මාරකායිකා උපසංහරන්තී’’ති වත්වා ජනං වඤ්චෙන්ති. යෙ ච සම්මාපටිපන්නා අකුහකා, තෙපි තං වචනං සුත්වා කෙචි තංදිට්ඨිකා හොන්ති අධිමානිනො ච. අත්තනො සුක්කවිස්සට්ඨිං පස්සිත්වාපි නාධිමුච්චන්ති, අනධිගතෙ අධිකතසඤ්ඤිනොව හොන්ති. තථා අත්ථි අරහතො අඤ්ඤාණකඞ්ඛාවිතරණා නාමගොත්තාදීසු විය සච්චෙසු පරවිතරණා පරෙහි පඤ්ඤත්තා නාමානීති අධිප්පායො යථාසම්භවං යොජෙතබ්බො. තත්ථ විනයධරො ‘‘අට්ඨානමෙතං, භික්ඛවෙ, අනවකාසො, යං අරහතො අසුචි මුච්චෙය්‍ය (කථා. 313; මහාව. 353). දිට්ඨධම්මා…පෙ… අපරප්පච්චයා සත්ථුසාසනෙ’’තිආදීනි (මහාව. 30) සුත්තපදානි දස්සෙත්වා තෙ සාසනපච්චත්ථිකෙසු නිග්ගහිතං නිග්ගණ්හාතීති අධිප්පායො. ඉතරෙ ‘‘පරියත්ති මූල’’න්ති වාදිනො. ‘‘පාතිමොක්ඛෙ උද්දිස්සමානෙ’’ති නිදානවසෙන වුත්තං. තථාගතස්ස විභඞ්ගපදානි සිද්ධානි. සිද්ධෙයෙව කිං ඉමස්ස අඞ්ගානි? ගරහිතුකාමතා උපසම්පන්නස්ස සන්තිකෙ සික්ඛාපදවිවණ්ණනඤ්චාති.

විලෙඛනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. මොහනසික්ඛාපදවණ්ණනා

444. මොහනසික්ඛාපදං උත්තානත්ථමෙව.

4. පහාරසික්ඛාපදවණ්ණනා

452. රත්තචිත්තොති කායසංසග්ගරාගෙන. විහෙඨෙතුකාමං පන දිස්වා ‘‘සචෙ අහං ඉමං මාරෙමි, නත්ථි මෙ මොක්ඛො’’ති චින්තෙත්වා කුපිතො සත්තසඤ්ඤං පුරෙක්ඛත්වා පහාරං දෙති, තස්ස යථාවත්ථුකමෙව.

පහාරසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. තලසත්තිකසික්ඛාපදවණ්ණනා

456. ‘‘කායං වා කායපටිබද්ධං වා’’ති (පාචි. 456) වචනතො කායාදීසු යං උච්චාරෙති, තං තලං නාම. තලමෙව තලසත්තිකං. පොථනසමත්ථට්ඨෙන සත්තිකන්ති එකෙ. තං ‘‘උප්පලපත්තම්පී’’ති ඉමිනා නියමෙති. එවං කුපිතා හි කොපවසෙන පොථනාසමත්ථතං අවිචාරෙත්වා යං කිඤ්චි හත්ථගතං පටික්ඛිපන්ති, සුඛසම්ඵස්සම්පි හොතු, පාචිත්තියමෙව. යස්මා පහරිතුකාමතාය පහටෙ පුරිමෙන පාචිත්තියං. කෙවලං උච්චාරෙතුකාමතාය උග්ගිරණමත්තෙ කතෙ ඉමිනා පාචිත්තියං. ඉමිනා පන විරජ්ඣිත්වා පහාරො දින්නො, තස්මා න පහරිතුකාමතාය දින්නත්තා දුක්කටං. කිමිදං දුක්කටං පහාරපච්චයා, උදාහු උග්ගිරණපච්චයාති? පහාරපච්චයා එව දුක්කටං. පුරිමං උග්ගිරණපච්චයා පාචිත්තියන්ති සදුක්කටං පාචිත්තියං යුජ්ජති. පුරිමඤ්හි උග්ගිරණං, පච්ඡා පහාරො. න ච පච්ඡිමපහාරං නිස්සාය පුරිමං උග්ගිරණං අනාපත්තිවත්ථුකං භවිතුමරහතීති නො තක්කොති ආචරියො. ‘‘තෙන පහාරෙන හත්ථාදීසු යං කිඤ්චි භිජ්ජති, දුක්කටමෙවා’’ති ඉමිනාපි පහාරපච්චයා දුක්කටං. උග්ගිරණං යථාවත්ථුකමෙවාති සිද්ධං, සුට්ඨු වීමංසිතබ්බං. ‘‘තිරච්ඡානාදීනං අසුචිකරණාදීනි දිස්වා කුජ්ඣිත්වාපි උග්ගිරන්තස්ස මොක්ඛාධිප්පායො එවා’’ති වදන්ති.

තලසත්තිකසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. අමූලකසික්ඛාපදවණ්ණනා

462. උපසම්පන්නෙ අනුපසම්පන්නසඤ්ඤී අමූලකෙන සඞ්ඝාදිසෙසෙනාති සුක්කවිස්සට්ඨිකායසංසග්ගාදිනා සඞ්ඝාදිසෙසාපත්තියා වත්ථුනාති වෙදිතබ්බං. න හි අනුපසම්පන්නස්ස සඞ්ඝාදිසෙසාපත්ති නාම අත්ථි.

අමූලකසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. සඤ්චිච්චසික්ඛාපදවණ්ණනා

468. ඌනවීසතිවස්සො මඤ්ඤෙති එත්ථ සයං සඤ්ඤාය තථා අමඤ්ඤන්තො කුක්කුච්චුප්පාදනත්ථං ‘‘මඤ්ඤෙ’’ති වදන්තො කිං මුසාවාදෙන කාරෙතබ්බොති? න සියා අඞ්ගසම්පත්තියා, න ච කෙවලං ‘‘මඤ්ඤෙ’’ති ඉමිනා නියමතො අඞ්ගසම්පත්ති හොති. පරමත්ථවිහිතං කත්ථචි හොති. ‘‘උදකං මඤ්ඤෙ ආදිත්ත’’න්තිආදිම්හි පරො කුක්කුච්චං උප්පාදෙතු වා, මා වා, තං අප්පමාණන්ති මාතිකාට්ඨකථායං (කඞ්ඛා. අට්ඨ. සඤ්චිච්චසික්ඛාපදවණ්ණනා) ‘‘කුක්කුච්චුප්පාදන’’න්ති තස්ස අධිප්පායවසෙන වුත්තන්ති.

සඤ්චිච්චසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. උපස්සුතිසික්ඛාපදවණ්ණනා

473. ඉමෙසං සුත්වාති එත්ථ ‘‘වචන’’න්ති පාඨසෙසො. එකපරිච්ඡෙදානීති සියා කිරියා සියා අකිරියාති ඉමිනා නයෙන එකපරිච්ඡෙදානි. එත්ථ කිඤ්චාපි අඤ්ඤවාදකපච්චයාපත්ති කිරියා ච විහෙසකපච්චයාපත්ති අකිරියා ච, තදුභයං පන එකසික්ඛාපදන්ති කත්වා තං අඤ්ඤවාදකසඞ්ඛාතං සික්ඛාපදං සියා කිරියා පඨමස්ස වසෙන, සියා අකිරියා දුතියස්ස වසෙනාති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො.

උපස්සුතිසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. කම්මපටිබාහනසික්ඛාපදවණ්ණනා

474. ‘‘ධම්මිකානං කම්මාන’’න්ති (පාචි. 475) වචනතො එකච්චෙ භික්ඛූ ධම්මිකානං කම්මානං ‘‘ඡන්දං දම්මී’’ති ඡන්දං දෙන්ති, තං තෙසං මතිමත්තමෙව, න පටිපත්ති. අධම්මං නිස්සාය ඛිය්‍යති, තං වා උක්කොටෙති, අනාපත්ති නෙව හොතීති? න, තථා ඡන්දදානකාලෙ අකත්වා පච්ඡා අධම්මකම්මඛිය්‍යනාදිපච්චයා අනාපත්තිවාරෙ වුත්තත්තා. අධම්මෙන වා වග්ගෙන වා න කම්මාරහස්ස වා කම්මකරණපච්චයා ආපත්තිමොක්ඛකරණතො අවිසෙසමෙව තථාවචනන්ති චෙ? න, ඡන්දදානකාලෙ අධම්මකම්මකරණානුමතියා අභාවතො, කාරකස්සෙව වජ්ජප්පසඞ්ගතො ච. ගණස්ස දුක්කටන්ති චෙ? පාරිසුද්ධිඡන්දදායකාව තෙ, න ගණො අකම්මප්පත්තත්තා, පරිවාරෙපි (පරි. 482 ආදයො) කම්මවග්ගෙ කම්මප්පත්තඡන්දදායකා විසුං වුත්තා. තථාපි අධම්මකම්මස්ස ඡන්දො න දාතබ්බො දෙන්තෙ අකප්පියානුමතිදුක්කටතො. තත්ථ හි යොජනදුක්කටතො න මුච්චන්තීති නො තක්කොති ආචරියො.

කම්මපටිබාහනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. ඡන්දංඅදත්වාගමනසික්ඛාපදවණ්ණනා

481. සන්නිපාතං අනාගන්ත්වා චෙ ඡන්දං න දෙති, අනාපත්තීති එකෙ. දුක්කටන්ති එකෙ ධම්මකම්මන්තරායකරණාධිප්පායත්තා. සඞ්ඝමජ්ඣෙ ඡන්දං දාතුං ලභතීති කෙචි. දින්නඡන්දෙ සඞ්ඝමජ්ඣං පවිසිත්වා පුන ගතෙපි ඡන්දො න පටිප්පස්සම්භෙය්‍යාති චෙ? පටිප්පස්සම්භති. කස්මා? ‘‘අහත්ථපාසො ඡන්දාරහො’’තිආදීහි විරුජ්ඣනතො. පාළියං පන දාතුකාමතාය හත්ථපාසං අතික්කමන්තං සන්ධාය වුත්තන්ති කෙචි.

ඡන්දංඅදත්වාගමනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

11. දුබ්බලසික්ඛාපදවණ්ණනා

484-5. අදාසීති අපලොකෙත්වා අදාසි. භික්ඛූති එත්ථ තෙ ඡබ්බග්ගියා අත්තානං පරිවජ්ජයිත්වා ‘‘සඞ්ඝො’’ති අවත්වා ‘‘භික්ඛූ’’ති ආහංසු. පරිණාමෙන්තීති නෙන්ති. තත්ථ ලාභොති පදුද්ධාරකරණං ඉධ අනධිප්පෙතස්සපි යස්ස කස්සචි අත්ථුද්ධාරවසෙන ලාභදීපනත්ථං. චීවරමෙව හි ඉධාධිප්පෙතං, තෙනෙව ‘‘අඤ්ඤං පරික්ඛාරං දින්නං ඛීයති, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති වුත්තං. දින්නන්ති ච පරික්ඛාරන්ති ච භුම්මත්ථෙ උපයොගවචනං.

දුබ්බලසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

12. පරිණාමනසික්ඛාපදවණ්ණනා

491. ඤාතකම්පි පරස්ස දාතුකාමං අඤ්ඤස්ස දාපෙති, ආපත්ති එව. සබ්බත්ථ ආපුච්ඡිත්වා දාතුකාමං යථාසුඛං විචාරෙතුං ලභති.

පරිණාමනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සමත්තො වණ්ණනාක්කමෙන සහධම්මිකවග්ගො අට්ඨමො.