4. පදසොධම්මසික්ඛාපදවණ්ණනා

45-6. සබ්බමෙතං පදසො ධම්මො නාමාති එත්ථ ධම්මො නාම බුද්ධභාසිතොති එවං සම්බන්ධො. අක්ඛරසමූහොති අසමත්තපදෙ. පච්චෙකබුද්ධභාසිතං බුද්ධභාසිතෙ එව. අනුපාසකගහට්ඨෙහි භාසිතො ඉසිභාසිතාදිසඞ්ගහං ගච්ඡතීති වෙදිතබ්බං. කත්ථචි පොත්ථකෙ ‘‘දෙවතාභාසිතො’’ති පදං නත්ථි, යත්ථ අත්ථි, සා පාළි. ගාථාබන්ධෙපි ච එස නයොති එකමෙව අක්ඛරං වත්වා ඨානං ලබ්භති එව. ‘‘එවං මෙ සුත’’න්තිආදිසුත්තං භණාපියමානො එකාරං වත්වා තිට්ඨති චෙ, අන්වක්ඛරෙන පාචිත්තියං, අපරිපුණ්ණපදං වත්වා ඨිතෙ අනුබ්‍යඤ්ජනෙන. පදෙසු එකං පඨමපදං විරුජ්ඣති චෙ, අනුපදෙන පාචිත්තියං. අට්ඨකථානිස්සිතොති අට්ඨකථානිස්සිතවසෙන ඨිතො. පුබ්බෙ පකතිභාසාය වුත්තං අට්ඨකථං සන්ධාය. පාළිනිස්සිතොති පාළියං එවාගතො. මග්ගකථාදීනිපි පකරණානි.

48. උපචාරන්ති ද්වාදසහත්ථං. ‘‘ඔපාතෙතීති එකතො භණති සමාගච්ඡතී’’ති ලිඛිතං. කිඤ්චාපි අපලාලදමනම්පි සීලුපදෙසොපි භගවතො කාලෙ උප්පන්නො, අථ ඛො තෙසු යං යං බුද්ධවචනතො ආහරිත්වා වුත්තං, තං තදෙව ආපත්තිවත්ථු හොතීති විඤ්ඤාපනත්ථං මහාඅට්ඨකථායං ‘‘වදන්තී’’ති වචනෙහි සිථිලං කතං. බුද්ධවචනතො ආහරිත්වා වුත්තස්ස බහුලතාය තබ්බහුලනයෙන තෙසු ආපත්ති වුත්තා, තස්මා මහාපච්චරියං තස්සාධිප්පායො පකාසිතොති අත්ථො. ‘‘සබ්බෙසමෙව වචනන්ති අපරෙ’’ති වුත්තං. සචෙ ආචරියො ඨිතො නිසින්නානං පාඨං දෙති, ‘‘න ඨිතො නිසින්නස්ස ධම්මං දෙසෙස්සාමී’’ති වුත්තාපත්තිං නාපජ්ජතීති එකෙ. තෙසම්පි පාඨදානං ධම්මදෙසනතො න අඤ්ඤන්ති තං න යුත්තං, ඡත්තපාණිකාදීනං පාඨදානෙන අනාපත්තිප්පසඞ්ගතො, ආපත්තිභාවො ච සිද්ධො. වුත්තඤ්හෙතං –

‘‘උභො අත්ථං න ජානන්ති, උභො ධම්මං න පස්සරෙ;

යො චායං මන්තං වාචෙති, යො චාධම්මෙනධීයතී’’ති. (පාචි. 647);

එත්ථ අධීයතීති අත්ථො, තස්මා පාඨදානම්පි ධම්මදෙසනාව. සෙඛියට්ඨකථායං (පාචි. අට්ඨ. 634) ‘‘ධම්මපරිච්ඡෙදො පනෙත්ථ පදසොධම්මෙ වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො’’ති වුත්තං, තස්මා අයමෙව ධම්මො සබ්බත්ථ ධම්මපටිසංයුත්තසික්ඛාපදෙසු වෙදිතබ්බො. යදි එවං සඞ්ඛාරභාසාදිවසෙන චිත්තධම්මං දෙසෙන්තස්ස සෙඛියවසෙන අනාපත්ති සියා, තතො ඡපකජාතකවිරොධො. තත්ථ මන්තානං බාහිරගන්ථත්තාති චෙ? න, තදධිප්පායාජානනතො. අයඤ්හි තත්ථ අධිප්පායො ‘‘බාහිරකගන්ථසඞ්ඛාතම්පි මන්තං උච්චෙ ආසනෙ නිසින්නස්ස වාචෙතුං මෙ භික්ඛවෙ අමනාපං, පගෙව ධම්මං දෙසෙතු’’න්ති. ‘‘තදාපි මෙ, භික්ඛවෙ, අමනාපං නීචෙ ආසනෙ නිසීදිත්වා උච්චෙ ආසනෙ නිසින්නස්ස මන්තං වාචෙතුං, කිමඞ්ගං පන එතරහි…පෙ… ධම්මං දෙසෙතු’’න්ති (පාචි. 647) හි අයං පාළි යථාවුත්තමෙව අධිප්පායං දීපෙති, න අඤ්ඤං. තෙනෙව ‘‘මන්තං වාචෙතුං ධම්මං දෙසෙතු’’න්ති වචනභෙදො කතො. අඤ්ඤථා උභයත්ථ ‘‘ධම්මං දෙසෙතු’’මිච්චෙව වත්තබ්බන්ති.

මයා සද්ධිං මා වදාතිආදිම්හි පන අනුගණ්ඨිපදෙ එවං වුත්තො ‘‘සචෙ භික්ඛු සාමණෙරෙන සද්ධිං වත්තුකාමො, තථා සාමණෙරොපි භික්ඛුනා සද්ධිං වත්තුකාමො සහසා ඔපාතෙති, ‘යෙභුය්‍යෙන පගුණං ගන්ථං භණන්තං ඔපාතෙතී’’තිආදීසු විය අනාපත්ති, න හි එත්තාවතා භික්ඛු සාමණෙරස්ස උද්දිසති නාම හොති. යස්මා මහාඅට්ඨකථායං නත්ථි, තස්මාපි යුත්තමෙවෙතං. සචෙ තත්ථ විචාරෙත්වා පටික්ඛිත්තං සියා ආපත්ති, කිරියාකිරියඤ්ච නාපජ්ජති. කස්මා? යස්මා චිත්තෙන එකතො වත්තුකාමො, අථ ඛො නං ‘එකතො මා වදා’ති පටික්ඛිපිත්වාපි එකතො වදන්තො ආපජ්ජති. අවත්තුකාමස්ස සහසා විරජ්ඣිත්වා එකතො වදන්තස්ස අනාපත්ති, තෙන වුත්තං ‘මයා සද්ධිං මා වදාති වුත්තො යදි වදති, අනාපත්තී’ති. තථාපි ආචරියානං මතිමනුවත්තන්තෙන එවරූපෙසු ඨානෙසු යථාවුත්තනයෙනෙව පටිපජ්ජිතබ්බං. කස්මා? යස්මා මහාඅට්ඨකථායං නත්ථි, නත්ථිභාවතොයෙව ආපත්ති. සචෙ තත්ථ අනාපත්තිඅවචනං න සම්භවති අයමට්ඨානත්තා’’ති.

තත්‍රායං විචාරණා – ‘‘මයා සද්ධිං මා වදා’’ති වුත්තො යදි වදති, භික්ඛුනො අනාපත්තීති යුත්තමෙතං භික්ඛුනො වත්තුකාමතායාභාවතො, භාවෙපි සජ්ඣායකරණාදීසු තීසු අනාපත්තිතො ච. අථ සාමණෙරෙන බ්‍යත්තතාය ‘‘මයා සද්ධිං මා වදා’’ති වුත්තො භික්ඛු අබ්‍යත්තතාය වදති, ආපත්ති එව වත්තුකාමතාසබ්භාවතො. සහසා චෙ වදති, අනාපත්ති තදභාවතො. සචෙ භික්ඛු එවං ‘‘මයා සද්ධිං මා වදා’’ති වත්වා තෙන සද්ධිං සයං වදති, ආපත්ති එව. න හි එතං සික්ඛාපදං කිරියාකිරියං. යදි එතං සික්ඛාපදං කිරියාකිරියං භවෙය්‍ය, යුත්තං. තත්ථ අනාපත්තීති අධිප්පායො. මහාපච්චරියං ඉමිනාව අධිප්පායෙන ‘‘මයා සද්ධිං මා වදා’’ති වුත්තං සියා. න හි සාමණෙරස්ස කිරියා ඉධ පමාණන්ති, ඉමස්මිං පන අධිප්පායෙ වුත්තෙ අතියුත්තංවාති අත්ථො. අක්ඛරත්ථො බ්‍යඤ්ජනත්ථො. කිඤ්චාපි ‘‘යඤ්ච පදං යඤ්ච අනුපදං යඤ්ච අන්වක්ඛරං යඤ්ච අනුබ්‍යඤ්ජනං, සබ්බමෙතං පදසොධම්මො නාමා’’ති වුත්තං, තථාපි ‘‘පදෙන වාචෙති, පදෙ පදෙ ආපත්ති පාචිත්තියස්ස, අක්ඛරාය වාචෙති, අක්ඛරක්ඛරාය ආපත්ති පාචිත්තියස්සා’’ති ඉදමෙව ද්වයං යොජිතං, තං කස්මාති චෙ? පදෙන අනුපදඅනුබ්‍යඤ්ජනානං සඞ්ගහිතත්තා. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘අනුපදන්ති දුතියපාදො. අනුබ්‍යඤ්ජනන්ති පුරිමබ්‍යඤ්ජනෙන සදිසං පච්ඡාබ්‍යඤ්ජන’’න්ති (පාචි. අට්ඨ. 45), තස්මා අනුපදෙකදෙසමත්තමෙව අනුබ්‍යඤ්ජනන්ති සිද්ධං. ‘‘අක්ඛරානුබ්‍යඤ්ජනසමූහො පද’’න්ති ච වුත්තත්තා පදමත්තමෙව වත්තබ්බං තෙන අනුපදාදිත්තයග්ගහණතොති චෙ? න වත්තබ්බං වචනවිසෙසතො. පදෙන වාචෙන්තො හි පදෙ වා අනුපදෙ වා අනුබ්‍යඤ්ජනෙ වා ආපත්තිං ආපජ්ජති. න අක්ඛරෙන. අක්ඛරෙන වාචෙන්තො පන පදාදීසු අඤ්ඤතරස්මිං ආපජ්ජති. න හි ‘‘වරො වරඤ්ඤූ වරදො වරාහරො’’තිආදිම්හි පඨමං ව-කාරං වාචෙන්තො දුතියාදිව-කාරෙ ඔපාතෙති, පඨමං රො-කාරං වාචෙන්තො දුතියරො-කාරෙ ඔපාතෙති, පඨමං ර-කාරං වාචෙන්තො දුතියර-කාරෙ ඔපාතෙති, ආපත්ති පාචිත්තියස්සාති සම්භවති. අනුබ්‍යඤ්ජනානුලොමතො සම්භවති එවාති චෙ? න, ‘‘පදෙ පදෙ ආපත්ති පාචිත්තියස්සා’’ති ඉමිනා විරුද්ධත්තා. ඉදඤ්හි වචනං එකස්මිං පදෙ එකා ආපත්තීති දීපෙති. ‘‘රූපං අනිච්චන්ති වුච්චමානො රූති ඔපාතෙතී’’ති වචනතො සකලං පාදං වාචෙන්තස්ස පඨමඅක්ඛරමත්තෙ එකතො වුත්තෙ ආපත්තීති සිද්ධන්ති චෙ? න, ‘‘අක්ඛරක්ඛරාය ආපත්ති පාචිත්තියස්සා’’ති ඉමිනා විරුද්ධත්තා, තස්මා රූති ඔපාතෙතීති වත්තුං අසම්භවතො රූ-කාරස්ස යථාවුත්තධම්මපරියාපන්නභාවසිද්ධිතො තං අවත්වා කෙවලං අක්ඛරාය වාචෙන්තස්ස යථාවුත්තධම්මපරියාපන්නඅක්ඛරභාවදස්සනත්ථං ‘‘රූපං අනිච්චන්ති වුච්චමානො’’ති වුත්තං, වචනසිලිට්ඨතාවසෙන වා අනුබ්‍යඤ්ජනෙ වෙදනාවචනං වියාති වෙදිතබ්බං.

පදසොධම්මසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.