2. දුතියපාරාජිකං

ධනියවත්ථුවණ්ණනා

84. දුතියෙ රාජූහි එව පරිග්ගහිතත්තා ‘‘රාජගහ’’න්ති ලද්ධනාමකෙ සමීපත්ථෙන, අධිකරණත්ථෙන ච පටිලද්ධභුම්මවිභත්තිකෙ ගිජ්ඣකූටෙ පබ්බතෙ චතූහි විහාරෙහි විහරන්තොති අධිප්පායො. තස්ස ‘‘වස්සං උපගච්ඡිංසූ’’ති ඉමිනා සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො. තයො එව හි ඤත්තිං ඨපෙත්වා ගණකම්මං කරොන්ති, න තතො ඌනා අධිකා වා අකිරියත්තා. තත්ථ විනයපරියායෙන සඞ්ඝගණපුග්ගලකම්මකොසල්ලත්ථං ඉදං පකිණ්ණකං වෙදිතබ්බං – අත්ථි සඞ්ඝකම්මං සඞ්ඝො එව කරොති, න ගණො න පුග්ගලො, තං අපලොකනකම්මස්ස කම්මලක්ඛණෙකදෙසං ඨපෙත්වා ඉතරං චතුබ්බිධම්පි කම්මං වෙදිතබ්බං. අත්ථි සඞ්ඝකම්මං සඞ්ඝො ච කරොති, ගණො ච කරොති, පුග්ගලො ච කරොති. කිඤ්චාති? යං පුබ්බෙ ඨපිතං. වුත්තඤ්හෙතං පරිවාරට්ඨකථායං ‘‘යස්මිං විහාරෙ ද්වෙ තයො ජනා වසන්ති, තෙහි නිසීදිත්වා කතම්පි සඞ්ඝෙන කතසදිසමෙව. යස්මිං පන විහාරෙ එකො භික්ඛු හොති, තෙන භික්ඛුනා උපොසථදිවසෙ පුබ්බකරණපුබ්බකිච්චං කත්වා නිසින්නෙන කතම්පි කතිකවත්තං සඞ්ඝෙන කතසදිසමෙව හොතී’’ති (පරි. අට්ඨ. 495-496). පුනපි වුත්තං ‘‘එකභික්ඛුකෙ පන විහාරෙ එකෙන සාවිතෙපි පුරිමකතිකා පටිප්පස්සම්භති එවා’’ති. අත්ථි ගණකම්මං සඞ්ඝො කරොති, ගණො කරොති, පුග්ගලො කරොති, තං තයො පාරිසුද්ධිඋපොසථා අඤ්ඤෙසං සන්තිකෙ කරීයන්ති, තස්ස වසෙන වෙදිතබ්බං. අත්ථි ගණකම්මං ගණොව කරොති, න සඞ්ඝො න පුග්ගලො, තං පාරිසුද්ධිඋපොසථො අඤ්ඤමඤ්ඤං ආරොචනවසෙන කරීයති, තස්ස වසෙන වෙදිතබ්බං. අත්ථි පුග්ගලකම්මං පුග්ගලොව කරොති, න සඞ්ඝො න ගණො, තං අධිට්ඨානුපොසථවසෙන වෙදිතබ්බං. අත්ථි ගණකම්මං එකච්චොව ගණො කරොති, එකච්චො න කරොති, තත්ථ අඤත්තිකං ද්වෙ එව කරොන්ති, න තයො. සඤත්තිකං තයොව කරොන්ති, න තතො ඌනා අධිකා වා, තෙන වුත්තං ‘‘තයො එව හි ඤත්තිං ඨපෙත්වා ගණකම්මං කරොන්ති, න තතො ඌනා අධිකා වා අකිරියත්තා’’ති. තස්මා තයොව විනයපරියායෙන සම්පහුලා, න තතො උද්ධන්ති වෙදිතබ්බං. අනුගණ්ඨිපදෙ පන ‘‘කිඤ්චාපි කම්මලක්ඛණං තයොව කරොන්ති, අථ ඛො තෙහි කතං සඞ්ඝෙන කතසදිසන්ති වුත්තත්තා එකෙන පරියායෙන තයො ජනා විනයපරියායෙනපි සඞ්ඝො’’ති වුත්තං, ඉදං සබ්බම්පි විනයකම්මං උපාදාය වුත්තං, ලාභං පන උපාදාය අන්තමසො එකොපි අනුපසම්පන්නොපි ‘‘සඞ්ඝො’’ති සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති කිර. පවාරණාදිවසස්ස අරුණුග්ගමනසමනන්තරමෙව ‘‘වුත්ථගස්සා’’ති වුච්චන්ති, උක්කංසනයෙන ‘‘පාටිපදදිවසතො පට්ඨායා’’ති වුත්තං, තෙනෙව ‘‘මහාපවාරණාය පවාරිතා’’ති වුත්තං. අඤ්ඤථා අන්තරායෙන අපවාරිතා ‘‘වුත්ථවස්සා’’ති න වුච්චන්තීති ආපජ්ජති. ථම්භාදි කට්ඨකම්මන්ති වෙදිතබ්බං. කෙචි තනුකං දාරුත්ථම්භං අන්තොකත්වා මත්තිකාමයං ථම්භං කරොන්ති, අයං පන තථා න අකාසි, තෙන වුත්තං ‘‘සබ්බමත්තිකාමයං කුටිකං කරිත්වා’’ති. තෙලමිස්සාය තම්බමත්තිකාය.

85. ‘‘මා පච්ඡිමා ජනතා පාණෙසු පාතබ්‍යතං ආපජ්ජී’’ති ඉමිනා අනුද්දෙසසික්ඛාපදෙන යත්ථ ඉට්ඨකපචන පත්තපචන කුටිකරණ විහාරකාරාපන නවකම්මකරණ ඛණ්ඩඵුල්ලපටිසඞ්ඛරණ විහාරසම්මජ්ජන පටග්ගිදාන කූපපොක්ඛරණීඛණාපනාදීසු පාතබ්‍යතං ජානන්තෙන භික්ඛුනා කප්පියවචනම්පි න වත්තබ්බන්ති දස්සෙති, තෙනෙව පරියායං අවත්වා තෙසං සික්ඛාපදානං අනාපත්තිවාරෙසු ‘‘අනාපත්ති අසතියා අජානන්තස්සා’’ති වුත්තං. ‘‘අන්තරාපත්තිසික්ඛාපද’’න්තිපි එතස්ස නාමමෙව. ‘‘ගච්ඡථෙතං, භික්ඛවෙ, කුටිකං භින්දථා’’ති ඉමිනා කතං ලභිත්වා තත්ථ වසන්තානම්පි දුක්කටමෙවාති ච සිද්ධං. අඤ්ඤථා හි භගවා න භින්දාපෙය්‍ය. එස නයො භෙදනකං ඡෙදනකං උද්දාලනකන්ති එත්ථාපි, ආපත්තිභෙදාව. තතො එව හි භෙදනකසික්ඛාපදාදීසු විය ‘‘අඤ්ඤෙන කතං පටිලභිත්වා පරිභුඤ්ජති, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති න වුත්තං, තථා අඤ්ඤස්සත්ථාය කරොති, චෙතියාදීනං අත්ථාය කරොති, දුක්කටමෙවාති ච සිද්ධං, අඤ්ඤථා කුටිකාරසික්ඛාපදාදීසු විය ‘‘අඤ්ඤස්සත්ථාය වාසාගාරං ඨපෙත්වා සබ්බත්ථ, අනාපත්තී’’ති නයමෙව වදෙය්‍ය, න භින්දාපෙය්‍ය. සබ්බමත්තිකාමයභාවං පන මොචෙත්වා කට්ඨපාසාණාදිමිස්සං කත්වා පරිභුඤ්ජති, අනාපත්ති. තථා හි ඡෙදනකසික්ඛාපදාදීසු භගවතා නයො දින්නො ‘‘අඤ්ඤෙන කතං පමාණාතික්කන්තං පටිලභිත්වා ඡින්දිත්වා පරිභුඤ්ජතී’’තිආදීසු. කෙචි පන ‘‘වයකම්මම්පීති එතෙන මූලං දත්වා කාරාපිතම්පි අත්ථි, තෙන තං අඤ්ඤෙන කතම්පි න වට්ටතීති සිද්ධ’’න්ති වදන්ති, තං න සුන්දරං. කස්මා? සම්භාරෙ කිණිත්වා සයමෙව කරොන්තස්සාපි වයකම්මසම්භවතො. කිං වා පාළිලෙසෙ සති අට්ඨකථාලෙසනයො. ඉට්ඨකාහි ගිඤ්ජකාවසථසඞ්ඛෙපෙන කතා වට්ටතීති එත්ථ පකතිඉට්ඨකාහි චිනිත්වා කත්තබ්බාවසථො ගිඤ්ජකාවසථො නාම. සා හි ‘‘මත්තිකාමයා’’ති න වුච්චති, ‘‘ඉට්ඨකකුටිකා’’ත්වෙව වුච්චති, තස්මා ථුසගොමයතිණපලාලමිස්සා මත්තිකාමයාපි අපක්කිට්ඨකමයාපි ‘‘සබ්බමත්තිකාමයා’’ත්වෙව වුච්චතීති නො ඛන්තීති ආචරියො, භස්මාදයො හි මත්තිකාය දළ්හිභාවත්ථමෙව ආදීයන්ති, අපක්කිට්ඨකමයාපි ගිඤ්ජකාවසථසඞ්ඛ්‍යං න ගච්ඡති, න ච ආයස්මා ධනියො එකප්පහාරෙනෙව කුම්භකාරො විය කුම්භං තං කුටිකං නිට්ඨාපෙසි, අනුක්කමෙන පන සුක්ඛාපෙත්වා සුක්ඛාපෙත්වා මත්තිකාපිණ්ඩෙහි චිනිත්වා නිට්ඨාපෙසි, අපක්කිට්ඨකමයා කුටි විය සබ්බමත්තිකාමයා කුටි එකාබද්ධා හොති, න තථා පක්කිට්ඨකමයා, තස්මා සා කප්පතීති එකෙ. සබ්බමත්තිකාමයාය කුටියා බහි චෙ තිණකුටිකාදිං කත්වා අන්තො වසති, දුක්කටමෙව. සචෙ තත්ථ තත්ථ ඡිද්දං කත්වා බන්ධිත්වා එකාබද්ධං කරොති, වට්ටති. අන්තො චෙ තිණකුටිකාදිං කත්වා අන්තො වසති, වට්ටති. කාරකො එව චෙ වසති, කරණපච්චයා දුක්කටං ආපජ්ජති, න වසනපච්චයා. සචෙ අන්තො වා බහි වා උභයත්ථ වා සුධාය ලිම්පති, වට්ටති. යස්මා සබ්බමත්තිකාමයා කුටි සුකරා භින්දිතුං, තස්මා තත්ථ ඨපිතං පත්තචීවරාදි අගුත්තං හොති, චොරාදීහි අවහරිතුං සක්කා, තෙන වුත්තං ‘‘පත්තචීවරගුත්තත්ථායා’’ති.

පාළිමුත්තකවිනිච්ඡයවණ්ණනා

තෙන ඛො පන සමයෙන ඡබ්බග්ගියා භික්ඛූ උච්චාවචෙ පත්තෙ ධාරෙන්ති, උච්චාවචානි පත්තමණ්ඩලානි ධාරෙන්තී’’ති (චුළව. 253) එවමාදීනි වත්ථූනි නිස්සාය ‘‘න, භික්ඛවෙ, උච්චාවචා පත්තා ධාරෙතබ්බා, යො ධාරෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’තිආදිනා නයෙන අකප්පියපරික්ඛාරෙසු ච දුක්කටං පඤ්ඤත්තං. කස්මා? තදනුලොමත්තා. යත්ථාපි න පඤ්ඤත්තං, තත්ථ ‘‘න, භික්ඛවෙ, උච්චාවචානි ඡත්තානි ධාරෙතබ්බානි, යො ධාරෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’තිආදිනා (චූළව. 269-270) නයෙන දුක්කටං සම්භවති, තස්මා ‘‘තත්‍රායං පාළිමුත්තකො’’ති ආරභිත්වා සබ්බපරික්ඛාරෙසු වණ්ණමට්ඨං, සවිකාරං වා කරොන්තස්ස ආපත්ති දුක්කටන්ති දීපෙන්තෙන ‘‘න වට්ටතී’’ති වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. එත්ථාහ – ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, ඨපෙත්වා පහරණිං සබ්බං ලොහභණ්ඩං, ඨපෙත්වා ආසන්දිං පල්ලඞ්කං දාරුපත්තං දාරුපාදුකං සබ්බං දාරුභණ්ඩං, ඨපෙත්වා කතකඤ්ච කුම්භකාරිකඤ්ච සබ්බං මත්තිකාභණ්ඩ’’න්ති (චූළව. 293) වුත්තත්තා යථාඨපිතං වජ්ජෙත්වා ඉතරං සබ්බං වණ්ණමට්ඨම්පි සවිකාරම්පි අවිසෙසෙන වට්ටතීති? වුච්චතෙ – තං න යුත්තං යථාදස්සිතපාළිවිරොධතො, තස්මා ‘‘ඨපෙත්වා පහරණි’’න්ති එවං ජාතිවසෙන අයං පාළි පවත්තා, යථාදස්සිතා පාළි වණ්ණමට්ඨාදිවිකාරපටිසෙධනවසෙන පවත්තාති එවං උභයම්පි න විරුජ්ඣති, තස්මා යථාවුත්තමෙව. ආරග්ගෙන නිඛාදනග්ගෙන, ‘‘ආරග්ගෙරිව සාසපො’’ති (ම. නි. 2.458; ධ. ප. 401; සු. නි. 630) එත්ථ වුත්තනයතො ආරග්ගෙන.

පට්ටමුඛෙ වාති පට්ටකොටියං. පරියන්තෙති චීවරපරියන්තෙ. වෙණිඋහුමුනියුපෙඤ්ඤාම. අග්ඝියන්ති චෙතියං. ගයමුග්ගරන්ති තුලාදණ්ඩසණ්ඨානං, ගයා සීසෙ සූචිකා හොති, මුඛපත්තා ලද්‍රා. උක්කිරන්ති නීහරන්ති කරොන්ති ඨපෙන්ති. කොණසුත්තපිළකා නාම ගණ්ඨිකපට්ටාදිකොණෙසු සුත්තමයපිළකා. යං එත්ථ චීවරං වා පත්තො වා ‘‘න වට්ටතී’’ති වුත්තො, තත්ථ අධිට්ඨානං රුහති, විකප්පනාපි රුහතීති වෙදිතබ්බං. දෙඩ්ඩුභොති උදකසප්පො. අච්ඡීති කුඤ්ජරක්ඛි. ගොමුත්තකන්ති ගොමුත්තසණ්ඨානා රාජියො. කුඤ්චිකාය සෙනාසනපරික්ඛාරත්තා සුවණ්ණරූපියමයාපි වට්ටතීති ඡායා දිස්සති, ‘‘කුඤ්චිකාය වණ්ණමට්ඨකම්මං න වට්ටතී’’ති වචනතො අඤ්ඤෙ කප්පියලොහාදිමයාව කුඤ්චිකා කප්පන්ති පරිහරණීයපරික්ඛාරත්තා. ආරකණ්ටකො පොත්ථකාදිකරණසත්ථකජාති. ‘‘ආමණ්ඩකසාරකො ආමලකඵලමයො’’ති වදන්ති. තාලපණ්ණබීජනීආදීසු ‘‘වණ්ණමට්ඨකම්මං වට්ටතී’’ති වුත්තං. කිඤ්චාපි තානි කුඤ්චිකා විය පරිහරණීයානි, අථ ඛො ‘‘උච්චාවචානි න ධාරෙතබ්බානී’’ති පටික්ඛෙපාභාවතො වුත්තං. කෙවලඤ්හි තානි ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, විධූපනඤ්ච තාලවණ්ටඤ්චා’’තිආදිනා (චූළව. 269) වුත්තානි. ගණ්ඨිපදෙ පන ‘‘තෙලභාජනෙසු වණ්ණමට්ඨකම්මං වට්ටතීති සෙනාසනපරික්ඛාරත්තා’’ති වුත්තං. රාජවල්ලභාති රාජකුලූපකා. සීමාති ඉධාධිප්පෙතා භූමි, බද්ධසීමා ච. ‘‘යෙසං සන්තකා තෙසං සීමා, තත්ථ පරෙහි න කත්තබ්බ’’න්ති අනුගණ්ඨිපදෙ වුත්තං. ‘‘භූමි ච සීමා ච යෙසං සන්තකා, තෙහි එව වාරෙතබ්බා. යෙසං පන අඤ්ඤෙසං භූමියං සීමා කතා, තෙ වාරෙතුං න ඉස්සරා’’ති වදන්ති. ‘‘සඞ්ඝභෙදාදීනං කාරණත්තා ‘මා කරොථා’ති පටිසෙධෙතබ්බා එවා’’ති අන්ධකට්ඨකථායං වුත්තං කිර.

86-7. දාරුකුටිකං කාතුං, කත්තුන්ති ච අත්ථි. ඛණ්ඩාඛණ්ඩිකන්ති ඵලාඵලං විය දට්ඨබ්බං. ආණාපෙහීති වචනං අනිට්ඨෙ එව වුච්චතීති කත්වා බන්ධං ආණාපෙසි. ඉස්සරියමත්තායාති සමිද්ධියං මත්තාසද්දොති ඤාපෙති.

88. ‘‘එවරූපං වාචං භාසිත්වා’’ති ච පාඨො. ලොමෙන ත්වං මුත්තො, මා පුනපි එවරූපමකාසීති ඉදං කිං බ්‍යාපාදදීපකං, දාරූසුපි ලොභක්ඛන්ධදීපකං වචනං සොතාපන්නස්ස සතො තස්ස රාජස්ස පතිරූපං. නනු නාම ‘‘පුබ්බෙ කතං සුකතං භන්තෙ, වදෙය්‍යාථ පුනපි යෙනත්ථො’’ති පවාරෙත්වා අතීව පීතිපාමොජ්ජං උප්පාදෙතබ්බං තෙන සියාති? සච්චමෙතං සොතාපන්නත්තා අතීව බුද්ධමාමකො ධම්මමාමකො සඞ්ඝමාමකො ච, තස්මා භික්ඛූනං අකප්පියං අසහන්තො, සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියා ච ඔකාසං කත්තුකාමො ‘‘සුපයුත්තානි මෙ දාරූනී’’ති තුට්ඨචිත්තොපි එවමාහාති වෙදිතබ්බං. ඉමෙහි නාම එවරූපෙ ඨානෙ. ‘‘ආගතපදානුරූපෙනාති අඤ්ඤෙහි වා පදෙහි, ඉතො ථොකතරෙහි වා ආගතකාලෙ තදනුරූපා යොජනා කාතබ්බා’’ති ගණ්ඨිපදෙ වුත්තං. ‘‘න කෙවලං ඉමස්මිංයෙව සික්ඛාපදෙ, අඤ්ඤෙසුපි ආගච්ඡන්ති, තස්මා තත්ථ තත්ථ ආගතපදානුරූපෙන යොජනා වෙදිතබ්බා’’ති අනුගණ්ඨිපදෙ වුත්තං. උජ්ඣායනත්ථො අදින්නස්සාදින්නත්තාව, තෙ උජ්ඣායිංසු.

රුද්‍රදාමකො නාම රුද්‍රදාමකාදීහි උප්පාදිතො. බාරාණසිනගරාදීසු තෙහි තෙහි රාජූහි පොරාණසත්ථානුරූපං ලක්ඛණසම්පන්නා උප්පාදිතා නීලකහාපණා. තෙසං කිර තිභාගං අග්ඝති රුද්‍රදාමකො, තස්මා තස්ස පාදො ථුල්ලච්චයවත්ථු හොති. මාසකො පන ඉධ අප්පමාණං. කහාපණො කිඤ්චිකාලෙ ඌනවීසතිමාසකො හොති, කිඤ්චි කාලෙ අතිරෙකවීසතිමාසකො. තස්මා තස්ස කහාපණස්ස චතුත්ථභාගො පඤ්චමාසකො විය අතිරෙකපඤ්චමාසකො වා ඌනපඤ්චමාසකො වා පාදොති වෙදිතබ්බං. ඉමස්සත්ථස්ස දීපනත්ථං ‘‘තදා රාජගහෙ වීසතිමාසකො කහාපණො හොතී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ රජතමයො සුවණ්ණමයො තම්බමයො ච කහාපණො හොති. සුවණ්ණභූමියං විය පාදොපි යත්ථ තම්බමයොව කතො හොති, තත්ථ සොව පාදොති ආචරියො. යස්මා පාදො එකනීලකහාපණග්ඝනකො, තස්මා තස්ස පාදස්ස චතුත්ථභාගොව සියා පාදොති එකෙ. ඉදං න යුජ්ජති. යො ච තත්ථ පාදාරහො භණ්ඩො, තස්ස චතුත්ථභාගස්සෙව පාරාජිකවත්ථුභාවප්පසඞ්ගතො. යදි පාදාරහං භණ්ඩං පාරාජිකවත්ථු, සිද්ධං ‘‘සොව පාදො පච්ඡිමං පාරාජිකවත්ථූ’’ති. න හි සබ්බත්ථ භණ්ඩං ගහෙත්වා නීලකහාපණග්ඝෙන අග්ඝාපෙන්ති. යස්මා තස්ස තස්සෙව කහාපණග්ඝෙන අග්ඝාපෙන්ති, තස්මා තස්ස තස්ස ජනපදස්ස පාදොව පාදොති තදග්ඝනකමෙව පාදග්ඝනකන්ති සිද්ධං, ‘‘සො ච ඛො පොරාණස්ස නීලකහාපණස්ස වසෙන, න ඉතරෙසන්ති යත්ථ පන නීලකහාපණා වළඤ්ජං ගච්ඡන්ති, තත්ථෙවා’’ති කෙචි වදන්ති, උපපරික්ඛිත්වා ගහෙතබ්බං.

පදභාජනීයවණ්ණනා

92. ගාමා වා අරඤ්ඤා වාති ලක්ඛණානුපඤ්ඤත්තිකත්තා පඨමපඤ්ඤත්තියා ආදිම්හි වුත්තා. යතො වා අපක්කන්තා, සො අමනුස්සො නාම. ‘‘අමනුස්සගාමං අපාරුපිත්වා, ගාමප්පවෙසනඤ්ච අනාපුච්ඡා පවිසිතුං වට්ටතී’’ති අනුගණ්ඨිපදෙ වුත්තං. ‘‘යතො ගාමතො ආගන්තුකාමා එව අපක්කන්තා, තං ගාමං එවං පවිසිතුං න වට්ටතී’’ති වදන්ති එකෙ. කෙචි පන ‘‘යක්ඛපරිග්ගහභූතොපි ආපණාදීසු දිස්සමානෙසු එව ‘ගාමො’ති සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති, අදිස්සමානෙසු පවෙසනෙ අනාපත්තී’’ති වදන්ති. ‘‘ගාමො එව උපචාරො ගාමූපචාරොති එවං කම්මධාරයවසෙන ගහිතෙ කුරුන්දට්ඨකථාදීසු වුත්තම්පි සුවුත්තමෙව හොතී’’ති වදන්ති. ‘‘තස්ස ඝරූපචාරො ගාමොති ආපජ්ජතී’’ති වචනං පටික්ඛිපති. ‘‘ගාමස්සුපචාරො ච ගාමො ච ගාමූපචාරො චා’’ති වදන්ති, තං විරුජ්ඣති, න. ‘‘ඉමෙසං ලාභාදීසු ලක්ඛණං සන්ධාය මහාඅට්ඨකථායං ‘ඝරං ඝරූපචාරො’තිආදි වුත්තං, තං න මයං පටික්ඛිපාමා’’ති ච වදන්ති. ‘‘කතපරික්ඛෙපො චාති ඝරස්ස සමන්තතො තත්තකො උපචාරො නාමා’’ති ගණ්ඨිපදෙ ලිඛිතං. අනුගණ්ඨිපදෙ පන ‘‘යො යො අට්ඨකථාවාදො වා ථෙරවාදො වා පච්ඡා වුච්චතීති ඉතො අනාගතං සන්ධාය වුත්තං, නාතීතං. යදි අතීතම්පි සන්ධාය වුත්තං, මහාපදුමථෙරවාදොව පමාණං ජාතන්ති ආපජ්ජති, තස්මා අනාගතමෙව සන්ධාය වුත්තන්ති ආචරියා කථයන්තී’’ති වුත්තං. සෙසම්පීති ගාමූපචාරලක්ඛණම්පි.

තත්‍රායං නයොති තස්ස ගාමූපචාරස්ස ගහණෙ අයං නයො. විකාලෙගාමප්පවෙසනාදීසූති එත්ථ ‘‘ගාමප්පවෙසනඤ්හි බහි එව ආපුච්ඡිතබ්බ’’න්ති ගණ්ඨිපදෙ වුත්තං. ‘‘තං අට්ඨකථාය න සමෙතී’’ති වදන්ති. ‘‘ගාමසඞ්ඛාතූපචාරං සන්ධාය වුත්ත’’න්ති ගහිතෙ සමෙතීති මම තක්කො. ‘‘ආදි-සද්දතො ඝරෙ ඨිතානං දින්නලාභභාජනාදීනී’’ති ගණ්ඨිපදෙ වුත්තං. ‘‘ගාමූපචාරෙ ඨිතානං පාපුණිතබ්බලාභං සඤ්චිච්ච අදෙන්තානං පාරාජික’’න්ති අනුගණ්ඨිපදෙ වුත්තං. කිඤ්චාපි කුරුන්දිආදීසු පාළියං වුත්තවචනානුලොමවසෙන වුත්තත්තා ‘‘පමාදලෙඛා’’ති න වත්තබ්බං, මහාඅට්ඨකථායං වුත්තවිනිච්ඡයො සඞ්ගීතිතො පට්ඨාය ආගතො. ‘‘යඤ්චෙතං මහාඅට්ඨකථාය’’න්තිආදි සීහළදීපෙ අට්ඨකථාචරියෙහි වුත්තං ‘‘විනිච්ඡයනයො’’ති ච. ලෙඩ්ඩුපාතෙනෙව පරිච්ඡින්දිතබ්බොති පරික්ඛෙපාරහට්ඨානං, න උපචාරං. සො හි තතො අපරෙන ලෙඩ්ඩුපාතෙන පරච්ඡින්නො. ඉමස්මිං අදින්නාදානසික්ඛාපදෙති නියමෙන අඤ්ඤත්ථ අඤ්ඤථාති අත්ථතො වුත්තං හොති. තෙන වා නියමෙන යථාරුතවසෙනාපි අත්ථො ඉධ යුජ්ජති. අභිධම්මෙ පනාතිආදිනා අඤ්ඤථාපි අත්ථාපත්තිසිද්ධං දස්සෙති.

‘‘පරිච්චාගාදිම්හි අකතෙ ‘ඉදං මම සන්තක’න්ති අවිදිතම්පි පරපරිග්ගහිතමෙව පුත්තකානං පිතු අච්චයෙන සන්තකං විය, තං අත්ථතො අපරිච්චත්තෙ සඞ්ගහං ගච්ඡතී’’ති ගණ්ඨිපදෙ වුත්තං. ‘‘ථෙනස්ස කම්මං ථෙය්‍යං, ථෙනෙන ගහෙතබ්බභූතං භණ්ඩං. ථෙය්‍යන්ති සඞ්ඛාතන්ති ථෙය්‍යසඞ්ඛාත’’න්ති පොරාණගණ්ඨිපදෙ වුත්තං. තං ථෙය්‍යං යස්ස ථෙනස්ස කම්මං, සො යස්මා ථෙය්‍යචිත්තො අවහරණචිත්තො හොති, තස්මා ‘‘ථෙය්‍යසඞ්ඛාත’’න්ති පදං උද්ධරිත්වා ‘‘ථෙය්‍යචිත්තො අවහරණචිත්තො’’ති පදභාජනම්පි තෙසං පොරාණානං යුජ්ජතෙව, තථාපි අට්ඨකථායං වුත්තනයෙනෙව ගහෙතබ්බං. ‘‘යඤ්ච පුබ්බභාගෙ ‘අවහරිස්සාමී’ති පවත්තං චිත්තං, යඤ්ච ගමනාදිසාධකං, පරාමසනාදිසාධකං වා මජ්ඣෙ පවත්තං, යඤ්ච ඨානාචාවනපයොගසාධකං, තෙසු අයමෙවෙකො පච්ඡිමො චිත්තකොට්ඨාසො ඉධ අධිප්පෙතො ‘ථෙනො’ති අපරෙ’’ති අනුගණ්ඨිපදෙ වුත්තං. ඌනමාසකමාසපාදාදීසු ‘‘අවහරණචිත්තෙසු එකචිත්තකොට්ඨාසොති ආචරියා වදන්තී’’ති වුත්තං.

පඤ්චවීසතිඅවහාරකථාවණ්ණනා

පඤ්චවීසති අවහාරා නාම වචනභෙදෙනෙව භින්නා, අත්ථතො පන අභින්නා. ආකුලා දුවිඤ්ඤෙය්‍යවිනිච්ඡයාති ආචරියානං මුඛෙ සන්තිකෙ සබ්බාකාරෙන අග්ගහිතවිනිච්ඡයානං දුවිඤ්ඤෙය්‍යා. දුකතිකපට්ඨානපාළි (පට්ඨා. 5.1.1 ආදයො, දුකතිකපට්ඨානපාළි) විය ආකුලා දුවිඤ්ඤෙය්‍යවිනිච්ඡයා, කෙවලං තං ආචරියා පුබ්බාපරවිරොධමකත්වා සඞ්ගීතිතො පට්ඨාය ආගතනයමවිනාසෙත්වා වණ්ණයන්තීති ‘‘පට්ඨානපාළිමිවාති අපරෙ වදන්තී’’ති ච වුත්තා. පොරාණාති සඞ්ගීතිආචරියා. අයමෙත්ථ සාමීචි එව, සචෙ න දෙති, ආපත්ති නත්ථි, පාරාජිකභයා පන යථා සික්ඛාකාමො දෙති, එවං දාතබ්බමෙව. යානි පනෙත්ථ වත්ථූනි, තානි සීහළදීපෙ ආචරියෙහි සඞ්ඝාදීනමනුමතියා අට්ඨකථාසු පක්ඛිත්තානි, ‘‘අනාගතෙ බ්‍රහ්මචාරීනං හිතත්ථාය පොත්ථකාරුළ්හකාලතො පච්ඡාපී’’ති වුත්තං. ආණත්තිකං ආණත්තික්ඛණෙපි ගණ්හාති, කාලන්තරෙනාපි අත්ථසාධකො, කාලන්තරං සන්ධායාති ඉදමෙතෙසං නානත්තං. භට්ඨෙති අපගතෙ. අන්තරසමුද්දෙ අතුරුමුහුදෙ. ඵරති සාධෙති. නවධොතොති නවකතො. පාසාණසක්ඛරන්ති පාසාණඤ්ච සක්ඛරඤ්ච.

භූමට්ඨකථාදිවණ්ණනා

94. මහාඅට්ඨකථායං පන සච්චෙපි අලිකෙපි දුක්කටමෙව වුත්තං, තං පමාදලිඛිතන්ති වෙදිතබ්බන්ති යථෙතරහි යුත්තියා ගහෙතබ්බා. තත්ථ ‘‘චතුවග්ගෙන ඨපෙත්වා උපසම්පදපවාරණඅබ්භානාදිසබ්බං සඞ්ඝකම්මං කාතුං වට්ටති’’ච්චෙව වත්තබ්බෙ ‘‘උපසම්පදපවාරණකථිනබ්භානාදීනී’’ති ලිඛන්තීති වෙදිතබ්බං. තං ආචරියා ‘‘පමාදලෙඛා’’ත්වෙව වණ්ණයන්ති, තෙන වුත්තං ‘‘පමාදලිඛිත’’න්ති. යං යං වචනං මුසා, තත්ථ තත්ථ පාචිත්තියන්ති වුත්තං. දුක්කටස්ස වචනෙ පයොජනාභාවා ‘‘අදින්නාදානස්ස පුබ්බපයොගෙ’’ති වුත්තං. අඤ්ඤෙසම්පි පුබ්බපයොගෙ පාචිත්තියට්ඨානෙ පාචිත්තියමෙව. පමාදලිඛිතන්ති එත්ථ ඉධ අධිප්පෙතමෙව ගහෙත්වා අට්ඨකථායං වුත්තන්ති ගහිතෙ සමෙති විය. ආචරියා පන ‘‘පාචිත්තියට්ඨානෙ පාචිත්තිය’’න්ති වත්වා දුක්කටෙ විසුං වත්තබ්බෙ ‘‘සච්චාලිකෙ’’ති සාමඤ්ඤතො වුත්තත්තා ‘‘පමාදලෙඛා’’ති වදන්තීති වෙදිතබ්බාති. ‘‘කුසලචිත්තෙන ගමනෙ අනාපත්තී’’ති වුත්තත්තා ‘‘දානඤ්ච දස්සාමී’’ති වචනෙන අනාපත්ති විය.

පාචිත්තියට්ඨානෙ දුක්කටා න මුච්චතීති පාචිත්තියෙන සද්ධිං දුක්කටමාපජ්ජති. බහුකාපි ආපත්තියො හොන්තූති ඛණනබ්‍යූහනුද්ධරණෙසු දස දස කත්වා ආපත්තියො ආපන්නො, තෙසු උද්ධරණෙ දස පාචිත්තියො දෙසෙත්වා මුච්චති, ජාතිවසෙන ‘‘එකමෙව දෙසෙත්වා මුච්චතී’’ති කුරුන්දියං වුත්තං, තස්මා පුරිමෙන සමෙති. ‘‘සමොධානෙත්වා දස්සිතපයොගෙ ‘‘දුක්කට’’න්ති වුත්තත්තා සමානපයොගා බහුදුක්කටත්තං ඤාපෙති. ඛණනෙ බහුකානීති සමානපයොගත්තා න පටිප්පස්සම්භති. අට්ඨකථාචරියප්පමාණෙනාති යථා පනෙත්ථ, එවං අඤ්ඤෙසුපි එවරූපානි අට්ඨකථාය ආගතවචනානි සඞ්ගීතිතො පට්ඨාය ආගතත්තා ගහෙතබ්බානීති අත්ථො. ‘‘ඉධ දුතියපාරාජිකෙ ගහෙතබ්බා, න අඤ්ඤෙසූ’’ති ධම්මසිරිත්ථෙරො කිරාහ. ගණ්ඨිපදෙ පන ‘‘පුරිමඛණනං පච්ඡිමං පත්වා පටිප්පස්සම්භති, තෙනෙව එකමෙව දෙසෙත්වා මුච්චතී’’ති වුත්තං, ‘‘විසභාගකිරියං වා පත්වා පුරිමං පටිප්පස්සම්භතී’’ති ච වුත්තං.

එවං එකට්ඨානෙ ඨිතාය කුම්භියා ඨානාචාවනඤ්චෙත්ථ ඡහාකාරෙහි වෙදිතබ්බන්ති සම්බන්ධො. කුම්භියාති භුම්මවචනං. උද්ධං උක්ඛිපන්තො කෙසග්ගමත්තම්පි භූමිතො මොචෙති, පාරාජිකන්ති එත්ථ මුඛවට්ටියා ඵුට්ඨොකාසං බුන්දෙන මොචිතෙ ‘‘ඨානාචාවනඤ්චෙත්ථ ඡහාකාරෙහි වෙදිතබ්බ’’න්ති ඉමිනා සමෙති, තථා අවත්වා ‘‘භූමිතො මුත්තෙ කෙසග්ගමත්තම්පි අතික්කන්තෙ භූමිතො මොචිතං නාම හොතී’’ති දළ්හං කත්වා වදන්ති, උපපරික්ඛිත්වා ගහෙතබ්බං. එත්ථ එකච්චෙ එවං අත්ථං වදන්ති ‘‘පුබ්බෙ ඛණන්තෙන අවසෙසට්ඨානානි වියොජිතානි, තස්මිං විමුත්තෙ පාරාජික’’න්ති. සඞ්ඛෙපමහාපච්චරියාදීසු වුත්තවචනස්ස පමාදලෙඛභාවො ‘‘අත්තනො භාජනගතං වා කරොති, මුට්ඨිං වා ඡින්දතී’’ති වචනෙන දීපිතො.

යං පන ‘‘පීතමත්තෙ පාරාජික’’න්ති වුත්තං, තං යථෙතරහි ‘‘පඤ්චවිඤ්ඤාණා උප්පන්නවත්ථුකා උප්පන්නාරම්මණා’’ති පදස්ස ‘‘උප්පන්නවත්ථුකාහි අනාගතපටික්ඛෙපො’’ති අට්ඨකථාවචනං ‘‘අසම්භින්නවත්ථුකා අසම්භින්නාරම්මණා පුරෙජාතවත්ථුකා පුරෙජාතාරම්මණා’’ති වචනමපෙක්ඛිත්වා අතීතානාගතපටික්ඛෙපොති පරිවත්තෙති, තථා තාදිසෙහි පරිවත්ත’න්ති වෙදිතබ්බං. න හි අට්ඨකථාචරියා පුබ්බාපරවිරුද්ධං වදන්ති. යං පන ආචරියා ‘‘ඉදං පමාදලිඛිත’’න්ති අපනෙත්වා පටික්ඛිපිත්වා වචනකාලෙ වාචෙන්ති, උද්දිසන්ති, තමෙව ච ඉමිනාපි ආචරියෙන ‘‘පමාදලිඛිත’’න්ති පටික්ඛිත්තං. යඤ්ච සුත්තං දස්සෙත්වා තෙ පටික්ඛිපන්ති, තමෙව ච දස්සෙන්තෙන ඉමිනා පටික්ඛිත්තං, තෙන වුත්තං ‘‘තං පන තත්ථෙවා’’තිආදි.

අනාපත්තිමත්තමෙව වුත්තන්ති නෙව අවහාරො න ගීවා අනාපත්තීති බ්‍යඤ්ජනතොව භෙදො, න අත්ථතොති දස්සනත්ථං. තං පමාදලිඛිතං කතරෙහීති චෙ? පුබ්බෙ වුත්තප්පකාරෙහි, ලෙඛකෙහි වා, එස නයො සබ්බත්ථ. ‘‘න හි තදෙව බහූසු ඨානෙසු යුත්තතො පාරාජිකමහුත්වා කත්ථචි හොතී’’ති සබ්බං අනුගණ්ඨිපදෙ වුත්තං. දුට්ඨපිතං වා ඨපෙතීති එත්ථ තතො පග්ඝරිස්සතීති ඨානාචාවනං සන්ධාය කතත්තා පාරාජිකං තං පන ගණ්හතු වා මා වා තත්ථෙව ‘‘භින්දතී’’තිආදිවචනතො වෙදිතබ්බං. ‘‘තත්ථෙවාති ඨානාචාවනං අකරොන්තොව ඨානා අචාවෙතුකාමොව කෙවලං ‘භින්දතී’ති අට්ඨකථාවචනතො ච ඤාපෙතබ්බ’’න්ති අඤ්ඤතරස්මිං ගණ්ඨිපදෙ වුත්තං. තථා ‘‘පග්ඝරිතෙහි තින්තපංසුං ගහෙත්වා උදකෙ පක්ඛිපිත්වා පචිත්වා ගහෙතුං සක්කා, තස්මා ගහණමෙව සන්ධාය වුත්ත’’න්ති අපරෙ. ‘‘රිත්තකුම්භියා උපරි කරොති, භණ්ඩදෙය්‍ය’’න්ති වුත්තං, තං ආණත්තියා විරුජ්ඣති, ‘‘යදා සක්කොසි, තදා තං භණ්ඩං අවහරා’’ති අත්ථසාධකො ආණත්තිකාලෙ එව පාරාජිකං. අපිච ආවාටකාදීනි ථාවරපයොගානි ච එත්ථ සාධකානි. නත්ථි කාලකතපයොගානි පාරාජිකවත්ථූනීති තස්මා උපපරික්ඛිතබ්බන්ති එකෙ. යත්ථ යත්ථ ‘‘අපරෙ’’ති වා ‘‘එකෙ’’ති වා වුච්චති, තත්ථ තත්ථ සුට්ඨු උපපරික්ඛිත්වා යුත්තං ගහෙතබ්බං, ඉතරං ඡඩ්ඩෙතබ්බං. වදන්තීති ආචරියා වදන්ති. න, අඤ්ඤථා ගහෙතබ්බත්ථතොති පාළිපරිහරණත්ථං වුත්තං. එවමෙකෙ වදන්තීති තං න ගහෙතබ්බං. කස්මා? ‘‘පස්සාවං වා ඡඩ්ඩෙතී’’ති ච ‘‘අපරිභොගං වා කරොතී’’ති ච අත්ථතො එකත්තා, අට්ඨකථාය ‘‘මුග්ගරෙන පොථෙත්වා භින්දතී’’ති වුත්තත්තාපි.

අයං පනෙත්ථ සාරොතිආදිකථාය ‘‘අම්හාකං ආචරියස්ස වචන’’න්ති ධම්මසිරිත්ථෙරො ආහ. සඞ්ගහාචරියානං වාදොති එකෙ. පුබ්බෙ වුත්තාපි තෙ එව, තස්මා වොහාරවසෙනාති අඡඩ්ඩෙතුකාමම්පි තථා කරොන්තං ‘‘ඡඩ්ඩෙතී’’ති වොහරන්ති. එවමෙතෙසං පදානං අත්ථො ගහෙතබ්බොති එවං සන්තෙ ‘‘ඨානාචාවනස්ස නත්ථිතාය දුක්කට’’න්ති අට්ඨකථාවචනෙන අතිවිය සමෙති, තත්ථ ඨානාචාවනචිත්තස්ස නත්ථිතාය ඨානා චුතම්පි න ‘‘ඨානා චුත’’න්ති වුච්චතීති අත්ථො ගහෙතබ්බො. ඉතරථාපීති ථෙය්‍යචිත්තාභාවා ඨානා චාවෙතුකාමස්සපි දුක්කටං යුජ්ජති.

96. සයමෙව පතිතමොරස්සෙව ඉතො චිතො ච කරොතො ථුල්ලච්චයං. ආකාසට්ඨවිනිච්ඡයෙ තප්පසඞ්ගෙන තස්මිං වෙහාසාදිගතෙපි අසම්මොහත්ථං එවං ගහෙතබ්බන්ති වුත්තං. ‘‘එවමඤ්ඤත්‍රාපි සාමිසෙ’’ති ගණ්ඨිපදෙ වුත්තං. ‘‘ඨානාචාවනං අකරොන්තො චාලෙතී’’ති වචනතො ඨානාචාවනෙ ථුල්ලච්චයං නත්ථීති වුත්තං හොති. කෙචි අඵන්දාපෙත්වා ඨානාචාවනාචාවනෙහිපි දුක්කටථුල්ලච්චයෙ වදන්ති. ‘‘තෙ ඨානාචාවනං අකරොන්තොති ඉමං අට්ඨකථාවචනං දස්සෙත්වා පටිසෙධෙතබ්බා’’ති කෙචි වදන්ති, වීමංසිතබ්බං.

97. ඡෙදනමොචනාදි උපරිභාගං සන්ධාය වුත්තං. අවස්සං ඨානතො ආකාසගතං කරොති. එත්ථ ‘‘එකකොටිං නීහරිත්වා ඨපිතෙ වංසෙ ඨිතස්ස ආකාසකරණං සන්ධායා’’ති කෙචි වදන්ති. තෙ පන අථ ‘‘මූලං අච්ඡෙත්වා වලයං ඉතො චිතො ච සාරෙති, රක්ඛති. සචෙ පන මූලතො අනීහරිත්වාපි හත්ථෙන ගහෙත්වා ආකාසගතං කරොති, පාරාජික’’න්ති අට්ඨකථාවචනං දස්සෙත්වා පටිසෙධෙතබ්බා. භිත්තිනිස්සිතන්ති භිත්තියා උපත්ථම්භිතං සන්ධාය වුත්තන්ති එකෙ. භිත්තිං නිස්සාය ඨපිතන්ති නාගදන්තාදීසු ඨිතං සන්ධාය වුත්තං. ඡින්නමත්තෙති උපරි උග්ගන්ත්වා ඨිතං සන්ධාය වුත්තං.

98. උපරි ඨිතස්ස පිට්ඨියාති එත්ථ අධො ඔසාරණං සන්ධාය වුත්තං. හෙට්ඨා ඔසාරෙන්තස්ස උපරිමස්ස පිට්ඨියා හෙට්ඨිමෙන ඨිතොකාසං අතික්කන්තමත්තෙ පාරාජිකං, උද්ධං උක්ඛිපන්තස්ස උදකතො මුත්තමත්තෙ. ‘‘එවං ගහිතෙ භූමට්ඨෙ වුත්තෙන සමෙතී’’ති වදන්ති. මතමච්ඡානං ඨිතට්ඨානමෙව ඨානං කිර. ථෙය්‍යචිත්තෙන මාරෙත්වා ගණ්හතො ඌනපාදග්ඝනකෙ දුක්කටං, සහපයොගත්තා පාචිත්තියං නත්ථීති එකෙ. මදනඵලවසාදීනීති එත්ථ සීහළභාසා කිර වස ඉති විසන්ති අත්ථො, ගරුළාකාරෙන කතුප්පෙයිතං වා.

99. පුබ්බෙ පාසෙ බද්ධසූකරඋපමාය වුත්තා එව. ‘‘ථලෙ ඨපිතාය නාවාය න ඵුට්ඨොකාසමත්තමෙවා’’ති පාඨො. ‘‘වාතො ආගම්මාති වචනතො වාතස්ස නත්ථිකාලෙ පයොගස්ස කතත්තා අවහාරො නත්ථි, අත්ථිකාලෙ චෙ කතො, අවහාරොවා’’ති වදන්ති. ‘‘භණ්ඩදෙය්‍යං පන කෙසන්ති චෙ? යෙසං හත්ථෙ කහාපණානි ගහිතානි, තෙසං වා, නාවාසාමිනා නාවාය අග්ගහිතාය නාවාසාමිකස්ස වා’’ති අනුගණ්ඨිපදෙ වුත්තං.

104. නිරම්බිත්වා උපරි. අකතං වා පන පතිට්ඨපෙතීති අපුබ්බං වා පට්ඨපෙතීති අත්ථො.

106. ගාමට්ඨෙ වා ‘‘ගාමො නාමා’’ති න වුත්තං පඨමං ගාමලක්ඛණස්ස සබ්බසො වුත්තත්තා.

107. අරඤ්ඤට්ඨෙ අරඤ්ඤං නාමාති පුන න කෙවලං පුබ්බෙ වුත්තලක්ඛණඤ්ඤෙව අරඤ්ඤන්ති ඉධාධිප්පෙතං, කින්තු පරපරිග්ගහිතමෙව චෙතං හොති, තං ඉධාධිප්පෙතන්ති දස්සනත්ථං වුත්තං. තෙනෙව අත්ථෙපි අරඤ්ඤග්ගහණං කතං. අග්ගෙපි මූලෙපි ඡින්නාති එත්ථ ‘‘න වෙඨෙත්වා ඨිතා, ඡින්නමත්තෙ පතනකං සන්ධාය වුත්ත’’න්ති වදන්ති. තච්ඡෙත්වා ඨපිතොති අරඤ්ඤසාමිකෙහි පරෙහි ලද්ධෙහි තච්ඡෙත්වා ඨපිතො. අද්ධගතොපීති චිරකාලිකොපි. ‘‘න ගහෙතබ්බොති අරඤ්ඤසාමිකෙහි අනුඤ්ඤාතෙනපී’’ති ගණ්ඨිපදෙ වුත්තං. ඡල්ලියා පරියොනද්ධං හොතීති ඉමිනා සාමිකානං නිරපෙක්ඛතං දීපෙති. තෙන වුත්තං ‘‘ගහෙතුං වට්ටතී’’ති. යදි සාමිකානං සාපෙක්ඛතා අත්ථි, න වට්ටති.

108. තත්ථ ‘‘භාජනෙසු පොක්ඛරණීතළාකෙසු ච ගාවො පක්කොසතීති ඉතො පට්ඨාය තයො දස වාරා ආදිමෙව දස්සෙත්වා සංඛිත්තා’’ති අනුගණ්ඨිපදෙ වුත්තං. නිබ්බහනඋදකං නාම තළාකරක්ඛණත්ථාය අධිකොදකනික්ඛමනද්වාරෙන නික්ඛමනඋදකං. ‘‘ගහෙතුං න ලභතීති සාමීචිකම්මං න හොතී’’ති අනුගණ්ඨිපදෙ වුත්තං. ඉතො පට්ඨාය ‘‘වුත්ත’’න්ති වුත්තෙ අනුගණ්ඨිපදෙති ගහෙතබ්බං. අනික්ඛන්තෙ උදකෙති පාඨසෙසො, සුක්ඛමාතිකාපයොගත්තා භණ්ඩදෙය්‍යම්පි න හොතීති අධිප්පායො. තළාකං නිස්සාය ඛෙත්තස්ස කතත්තාති ‘‘සබ්බසාධාරණං තළාකං හොතී’’ති පඨමං වුත්තත්තා තං සන්ධාය වුත්තං. ‘‘යස්මා තළාකගතං උදකං සබ්බසාධාරණම්පි මාතිකාය සති තං අතික්කමිත්වා ගහෙතුං න වට්ටති, තස්මා තං සන්ධාය කුරුන්දියාදීසු අවහාරොති වුත්ත’’න්ති අපරෙ ආහූති. ඉමිනා ලක්ඛණෙන න සමෙතීති යස්මා සබ්බසාධාරණදෙසො නාම තඤ්ච තළාකං සබ්බසාධාරණං, කතිකාභාවා ච මහාඅට්ඨකථායං වුත්තමෙව යුත්තන්ති ආහාචරියො.

109. ‘‘තතො පට්ඨාය අවහාරො නත්ථීති ථෙය්‍යායපි ගණ්හතො, තස්මා යථාමුණ්ඩමහාජෙතබ්බත්තා, අරක්ඛිතබ්බත්තා, සබ්බසාධාරණත්තා ච අඤ්ඤම්පි සඞ්ඝසන්තකං ඉදං න හොතී’’ති ගණ්ඨිපදෙ වුත්තං.

110. උජුකමෙව තිට්ඨතීති එත්ථ ‘‘සමීපෙ රුක්ඛසාඛාදීහි සන්ධාරිතත්තා ඊසකං ඛලිත්වා උජුකමෙව තිට්ඨති චෙ, අවහාරො. ඡින්නවෙණු විය තිට්ඨති චෙ, අනාපත්තී’’ති වුත්තං, තං සුවුත්තං, තස්ස විනිච්ඡයෙ ‘‘සචෙ තානි රක්ඛන්තී’’ති වුත්තත්තා. නො අඤ්ඤථාති සම්පත්තෙ චෙ වාතෙ වාතමුඛසොධනං කරොති, පාරාජිකන්ති අත්ථො.

111. අඤ්ඤෙසු පන විචාරණා එව නත්ථීති තෙසු අප්පටික්ඛිපිතත්තා අයමෙව විනිච්ඡයොති වුත්තං හොති. ‘‘එතෙන ධුරනික්ඛෙපං කත්වාපි චොරෙහි ආහටං චොදෙත්වා ගණ්හතො අනාපත්තීති දීපිතං හොතී’’ති වුත්තං.

112. එසෙව නයොති උද්ධාරෙයෙව පාරාජිකං, කස්මා? අඤ්ඤෙහි පත්තෙහි සාධාරණස්ස සඤ්ඤාණස්ස වුත්තත්තා. පදවාරෙනාති චොරෙන නීහරිත්වා දින්නං ගහෙත්වා ගච්ඡතො. ගාමද්වාරන්ති වොහාරමත්තමෙව, ගාමන්ති අත්ථො ආණත්තියා දට්ඨබ්බත්තා, ද්වින්නම්පි උද්ධාරෙ එව පාරාජිකං. අසුකං නාම ගාමං ගන්ත්වාති වචනෙන යාව තස්ස ගාමස්ස පරතො උපචාරො, සබ්බමෙතං ආණත්තමෙව හොති. ‘‘ඨත්වා වා නිසීදිත්වා වා විස්සමිත්වා පුරිමථෙය්‍යචිත්තං වූපසමිත්වා ගමනත්ථඤ්චෙ භණ්ඩං න නික්ඛිත්තං, යථාගහිතමෙව, පදවාරෙන කාරෙතබ්බොති, නික්ඛිත්තඤ්චෙ, උද්ධාරෙනා’’ති ච ලිඛිතං. කෙවලං ‘‘ලිඛිත’’න්ති වුත්තෙ ගණ්ඨිපදෙ ගහෙතබ්බං. ථෙය්‍යචිත්තෙන පරිභුඤ්ජන්තොති ඨානාචාවනං අකත්වා නිවත්ථපාරුතනීහාරෙන ‘‘පුබ්බෙවෙදං මයා ගහිත’’න්ති ථෙය්‍යචිත්තෙන පරිභුඤ්ජන්තො. ‘‘නට්ඨෙ භණ්ඩදෙය්‍යං කිරා’’ති ලිඛිතං. ‘‘අඤ්ඤො වා’’ති වචනෙන යෙන ඨපිතං, තෙන දින්නෙ අනාපත්තීති දීපිතං හොති ගොපකස්ස දානෙ විය, ‘‘කෙවලං ඉධ භණ්ඩදෙය්‍යන්ති අපරෙ’’ති වුත්තං. ‘‘අඤ්ඤො වා’’ති වචනතො යෙන ඨපිතං. සො වාතිපි ලබ්භතීති විචාරෙත්වා ගහෙතබ්බො. වා-සද්දෙන යස්ස හත්ථෙ ඨපිතං, සො වා දෙති රාජගහෙ ගණකො විය ධනියස්ස, තස්මා පාරාජිකං යුත්තං විය.

තව ථූලසාටකො ලද්ධොති වුත්තක්ඛණෙ මුසාවාදෙ දුක්කටං. තස්ස නාමං ලිඛිත්වාති එත්ථ ‘‘තෙන ‘ගහෙත්වා ඨපෙය්‍යාසී’ති ආණත්තත්තා නාමලෙඛනකාලෙ අනාපත්ති කුසසඞ්කමනසදිසං න හොතී’’ති වුත්තං. න ජානන්තීති න සුණන්තීති අත්ථො. සචෙ ජානිත්වාපි චිත්තෙන න සම්පටිච්ඡන්ති එසෙව නයො. ජානන්තෙන පන රක්ඛිතුං අනිච්ඡන්තෙ පටික්ඛිපිතබ්බමෙව එතන්ති වත්තං ජානිතබ්බං. උම්මග්ගෙනාති පුරාපාණං ඛණිත්වා කතමග්ගෙනාති අත්ථො.

නිස්සිතවාරිකස්ස පන සභාගා භත්තං දෙන්ති, තස්මා යථා විහාරෙ පන්ති, තථෙව කාතබ්බන්ති සම්පත්තවාරං අග්ගහෙතුං න ලභන්ති, ‘‘තස්ස වා සභාගා අදාතුං න ලභන්තී’’ති වුත්තං. අත්තදුතියස්සාති න හි එකෙනානීතං ද්වින්නං පහොති, සචෙ පහොති පාපෙතබ්බොති දස්සෙතුං ‘‘යස්ස වා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘පරිපුච්ඡං දෙතීති පුච්ඡිතපඤ්හස්ස විස්සජ්ජනං කරොතී’’ති ලිඛිතං. සඞ්ඝස්ස භාරං නාම ‘‘සද්ධම්මවාචනා එවා’’ති වුත්තං, ‘‘නවකම්මිකොපි වුච්චතී’’ති ච, ‘‘ඉතො භණ්ඩතො වට්ටන්තං පුන අන්තො පවිසතීති මහාඅට්ඨකථාපදස්ස කුරුන්දීසඞ්ඛෙපට්ඨකථාහි අධිප්පායො විවරිතො’’ති ලිඛිතං.

113. ගච්ඡන්තෙ යානෙ වාති එත්ථ ‘‘සුඞ්කට්ඨානස්ස බහි ඨිතං සන්ධාය වුත්ත’’න්ති උපතිස්සත්ථෙරො වදති කිර. ‘‘ගච්ඡන්තෙ යානෙ වාතිආදි සුඞ්කට්ඨානබ්භන්තරෙ ගහෙතබ්බ’’න්ති වුත්තං. බහි ඨිතස්ස වත්තබ්බමෙව නත්ථි, ‘‘අන්තො ඨත්වා’’ති අධිකාරෙ වුත්තත්තා චෙති යුත්තං – යානාදීසු ඨපිතෙ තස්ස පයොගං විනායෙව ගතෙසු පාරාජිකො න හොති. කස්මා න භණ්ඩදෙය්‍යන්ති චෙ? සුඞ්කට්ඨානස්ස බහි ඨිතත්තා. අරඤ්ඤට්ඨෙ ‘‘අස්සතියා අතික්කමන්තස්සපි භණ්ඩදෙය්‍යමෙවා’’ති (පාරා. අට්ඨ. 1.107) වුත්තං තෙසං සපරිග්ගහිතත්තා. ඉධ පන ‘‘අත්‍ර පවිට්ඨස්සා’’ති වචනතො න බහි ඨිතස්ස, තං කිර සුඞ්කසඞ්කෙතං. අඤ්ඤං හරාපෙතීති තත්ථ ‘‘සහත්ථා’’ති වචනතො අනාපත්ති. නිස්සග්ගියානි හොන්තීති අට්ඨකථාතො පාචිත්තියං, උපචාරං ඔක්කමිත්වා පරිහරණෙ සාදීනවත්තා දුක්කටං.

සුඞ්කට්ඨානෙ සුඞ්කං දත්වාව ගන්තුං වට්ටතීති ඉදං දානි වත්තබ්බානං මාතිකාති ධම්මසිරිත්ථෙරො. ‘‘අනුරාධපුරස්ස චතූසු ද්වාරෙසු සුඞ්කං ගණ්හන්ති, තෙසු දක්ඛිණද්වාරස්ස පුරතො මග්ගො ථූපාරාමතො ආනන්දචෙතියං පදක්ඛිණං කත්වා ජෙතවනවිහාරස්සන්තරපාකාරස්සාසන්නෙ නිවිට්ඨො, යො න ගාමං පවිසන්තො උපචාරං ඔක්කන්තො හොති. ථූපාරාමතො ච මහාචෙතියං පදක්ඛිණං කත්වා රාජවිහාරං ගච්ඡන්තො න ඔක්කමතී’’ති කිර මහාඅට්ඨකථායං ආගතං. එත්ථ චාති සුඞ්කඝාතෙ ‘‘ද්වීහි ලෙඩ්ඩුපාතෙහීති ආචරියපරම්පරාභතා’’ති ලිඛිතං. ද්වීහි ලෙඩ්ඩුපාතෙහීති සුඞ්කඝාතස්ස පරිච්ඡෙදෙ අට්ඨපිතෙ යුජ්ජති, ඨපිතෙ පන අතිරෙකයොජනම්පි සුඞ්කඝාතං හොතීති තතො පරං ද්වෙ ලෙඩ්ඩුපාතා උපචාරොති ගහෙතබ්බො. සො පනෙත්ථාපි දුවිධො බාහිරබ්භන්තරභෙදතො. තත්ථ දුතියලෙඩ්ඩුපාතසඞ්ඛාතං බාහිරොපචාරං සන්ධාය පාළියං, මහාඅට්ඨකථායඤ්ච දුක්කටං වුත්තං. අබ්භන්තරං සන්ධාය කුරුන්දියන්ති නො ඛන්ති. ‘‘අත්‍ර පවිට්ඨස්ස සුඞ්කං ගණ්හන්තූති හි නියමිතට්ඨානං එකන්තතො පාරාජිකඛෙත්තං හොති, තඤ්ච පරික්ඛිත්තං, එකො ලෙඩ්ඩුපාතො දුක්කටඛෙත්තං, අපරික්ඛිත්තඤ්චෙ, දුතියො ලෙඩ්ඩුපාතොති නො අධිප්පායො’’ති ආචරියො වදති.

114. ධනං පන ගතට්ඨානෙ වඩ්ඪතීති එත්ථ ‘‘වඩ්ඪියා සහ අවහාරකස්ස භණ්ඩදෙය්‍ය’’න්ති ලිඛිතං. ‘‘තං වඩ්ඪිං දස්සාමී’’ති අග්ගහෙසි, තත්ථ කම්මං අකරොන්තස්ස වඩ්ඪතීති කත්වා වුත්තං. කෙවලං ආඨපිතඛෙත්තස්ස න වඩ්ඪති. ‘‘යං ධනං වඩ්ඪි, තං දෙන්තස්ස අවහාරකස්ස වඩ්ඪියා අදානෙ පාරාජිකං හොතී’’ති වදන්ති.

නාමෙනාති සප්පනාමෙන වා සාමිකෙන කතෙන වා.

116. රාජඝරස්ස අන්තොවත්ථුම්හි, පරික්ඛිත්තරාජඞ්ගණං වා අන්තොවත්ථු. අපරික්ඛිත්තෙ රාජඞ්ගණෙ ඨිතස්ස සකලනගරං ඨානං. ගොණස්ස ‘‘අපරික්ඛිත්තෙ ඨිතස්ස අක්කන්තට්ඨානමෙව ඨාන’’න්ති වුත්තත්තා ඛණ්ඩද්වාරන්ති අත්තනා ඛණ්ඩිතච්ඡිද්දං. තත්ථෙව ඝාතෙතීති ‘‘ජීවිතින්ද්‍රියාරම්මණත්තා වධකචිත්තස්ස පාචිත්තියං හොතීති? න හොති. කස්මා? අදින්නාදානපයොගත්තා. තම්පි ථෙය්‍යචිත්තං සඞ්ඛාරාරම්මණංව හොති. ඉධ තදුභයං ලභති සද්ධිං පුබ්බභාගාපරභාගෙහී’’ති වුත්තං.

118. තස්සුද්ධාරෙ සබ්බෙසං පාරාජිකන්ති යදි යො ආණත්තො අවස්සං තං භණ්ඩං හරති, ආණත්තික්ඛණෙ එව පාරාජිකං. ‘‘ඉධ තිණ්ණං කස්මා පාරාජිකං, නනු ‘තුම්හෙ, භන්තෙ, තයො හරථා’ති වුත්තත්තා ථුල්ලච්චයං, ඉතරෙසඤ්ච පටිපාටියා එකෙකස්සාණත්තත්තා එකෙකෙන ච දුක්කටෙන භවිතබ්බං. කථං, එකො කිර මාසග්ඝනකං පරිස්සාවනං ථෙනෙත්වා දෙසෙත්වා නිරුස්සාහො එව වා හුත්වා පුන මාසග්ඝනකං සූචිං තථෙව කත්වා පුන මාසග්ඝනකන්ති එවං සියාති? න එවං, තං යථා උප්පලථෙනකො යෙන වත්ථු පූරති තාව සඋස්සාහත්තා පාරාජිකො ආසි, එවමිමෙ සඋස්සාහාව න දෙසයිංසු වා’’ති ලිඛිතං, පාළියං, අට්ඨකථායඤ්ච සංවිදහිත්වා ගතෙසු එකස්සුද්ධාරෙ සබ්බෙසං පාරාජිකං විනා විය ආණත්තියා කිඤ්චාපි වුත්තං, අථ ඛො ‘‘තස්සායං අත්ථො’’ති වත්වා පච්ඡා වුත්තවිනිච්ඡයෙසු ච එකභණ්ඩඑකට්ඨානාදීසු ච සම්බහුලා එකං ආණාපෙන්තීති ආණත්තිමෙව නියමෙත්වා වුත්තං, තස්මා ආණත්ති ඉච්ඡිතබ්බා විය, වීමංසිතබ්බං. ‘‘‘එකභණ්ඩං එකට්ඨාන’න්ති ච පාඨො ‘එකකුලස්ස භණ්ඩ’න්ති වචනතො’’ති වදන්ති.

119-120. ඔචරකෙ වුත්තනයෙනෙවාති අවස්සංහාරියෙ භණ්ඩෙ. තං සඞ්කෙතන්ති තස්ස සඞ්කෙතස්ස. අථ වා තං සඞ්කෙතං අතික්කමිත්වා පච්ඡා වා. අපත්වා පුරෙ වා. එස නයො තං නිමිත්තන්ති එත්ථාපි. අක්ඛිනිඛණනාදිකම්මං ලහුකං ඉත්තරකාලං, තඞ්ඛණෙ එව භණ්ඩං අවහරිතුං න සක්කා, කිඤ්චි භණ්ඩං දූරං හොති, කිඤ්චි භාරියං, තං ගහෙතුං යාව ගච්ඡති යාව උක්ඛිපති, තාව නිමිත්තස්ස පච්ඡා හොති. සචෙ තං භණ්ඩං අධිගතං විය ආසන්නං, ලහුකඤ්ච, සක්කා නිමිත්තක්ඛණෙ අවහරිතුං, තමෙව සන්ධාය වුත්තං කින්ති? න, පුබ්බෙ වුත්තම්පි ‘‘තතො පට්ඨාය තෙනෙව නිමිත්තෙන අවහරතී’’ති වුච්චති ආරද්ධත්තා. යදි එවං ‘‘පුරෙභත්තපයොගො එසො’’ති වාරො පමාණං හොති, න ච තං පමාණං මහාපදුමත්ථෙරවාදස්ස පච්ඡා වුත්තත්තා, න සඞ්කෙතකම්මං විය නිමිත්තකම්මං දට්ඨබ්බං. තත්ථ හි කාලපරිච්ඡෙදො අත්ථි, ඉධ නත්ථි, ඉදමෙව තෙසං නානත්තං.

121. තඤ්ච අසම්මොහත්ථන්ති එකො ‘‘පුරෙභත්තාදීසු වා, අක්ඛිනිඛණනාදීනි වා දිස්වා ගණ්හා’’ති, එකො ගහෙතබ්බං භණ්ඩනිස්සිතං කත්වා ‘‘පුරෙභත්තං එවං වණ්ණසණ්ඨානං භණ්ඩං ගණ්හා’’ති වදති, එවංවිධෙසු අසම්මොහත්ථං එවංවිධං සඞ්කෙතං නිමිත්තඤ්ච දස්සෙතුන්ති ච, යථාධිප්පායන්ති දුතියො තතියස්ස තතියො චතුත්ථස්සාති එවං පටිපාටියා චෙ වදන්තීති අත්ථො. සචෙ දුතියො චතුත්ථස්ස වදෙති, න යථාධිප්පායොති ච. ‘‘පටිග්ගහිතමත්තෙති අවස්සං චෙ පටිග්ගණ්හාති, පුබ්බෙව ථුල්ලච්චය’’න්ති ච ලිඛිතං. පටිග්ගණ්හකානං දුක්කටං සබ්බත්ථොකාසාභාවතො න වුත්තං. පාරාජිකාපජ්ජනෙනෙතං දුක්කටං ආපජ්ජිත්වා ආපජ්ජන්ති කිර. අත්ථසාධකාණත්තිචෙතනාඛණෙ එව පාරාජිකො හොතීති අධිප්පායො. තත්ථ මග්ගට්ඨානියං කතරං, කතරං ඵලට්ඨානියන්ති ‘‘අත්ථසාධකචෙතනා නාම මග්ගානන්තරඵලසදිසා’’ති වුත්තත්තා ඵලට්ඨානියා චෙතනාති සිද්ධං. ආණත්ති චෙ මග්ගට්ඨානියා සියා, චෙතනාසහජත්තා න සම්භවති, තථා භණ්ඩස්ස අවස්සංහාරිතා ච න සම්භවති. ආණත්තික්ඛණෙ එව හි තං අවස්සංහාරිතං ජාතන්ති අවහාරකස්ස පටිග්ගණ්හඤ්චෙ, තම්පි න සම්භවති අනාගතත්තා. චෙතනා චෙ මග්ගට්ඨානියා හොති, ආණත්තිආදීසු අඤ්ඤතරං, භණ්ඩස්ස අවස්සංහාරිතා එව වා ඵලට්ඨානියා චෙ, අත්ථො න සම්භවති. පාරාජිකාපත්ති එව හි ඵලට්ඨානියා භවිතුමරහති, න අඤ්ඤන්ති එවං තාව ඉධ ඔපම්මසංසන්දනං සම්භවති චෙතනා මග්ගට්ඨානියා, තස්සා පාරාජිකාපත්තිභාවො ඵලට්ඨානියො. යථා කිං? යථා පටිසම්භිදාමග්ගෙ ‘‘සද්ධාය ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා. සද්ධාය සද්දත්ථෙ ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදා’’ති එත්ථ අඤ්ඤො සද්ධො, අඤ්ඤො සද්ධාය සද්දත්ථොති සිද්ධං, යථා ච ‘‘එකො අමොහසඞ්ඛාතො ධම්මො සම්පයුත්තකානං ධම්මානං හෙතුපච්චයෙන පච්චයො අධිපතිසහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයඉන්ද්‍රියමග්ගසම්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතපච්චයෙන පච්චයො’’ති එත්ථ අමොහො ධම්මො අඤ්ඤො, අඤ්ඤෙ තස්ස හෙතුපච්චයතාදයොති සිද්ධං. යථා ච විනයපිටකෙ යානි ඡ ආපත්තිසමුට්ඨානානි, එවං යථාසම්භවං ‘‘සත්ත ආපත්තික්ඛන්ධා’’ති වුච්චන්ති, තෙසං අඤ්ඤා ආපත්තිසමුට්ඨානතා, අඤ්ඤො ආපත්තික්ඛන්ධභාවොති සිද්ධං. ඉමිනා ආපත්තික්ඛන්ධනයෙන ආපත්තාධිකරණස්ස කති ඨානානීති? සත්ත ආපත්තික්ඛන්ධා ඨානානීති. කති වත්ථූනීති? සත්ත ආපත්තික්ඛන්ධා වත්ථූනීති. කති භූමියොති? සත්ත ආපත්තික්ඛන්ධා භූමියොති එවමාදයොපි දස්සෙතබ්බා. තථා හි තස්සා එවං මග්ගට්ඨානියාය අත්ථසාධිකාය චෙතනාය යස්මා අඤ්ඤා පාරාජිකාපත්තිතා අනත්ථන්තරභූතා ආකාරවිසෙසසඞ්ඛාතා ඵලට්ඨානියා අත්ථි, තස්මා ‘‘අත්ථසාධකචෙතනා නාම මග්ගානන්තරඵලසදිසා’’ති වුත්තාති වෙදිතබ්බං. අථ වා කෙවලං ධම්මනියාමත්තංයෙව උපමත්තෙන ආචරියෙන එවං වුත්තන්තිපි සම්භවතීති න තත්ථ ඔපම්මසංසන්දනං පරියෙසිතබ්බං, ‘‘ඉදං සබ්බං කෙවලං තක්කවසෙන වුත්තත්තා විචාරෙත්වා ගහෙතබ්බ’’න්ති ආචරියො.

භූමට්ඨකථාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ආපත්තිභෙදවණ්ණනා

122. ‘‘විභඞ්ගනයදස්සනතො’’ති වුත්තත්තා තං සම්පාදෙතුං ‘‘ඉදානි තත්ථ තත්ථා’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ අඞ්ගවත්ථුභෙදෙන චාති අවහාරඞ්ගජානනභෙදෙන වත්ථුස්ස හරිතබ්බභණ්ඩස්ස ගරුකලහුකභාවභෙදෙනාති අත්ථො. අථ වා අඞ්ගඤ්ච වත්ථුභෙදෙන ආපත්තිභෙදඤ්ච දස්සෙන්තොති අත්ථො. අතිරෙකමාසකො ඌනපඤ්චමාසකොති එත්ථ වා-සද්දො න වුත්තො, තීහිපි එකො එව පරිච්ඡෙදො වුත්තොති. අනජ්ඣාවුට්ඨකං නාම අරඤ්ඤපාලකාදිනා න කෙනචි මමායිතං. ඡඩ්ඩිතං නාම අනත්ථිකභාවෙන අතිරෙකමත්තාදිනා සාමිකෙන ඡඩ්ඩිතං. නට්ඨං පරියෙසිත්වා ඡින්නාලයත්තා ඡින්නමූලකං. අස්සාමිකවත්ථූති අච්ඡින්නමූලකම්පි යස්ස සාමිකො කොචි නො හොති, නිරපෙක්ඛා වා පරිච්චජන්ති, යං වා පරිච්චත්තං දෙවතාදීනං, ඉදං සබ්බං අස්සාමිකවත්ථු නාම. දෙවතාදීනං වා බුද්ධධම්මානං වා පරිච්චත්තං පරෙහි චෙ ආරක්ඛකෙහි පරිග්ගහිතං, පරපරිග්ගහිතමෙව. තථාරූපෙ හි අදින්නාදානෙ රාජානො චොරං ගහෙත්වා හනනාදිකං කරෙය්‍යුං, අනාරක්ඛකෙ පන ආවාසෙ, අභික්ඛුකෙ අනාරාමිකාදිකෙ ච යං බුද්ධධම්මස්ස සන්තකං, තං ‘‘ආගතාගතෙහි භික්ඛූහි රක්ඛිතබ්බං ගොපෙතබ්බං මමායිතබ්බ’’න්ති වචනතො අභික්ඛුකාවාසසඞ්ඝසන්තකං විය පරපරිග්ගහිතසඞ්ඛ්‍යමෙව ගච්ඡතීති ඡායා දිස්සති. ඉස්සරො හි යො කොචි භික්ඛු තාදිසෙ පරික්ඛාරෙ චොරෙහිපි ගය්හමානෙ වාරෙතුං පටිබලො චෙ, බලක්කාරෙන අච්ඡින්දිත්වා යථාඨානෙ ඨපෙතුන්ති. අපරිග්ගහිතෙ පරසන්තකසඤ්ඤිස්ස ඡසු ආකාරෙසු විජ්ජමානෙසුපි අනාපත්ති විය දිස්සති, ‘‘යං පරපරිග්ගහිතඤ්ච හොතී’’ති අඞ්ගභාවො කිඤ්චාපි දිස්සති, පරසන්තකෙ තථා පටිපන්නකෙ සන්ධාය වුත්තන්ති ගහෙතබ්බං. අත්තනො සන්තකං චොරෙහි හටං, චොරපරිග්ගහිතත්තා පරපරිග්ගහිතං හොති, තස්මා පරො චෙතං ථෙය්‍යචිත්තො ගණ්හති, පාරාජිකං. සාමිකො එව චෙ ගණ්හති, න පාරාජිකං, යස්මා චොදෙත්වා, අච්ඡින්දිත්වා ච සො ‘‘මම සන්තකං ගණ්හාමී’’ති ගහෙතුං ලභති. පඨමං ධුරං නික්ඛිපිත්වා චෙ පච්ඡා ථෙය්‍යචිත්තො ගණ්හති, එස නයො. සාමිකෙන ධුරං නික්ඛිත්තකාලෙ සො චෙ චොරො කාලං කරොති, අඤ්ඤො ථෙය්‍යචිත්තෙන ගණ්හති, න පාරාජිකො. අනික්ඛිත්තකාලෙ එව චෙ කාලං කරොති, තං ථෙය්‍යචිත්තෙන ගණ්හන්තස්ස භික්ඛුනො පාරාජිකං මූලභික්ඛුස්ස සන්තකභාවෙ ඨිතත්තා. චොරභික්ඛුම්හි මතෙ ‘‘මතකපරික්ඛාර’’න්ති සඞ්ඝො විභජිත්වා චෙ තං ගණ්හති, මූලසාමිකො ‘‘මම සන්තකමිද’’න්ති ගහෙතුං ලභති.

එත්ථාහ – භූමට්ඨාදිනිමිත්තකම්මපරියොසානා එව අවහාරභෙදා, උදාහු අඤ්ඤෙපි සන්තීති. කිඤ්චෙත්ථ යදි අඤ්ඤෙපි සන්ති, තෙපි වත්තබ්බා. න හි භගවා සාවසෙසං පාරාජිකං පඤ්ඤපෙති. නො චෙ සන්ති, යෙ ඉමෙ තුලාකූටකංසකූටමානකූටඋක්කොටනවඤ්චනනිකතිසාචියොගවිපරාමොසආලොපසාහසාකාරා ච සුත්තඞ්ගෙසු සන්දිස්සමානා, තෙ ඉධ ආගතෙසු එත්ථ සමොධානං ගච්ඡන්තීති ච ලක්ඛණතො වා තෙසං සමොධානගතභාවො වත්තබ්බොති? වුච්චතෙ – ලක්ඛණතො සිද්ධොව. කථං? ‘‘පඤ්චහි ආකාරෙහී’’තිආදිනා නයෙන අඞ්ගවත්ථුභෙදෙන. ආපත්තිභෙදො හි පාළියං (පාරා. 128-130) වුත්තො එව, අට්ඨකථායඤ්ච ‘‘කූටමානකූටකහාපණාදීහි වා වඤ්චෙත්වා ගණ්හති, තස්සෙවං ගණ්හතො අවහාරො ථෙය්‍යාවහාරො’’ති (පාරා. අට්ඨ. 1.138; කඞ්ඛා. අට්ඨ. දුතියපාරාජිකවණ්ණනා) ආගතත්තා තුලාකූටගහණාදයො ථෙය්‍යාවහාරෙ සමොධානං ගතාති සිද්ධං. විපරාමොසආලොපසාහසාකාරා ච අට්ඨකථායාගතෙ පසය්හාවහාරෙ සමොධානං ගච්ඡන්ති. ඉමංයෙව වා පසය්හාවහාරං දස්සෙතුං ‘‘ගාමට්ඨං අරඤ්ඤට්ඨ’’න්ති මාතිකං නික්ඛිපිත්වා ‘‘ගාමට්ඨං නාම භණ්ඩං චතූහි ඨානෙහි නික්ඛිත්තං හොතී’’තිආදිනා නයෙන විභාගො වුත්තො. තෙනෙදං වුත්තං හොති – ගහණාකාරභෙදසන්දස්සනත්ථං විසුං කතං. න හි භූමිතලාදීහි ගාමාරඤ්ඤට්ඨං යං කිඤ්චීති. තත්ථ යං තුලාකූටං, තං රූපකූටඞ්ගගහණපටිච්ඡන්නකූටවසෙන චතුබ්බිධම්පි වෙහාසට්ඨෙ සමොධානං ගච්ඡති. හදයභෙදසිඛාභෙදරජ්ජුභෙදවසෙන තිවිධෙ මානකූටෙ ‘‘ස්වායං හදයභෙදො මරියාදං ඡින්දතී’’ති එත්ථ සමොධානං ගච්ඡති. හදයභෙදො හි සප්පිතෙලාදිමිනනකාලෙ ලබ්භති. ‘‘ඵන්දාපෙති අත්තනො භාජනගතං කරොතී’’ති එත්ථ සිඛාභෙදොපි ලබ්භති. සො ‘‘තිලතණ්ඩුලාදිමිනනකාලෙ ලබ්භතී’’ති වුත්තං. ඛෙත්තමිනනකාලෙ රජ්ජුභෙදො සමොධානං ගච්ඡති. ‘‘ධම්මං චරන්තො සාමිකං පරාජෙතී’’ති එත්ථ උක්කොටනං සමොධානං ගච්ඡතීති තෙ ච තථා වඤ්චනනිකතියොපි.

ආපත්තිභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අනාපත්තිභෙදවණ්ණනා

131. න ච ගහිතෙ අත්තමනො හොති, තස්ස සන්තකං විස්සාසගාහෙන ගහිතම්පි පුන දාතබ්බන්ති ඉදං ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන ද්වෙ භික්ඛූ සහායකා හොන්ති. එකො ගාමං පිණ්ඩාය පාවිසි…පෙ… අනාපත්ති, භික්ඛු, විස්සාසග්ගාහෙ’’ති (පාරා. 146) ඉමිනා අසමෙන්තං විය දිස්සති. එත්ථ හි ‘‘සො ජානිත්වා තං චොදෙසි අස්සමණොසි ත්ව’’න්ති වචනෙන අනත්තමනතා දීපිතා. පුන ‘‘අනාපත්ති, භික්ඛු, විස්සාසග්ගාහෙ’’ති වචනෙන අත්තමනතායපි සති විස්සාසග්ගාහො රුහතීති දීපිතන්ති චෙ? තං න, අඤ්ඤථා ගහෙතබ්බත්ථතො. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – පාරාජිකාපත්තියා අනාපත්ති විස්සාසසඤ්ඤාය ගාහෙ සති, සොපි භික්ඛු සහායකත්තා න කුද්ධො චොදෙසි, පියො එව සමානො ‘‘කච්චි අස්සමණොසි ත්වං, ගච්ඡ, විනිච්ඡයං කත්වා සුද්ධන්තෙ තිට්ඨාහී’’ති චොදෙසි. සචෙපි සො කුද්ධො එව චොදෙය්‍ය, ‘‘අනාපත්තී’’ති ඉදං කෙවලං පාරාජිකාභාවං දීපෙති, න විස්සාසග්ගාහසිද්ධං. යො පන පරිසමජ්ඣෙ ලජ්ජාය අධිවාසෙති, න කිඤ්චි වදතීති අත්ථො. ‘‘පුනවත්තුකාමතාධිප්පායෙ පන සොපි පච්චාහරාපෙතුං ලභතී’’ති වුත්තං. සචෙ චොරො පසය්හ ගහෙතුකාමොපි ‘‘අධිවාසෙථ, භන්තෙ, ඉධ මෙ චීවරානී’’ති වත්වා චීවරානි ථෙරෙන දින්නානි, අදින්නානි වා සයං ගහෙත්වා ගච්ඡති, ථෙරො පුන පක්ඛං ලභිත්වා චොදෙතුං ලභති, පුබ්බෙ අධිවාසනා අධිවාසනසඞ්ඛ්‍යං න ගච්ඡති භයෙන තුණ්හීභූතත්තා, ‘‘යං චීවරං ඉධ සාමිකො පච්චාහරාපෙතුං ලභතී’’ති වුත්තං. සාමිකස්ස පාකතිකං කාතබ්බං, ‘‘ඉදං කිර වත්ත’’න්ති වුත්තං. සචෙ සඞ්ඝස්ස සන්තකං කෙනචි භික්ඛුනා ගහිතං, තස්ස තෙන සඞ්ඝස්ස වා ධම්මස්ස වා උපකාරිතා අත්ථි, ගහිතප්පමාණං අපලොකෙත්වා දාතබ්බං. ‘‘සො තෙන යථාගහිතං පාකතිකං කත්වා අනණො හොති, ගිලානාදීනම්පි එසෙව නයො’’ති වුත්තං.

පදභාජනීයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පකිණ්ණකකථාවණ්ණනා

සාහත්ථිකාණත්තිකන්ති එකභණ්ඩං එව. ‘‘භාරියඤ්හිදං ත්වම්පි එකපස්සං ගණ්හ, අහම්පි එකපස්සං ගණ්හාමීති සංවිදහිත්වා උභයෙසං පයොගෙන ඨානාචාවනෙ කතෙ කායවාචාචිත්තෙහි හොති. අඤ්ඤථා ‘සාහත්ථිකං වා ආණත්තිකස්ස අඞ්ගං න හොති, ආණත්තිකං වා සාහත්ථිකස්සා’ති ඉමිනා විරුජ්ඣතී’’ති ලිඛිතං. ධම්මසිරිත්ථෙරො පන ‘‘න කෙවලං භාරියෙ එව වත්ථුම්හි අයං නයො ලබ්භති, පඤ්චමාසකමත්තම්පි ද්වෙ චෙ ජනා සංවිදහිත්වා ගණ්හන්ති, ද්වින්නම්පි පාටෙක්කං, සාහත්ථිකං නාම තං කම්මං, සාහත්ථිකපයොගත්තා එකස්මිංයෙව භණ්ඩෙ, තස්මා ‘සාහත්ථිකං ආණත්තිකස්ස අඞ්ගං න හොතී’ති වචනමිමං නයං න පටිබාහති. ‘සාහත්ථිකවත්ථුඅඞ්ගන්ති සාහත්ථිකස්ස වත්ථුස්ස අඞ්ගං න හොතී’ති තත්ථ වුත්තං. ඉධ පන පයොගං සන්ධාය වුත්තත්තා යුජ්ජතී’’ති ආහ කිර, තං අයුත්තං කායවචීකම්මන්ති වචනාභාවා, තස්මා සාහත්ථිකාණත්තිකෙසු පයොගෙසු අඤ්ඤතරෙන වායමාපත්ති සමුට්ඨාති, තථාපි තුරිතතුරිතා හුත්වා විලොපනාදීසු ගහණගාහාපනවසෙනෙතං වුත්තං. යථා කාලෙන අත්තනො කාලෙන පරස්ස ධම්මං ආරබ්භ සීඝං සීඝං උප්පත්තිං සන්ධාය ‘‘අජ්ඣත්තබහිද්ධාරම්මණා ධම්මා’’ති (ධ. ස. තිකමාතිකා 21) වුත්තා, එවංසම්පදමිදන්ති දට්ඨබ්බං.

තත්ථපි යෙ අනුත්තරාදයො එකන්තබහිද්ධාරම්මණා විඤ්ඤාණඤ්චායතනාදයො එකන්තඅජ්ඣත්තාරම්මණා, ඉතරෙ අනියතාරම්මණත්තා ‘‘අජ්ඣත්තබහිද්ධාරම්මණා’’ති වුච්චන්ති, න එකක්ඛණෙ උභයාරම්මණත්තා. අයං පන ආපත්ති යථාවුත්තනයෙන සාහත්ථිකා ආණත්තිකාපි හොතියෙව, තස්මා අනිදස්සනමෙතන්ති අයුත්තං. ‘‘යථා අනියතාරම්මණත්තා ‘අජ්ඣත්තබහිද්ධාරම්මණා’ති වුත්තා, තථා අනියතපයොගත්තා අයම්පි ආපත්ති ‘සාහත්ථිකාණත්තිකා’ති වුත්තාති නිදස්සනමෙවෙත’’න්ති එකච්චෙ ආචරියා ආහු. ‘‘ඉමෙ පනාචරියා උභින්නං එකතො ආරම්මණකරණං නත්ථි. අත්ථි චෙ, ‘අජ්ඣත්තබහිද්ධාරම්මණං ධම්මං පටිච්ච අජ්ඣත්තබහිද්ධාරම්මණො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා’තිආදිනා (පට්ඨා. 2.21.1 අජ්ඣත්තාරම්මණතික) පට්ඨානපාඨෙන භවිතබ්බන්ති සඤ්ඤාය ආහංසු, තෙසං මතෙන ‘සියා අජ්ඣත්තබහිද්ධාරම්මණා’ති වචනං නිරත්ථකං සියා, න ච නිරත්ථකං, තස්මා අත්ථෙව එකතො අජ්ඣත්තබහිද්ධාරම්මණො ධම්මො. පුන ‘අයං සො’ති නියමෙන අජ්ඣත්තබහිද්ධාරම්මණා ධම්මා විය නිද්දිසිතබ්බාභාවතො න උද්ධටො සියා. තත්ථ අනුද්ධටත්තා එව ධම්මසඞ්ගහට්ඨකථායං උභින්නම්පි අජ්ඣත්තබහිද්ධාධම්මානං එකතො ආරම්මණකරණධම්මවසෙන ‘අජ්ඣත්තබහිද්ධාරම්මණා’ති අවත්වා ‘කාලෙන අජ්ඣත්තබහිද්ධා පවත්තියං අජ්ඣත්තබහිද්ධාරම්මණ’න්ති වුත්තං, තස්මා ගණ්ඨිපදෙ වුත්තනයොව සාරොති නො තක්කො’’ති ආචරියො. තත්ථ ‘‘කායවචීකම්ම’’න්ති අවචනං පනස්ස සාහත්ථිකපයොගත්තා එකපයොගස්ස අනෙකකම්මත්තාව, යදි භවෙය්‍ය, මනොකම්මම්පි වත්තබ්බං භවෙය්‍ය, යථා තත්ථ මනොකම්මං විජ්ජමානම්පි අබ්බොහාරිකං ජාතං, එවං තස්මිං සාහත්ථිකාණත්තිකෙ වචීකම්මං අබ්බොහාරිකන්ති වෙදිතබ්බං, තං පන කෙවලං කායකම්මස්ස උපනිස්සයං ජාතං, චිත්තං විය තත්ථ අඞ්ගමෙව ජාතං, තස්මා වුත්තං ‘‘සාහත්ථිකපයොගත්තා’’ති, ‘‘අඞ්ගභාවමත්තමෙව හි සන්ධාය ‘සාහත්ථිකාණත්තික’න්ති වුත්තන්ති නො තක්කො’’ති ච, විචාරෙත්වා ගහෙතබ්බං.

කායවාචා සමුට්ඨානා, යස්සා ආපත්තියා සියුං;

තත්ථ කම්මං න තං චිත්තං, කම්මං නස්සති ඛීයති.

කිරියාකිරියාදිකං යඤ්ච, කම්මාකම්මාදිකං භවෙ;

න යුත්තං තං විරුද්ධත්තා, කම්මමෙකංව යුජ්ජති.

විනීතවත්ථුවණ්ණනා

132. අනාපත්ති, භික්ඛු, චිත්තුප්පාදෙති එත්ථ කෙවලං චිත්තං, තස්සෙව උප්පාදෙතබ්බාපත්තීහි අනාපත්තීති අත්ථො. එත්ථාහ – උපනික්ඛිත්තසාදියනාදීසු, සබ්බෙසු ච අකිරියසික්ඛාපදෙසු න කායඞ්ගචොපනං වා වාචඞ්ගචොපනං වා, අපිචාපත්ති, කස්මා ඉමස්මිංයෙව සික්ඛාපදෙ අනාපත්ති, න සබ්බාපත්තීහීති? න, කස්මා.

කත්තබ්බා සාධිකං සික්ඛා, විඤ්ඤත්තිං කායවාචිකං;

අකත්වා කායවාචාහි, අවිඤ්ඤත්තීහි තං ඵුසෙ.

න ලෙසභාවත්තා. සප්පායෙ ආරම්මණෙ අට්ඨත්වා පටිලද්ධාසෙවනං හුත්වා තතො පරං සුට්ඨු ධාවතීති සන්ධාවති. තතො අභිජ්ඣාය සහගතං, බ්‍යාපාදසහගතං වා හුත්වා විසෙසතො ධාවතීති විධාවති.

137. වණං කත්වා ගහෙතුන්ති එත්ථ කිඤ්චාපි ඉමිනා සික්ඛාපදෙන අනාපත්ති, ඉත්ථිරූපස්ස නාම යත්ථ ආමසන්තස්ස දුක්කටන්ති කෙචි. ‘‘කායපටිබද්ධග්ගහණං යුත්තං, තං සන්ධාය වට්ටතීති වුත්ත’’න්ති වදන්ති. උභයං විචාරෙත්වා ගහෙතබ්බං.

කුසසඞ්කාමනවත්ථුකථාවණ්ණනා

138. මහාපච්චරියාදීසු යං වුත්තං ‘‘පදුද්ධාරෙනෙව කාරෙතබ්බො’’ති, තං සුවුත්තං. කින්තු තස්ස පරිකප්පාවහාරකමත්තං න දිස්සතීති දස්සනත්ථං ඉදං වුත්තං. උද්ධාරෙ වායං ආපන්නො, තස්මා දිස්වා ගච්ඡන්තො ‘‘පදුද්ධාරෙනෙව කාරෙතබ්බො’’ති ඉදං තත්ථ දුවුත්තන්ති වුත්තං හොති. කථං? ‘‘සාටකත්ථිකො සාටකපසිබ්බකමෙව ගහෙත්වා බහි නික්ඛමිත්වා සාටකභාවං ඤත්වා ‘පච්ඡා ගණ්හිස්සාමී’ති එවං පරිකප්පෙත්වා ගණ්හති, න උද්ධාරෙ එවාපජ්ජති. යදා බහි ඨත්වා ‘සාටකො අය’න්ති දිස්වා ගච්ඡති, තදා පදුද්ධාරෙනෙව කාරෙතබ්බො’’ති න වුත්තමෙතං, කින්තු කිඤ්චාපි පරිකප්පො දිස්සති, පුබ්බභාගෙ අවහාරක්ඛණෙ න දිස්සතීති න සො පරිකප්පාවහාරො, අයමත්ථො මහාඅට්ඨකථායං වුත්තොව, තස්මා ‘‘ඤායමෙවා’’ති වදන්ති. කම්මන්තසාලා නාම කස්සකානං වනච්ඡෙදකානං ගෙහානි. අයං තාවාති සචෙ උපචාරසීමන්තිආදි යාව ථෙරවාදො මහාඅට්ඨකථානයො, තත්ථ කෙචි පනාතිආදි න ගහෙතබ්බං ථෙරවාදත්තා යුත්තිඅභාවතො, න හි සාහත්ථිකෙ එවංවිධා අත්ථසාධකචෙතනා හොති. ආණත්තිකෙ එව අත්ථසාධකචෙතනා. ‘‘සෙසං මහාපච්චරියං වුත්තෙනත්ථෙන සමෙතී’’ති වුත්තං.

කුසසඞ්කාමනකරණෙ සචෙ පරො ‘‘නායං මම සන්තකො’’ති ජානාති, ඉතරස්ස හත්ථතො මුත්තමත්තෙ පාරාජිකාපත්ති ඛීලසඞ්කාමනෙ විය. ‘‘අත්තනො සන්තකං සචෙ ජානාති, න හොතී’’ති වදන්ති. එවං සන්තෙ පඤ්චකානි සඞ්කරානි හොන්තීති උපපරික්ඛිතබ්බං.

140. පරානුද්දයතායාති එත්ථ පරානුද්දයතාය කොටිප්පත්තෙන භගවතා කස්මා ‘‘අනාපත්ති පෙතපරිග්ගහෙ තිරච්ඡානගතපරිග්ගහෙ’’ති (පාරා. 131) වුත්තන්ති චෙ? පරානුද්දයතාය එව. යස්ස හි පරික්ඛාරස්ස ආදානෙ රාජානො චොරං ගහෙත්වා න හනනාදීනි කරෙය්‍යුං, තස්මිම්පි නාම සමණො ගොතමො පාරාජිකං පඤ්ඤපෙත්වා භික්ඛුං අභික්ඛුං කරොතීති මහාජනො භගවති පසාදඤ්ඤථත්තං ආපජ්ජිත්වා අපායුපගො හොති. අපෙතපරිග්ගහිතා රුක්ඛාදී ච දුල්ලභා, න ච සක්කා ඤාතුන්ති රුක්ඛාදීහි පාපභීරුකො උපාසකජනො පටිමාඝරචෙතියබොධිඝරවිහාරාදීනි අකත්වා මහතො පුඤ්ඤක්ඛන්ධතො පරිහායෙය්‍ය. ‘‘රුක්ඛමූලසෙනාසනං පංසුකූලචීවරං නිස්සාය පබ්බජ්ජා’’ති (මහාව. 128) වුත්තනිස්සයා ච අනිස්සයා හොන්ති. පරපරිග්ගහිතසඤ්ඤිනො හි භික්ඛූ රුක්ඛමූලපංසුකූලානි න සාදියිස්සන්තීති, පබ්බජ්ජා ච න සම්භවෙය්‍යුං, සප්පදට්ඨකාලෙ ඡාරිකත්ථාය රුක්ඛං අග්ගහෙත්වා මරණං වා නිගච්ඡෙය්‍යුං, අච්ඡින්නචීවරාදිකාලෙ සාඛාභඞ්ගාදිං අග්ගහෙත්වා නග්ගා හුත්වා තිත්ථියලද්ධිමෙව සුලද්ධි විය දීපෙන්තා විචරෙය්‍යුං, තතො තිත්ථියෙස්වෙව ලොකො පසීදිත්වා දිට්ඨිග්ගහණං පත්වා සංසාරඛාණුකො භවෙය්‍ය, තස්මා භගවා පරානුද්දයතාය එව ‘‘අනාපත්ති පෙතපරිග්ගහෙ’’තිආදිමාහාති වෙදිතබ්බං.

141. අපරම්පි භාගං දෙහීති ‘‘ගහිතං විඤ්ඤත්තිසදිසත්තා නෙව භණ්ඩදෙය්‍යං න පාරාජික’’න්ති ලිඛිතං, ඉදං පකතිජනෙ යුජ්ජති. ‘‘සචෙ පන සාමිකො වා තෙන ආණත්තො වා ‘අපරස්ස සහායභික්ඛුස්ස භාගං එස ගණ්හාති යාචති වා’ති යං අපරභාගං දෙති, තං භණ්ඩදෙය්‍ය’’න්ති වදන්ති.

148-9. ඛාදන්තස්ස භණ්ඩදෙය්‍යන්ති චොරස්ස වා සාමිකස්ස වා සම්පත්තස්ස දින්නං සුදින්නමෙව කිර. අවිසෙසෙනාති ‘‘උස්සාහගතානං වා’’ති අවත්වා වුත්තං, න හි කතිපයානං අනුස්සාහතාය සඞ්ඝිකමසඞ්ඝිකං හොති. මහාඅට්ඨකථායම්පි ‘‘යදි සඋස්සාහාව ගච්ඡන්ති, ථෙය්‍යචිත්තෙන පරිභුඤ්ජතො අවහාරො හොතී’’ති වුත්තත්තා තදුභයමෙකං. ඡඩ්ඩිතවිහාරෙ උපචාරසීමාය පමාණං ජානිතුං න සක්කා, අයං පන භික්ඛු උපචාරසීමාය බහි ඨත්වා ඝණ්ටිපහරණාදිං කත්වා පරිභුඤ්ජති ඛාදති, තෙන එවං ඛාදිතං සුඛාදිතන්ති අත්ථො. ‘‘ඉතරවිහාරෙ තත්ථ දිත්තවිධිනාව පටිපජ්ජිතබ්බ’’න්ති වුත්තං. ‘‘සුඛාදිතං අන්තොවිහාරත්තා’’ති ලිඛිතං, ආගතානාගතානං සන්තකත්තාති ‘‘චාතුද්දිසස්ස සඞ්ඝස්ස දෙමී’’ති දින්නත්තා වුත්තං. එවං අවත්වා ‘‘සඞ්ඝස්ස දෙමී’’ති දින්නම්පි තාදිසමෙව. තථා හි බහි ඨිතො ලාභං න ලභති භගවතො වචනෙනාති වෙදිතබ්බං.

153. ‘‘මතසූකරො’’ති වචනතො තමෙව ජීවන්තං භණ්ඩදෙය්‍යන්ති කත්වා දාතුං න ලභති. වජ්ඣං වට්ටතීති දීපිතං හොති. මද්දන්තො ගච්ඡති, භණ්ඩදෙය්‍යන්ති එත්ථ කිත්තකං භණ්ඩදෙය්‍යං, න හි සක්කා ‘‘එත්තකා සූකරා මද්දිත්වා ගතා ගමිස්සන්තී’’ති ජානිතුන්ති? යත්තකෙ සාමිකානං දින්නෙ තෙ ‘‘දින්නං මම භණ්ඩ’’න්ති තුස්සන්ති, තත්තකං දාතබ්බං. නො චෙ තුස්සන්ති, අතික්කන්තසූකරමූලං දත්වා කිං ඔපාතො ඛණිත්වා දාතබ්බොති? න දාතබ්බො. අථ කිං චොදියමානස්ස උභින්නං ධුරනික්ඛෙපෙන පාරාජිකං හොතීති? න හොති, කෙවලං කප්පියපරික්ඛාරං දත්වා තොසෙතබ්බොව සාමිකො, එසෙව නයො අඤ්ඤෙසුපි එවරූපෙසූති නො තක්කොති ආචරියො. ‘‘තදහෙව වා දුතියදිවසෙ වා මද්දන්තො ගච්ඡතී’’ති වුත්තං. ගුම්බෙ ඛිපති, භණ්ඩදෙය්‍යමෙවාති අවස්සං පවිසනකෙ සන්ධාය වුත්තං. එත්ථ එකස්මිං විහාරෙ පරචක්කාදිභයං ආගතං. මූලවත්ථුච්ඡෙදන්ති ‘‘සබ්බසෙනාසනං එතෙ ඉස්සරා’’ති වචනතො ඉතරෙ අනිස්සරාති දීපිතං හොති.

156. ආරාමරක්ඛකාති විස්සට්ඨවසෙන ගහෙතබ්බං. අධිප්පායං ඤත්වාති එත්ථ යස්ස දානං පටිග්ගණ්හන්තං භික්ඛුං, භාගං වා සාමිකා න රක්ඛන්ති න දණ්ඩෙන්ති, තස්ස දානං අප්පටිච්ඡාදෙත්වා ගහෙතුං වට්ටතීති ඉධ සන්නිට්ඨානං. තම්පි ‘‘න වට්ටති සඞ්ඝිකෙ’’ති වුත්තං. අයමෙව භික්ඛු ඉස්සරොති යත්ථ සො ඉච්ඡති, තත්ථ අත්තඤාතහෙතුං ලභති කිර අත්ථො. අපිච ‘‘දහරො’’ති වදන්ති. සවත්ථුකන්ති සහ භූමියාති වුත්තං හොති. ‘‘ගරුභණ්ඩං හොතී’’ති වත්වා ‘‘තිණමත්තං පන න දාතබ්බ’’න්ති වුත්තං, තං කින්තු ගරුභණ්ඩන්ති චෙ, අරක්ඛියඅගොපියට්ඨානෙ, විනස්සනකභාවෙ ච ඨිතං සන්ධාය වුත්තං. කප්පියෙපි චාති වත්වා, අවත්වා වා ගහණයුත්තෙ මාතාදිසන්තකෙපි ථෙය්‍යචිත්තුප්පාදෙන. ඉදං පන සික්ඛාපදං ‘‘රාජාපිමෙසං අභිප්පසන්නො’’ති (පාරා. 86) වචනතො ලාභග්ගමහත්තං, වෙපුල්ලමහත්තඤ්ච පත්තකාලෙ පඤ්ඤත්තන්ති සිද්ධං.

දුතියපාරාජිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.