3. තතියපාරාජිකං

පඨමපඤ්ඤත්තිනිදානවණ්ණනා

162. තීහි සුද්ධෙනාති එත්ථ තීහීති නිස්සක්කවචනං වා හොති, කරණවචනං වා. නිස්සක්කපක්ඛෙ කායවචීමනොද්වාරෙහි සුද්ධෙන. තථා දුච්චරිතමලෙහි විසමෙහි පපඤ්චෙහීතිආදිනා නයෙන සබ්බකිලෙසත්තිකෙහි බොධිමණ්ඩෙ එව සුද්ධෙනාති යොජෙතබ්බං. කරණපක්ඛෙ තීහීති කායවචීමනොද්වාරෙහි සුද්ධෙන. තථා තීහි සුචරිතෙහි, තීහි විමොක්ඛෙහි, තීහි භාවනාහි, තීහි සීලසමාධිපඤ්ඤාහි සුද්ධෙනාති සබ්බගුණත්තිකෙහි යොජෙතබ්බං. විභාවිතන්ති දෙසනාය විත්ථාරිතං, විභූතං වා කතං විහිතං, පඤ්ඤත්තං වා හොති. සංවණ්ණනාති වත්තමානසමීපෙ වත්තමානවචනං.

න කෙවලං රාජගහමෙව, ඉදම්පි නගරං. සපරිච්ඡෙදන්ති සපරියන්තන්ති අත්ථො. සපරික්ඛෙපන්ති එකෙ. ‘‘හංසවට්ටකච්ඡදනෙනාති හංසපරික්ඛෙපසණ්ඨානෙනා’’ති ලිඛිතං. කායවිච්ඡින්දනියකථන්ති අත්තනො අත්තභාවෙ, පරස්ස වා අත්තභාවෙ ඡන්දරාගප්පහානකරං විච්ඡින්දනකරං ධම්මකථං කථෙති. අසුභා චෙව සුභාකාරවිරහිතත්තා. අසුචිනො ච දොසනිස්සන්දනපභවත්තා. පටිකූලා ච ජිගුච්ඡනීයත්තා පිත්තසෙම්හාදීසු ආසයතො. අසුභාය වණ්ණන්ති අසුභාකාරස්ස, අසුභකම්මට්ඨානස්ස වා විත්ථාරං භාසති. සාමිඅත්ථෙ හෙතං සම්පදානවචනං. අසුභන්ති අසුභනිමිත්තස්ස ආවිභාවාය පච්චුපට්ඨානාය විත්ථාරකථාසඞ්ඛාතං වණ්ණං භාසභීති අත්ථො. තෙසංයෙව ආදිමජ්ඣපරියොසානානං දසහි ලක්ඛණෙහි සම්පන්නං කිලෙසචොරෙහි අනභිභවනීයත්තා ඣානචිත්තං මඤ්ජූසං නාම.

තත්‍රිමානීති එත්ථායං පිණ්ඩත්ථො – යස්මිං වාරෙ පඨමං ඣානං එකචිත්තක්ඛණිකං උප්පජ්ජති, තං සකලම්පි ජවනවාරං අනුලොමපරිකම්මඋපචාරගොත්‍රභුඅප්පනාප්පභෙදං එකත්තනයෙන ‘‘පඨමං ඣාන’’න්ති ගහෙත්වා තස්ස පඨමජ්ඣානස්ස අප්පනාපටිපාදිකාය ඛිප්පාදිභෙදාය අභිඤ්ඤාය අධිගතාය කිච්චනිප්ඵත්තිං උපාදාය ආගමනවසෙන පටිපදාවිසුද්ධි ආදීති වෙදිතබ්බා. තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛාය කිච්චනිප්ඵත්තිවසෙන උපෙක්ඛානුබ්‍රූහනා මජ්ඣෙති වෙදිතබ්බා. පරියොදාපකඤාණස්ස කිච්චනිප්ඵත්තිවසෙන සම්පහංසනා පරියොසානන්ති වෙදිතබ්බං. තත්ථ ආදිචිත්තතො පට්ඨාය යාව පඨමජ්ඣානස්ස උප්පාදක්ඛණං, එතස්මිං අන්තරෙ පටිපදාවිසුද්ධීති වෙදිතබ්බා. උප්පාදඨිතික්ඛණෙසු උපෙක්ඛානුබ්‍රූහනා, ඨිතිභඞ්ගක්ඛණෙසු සම්පහංසනාති වෙදිතබ්බා. ලක්ඛීයති එතෙනාති ලක්ඛණන්ති කත්වා ‘‘විසුද්ධිපටිපත්තිපක්ඛන්දනෙ’’තිආදිනා පුබ්බභාගො ලක්ඛීයති, තිවිධෙන අජ්ඣුපෙක්ඛනෙන මජ්ඣං ලක්ඛීයති, චතුබ්බිධාය සම්පහංසනාය පරියොසානං ලක්ඛීයතීති. තෙන වුත්තං ‘‘දස ලක්ඛණානී’’ති.

පාරිබන්ධකතොති නීවරණසඞ්ඛාතපාරිබන්ධකතො විසුද්ධත්තා ගොත්‍රභුපරියොසානං පුබ්බභාගජවනචිත්තං ‘‘චිත්තවිසුද්ධී’’ති වුච්චති. තථා විසුද්ධත්තා තං චිත්තං මජ්ඣිමං සමාධිනිමිත්තසඞ්ඛාතං අප්පනාසමාධිං තදත්ථාය උපගච්ඡමානං එකසන්තතිවසෙන පරිණාමෙන්තං පටිපජ්ජති නාම. එවං පටිපන්නස්ස තස්ස තත්ථ සමථනිමිත්තෙ පක්ඛන්දනං තබ්භාවූපගමනං හොතීති කත්වා ‘‘තත්ථ චිත්තපක්ඛන්දන’’න්ති වුච්චති. එවං තාව පඨමජ්ඣානුප්පාදක්ඛණෙ එව ආගමනවසෙන පටිපදාවිසුද්ධි වෙදිතබ්බා. එවං විසුද්ධස්ස අප්පනාප්පත්තස්ස පුන විසොධනෙ බ්‍යාපාරාභාවා අජ්ඣුපෙක්ඛනං හොති. සමථප්පටිපන්නත්තා පුන සමාධානෙ බ්‍යාපාරාභාවා ච සමථප්පටිපන්නස්ස අජ්ඣුපෙක්ඛනං හොති. කිලෙසසංසග්ගං පහාය එකන්තෙන උපට්ඨිතත්තා පුන එකත්තුපට්ඨානෙ බ්‍යාපාරාසම්භවතො එකත්තුපට්ඨානස්ස අජ්ඣුපෙක්ඛනං හොති. තත්ථ ජාතානන්ති තස්මිං චිත්තෙ ජාතානං සමාධිපඤ්ඤානං යුගනද්ධභාවෙන අනතිවත්තනට්ඨෙන නානාකිලෙසෙහි විමුත්තත්තා. සද්ධාදීනං ඉන්ද්‍රියානං විමුත්තිරසෙනෙකරසට්ඨෙන අනතිවත්තනෙකසභාවානං තෙසං ද්වින්නං උපගතං තජ්ජං තස්සාරුප්පං තදනුරූපං වීරියං තථා චිත්තං යොගී වාහෙති පවත්තෙතීති කත්වා තදුපගවීරියවාහනට්ඨෙන ච විසෙසභාගියභාවත්තා ආසෙවනට්ඨෙන ච සම්පහංසනා හොතීති අත්ථො වෙදිතබ්බො. අපිචෙත්ථ ‘‘අනන්තරාතීතං ගොත්‍රභුචිත්තං එකසන්තතිවසෙන පරිණාමෙන්තං පටිපජ්ජති නාමා’’ති ලිඛිතං. තත්ථ හි පරිණාමෙන්තං පටිපජ්ජතීති එතානි වචනානි අතීතස්ස න සම්භවන්ති, යඤ්ච තදනන්තරං ලිඛිතං ‘‘අප්පනාසමාධිචිත්තං උපගච්ඡමානං ගොත්‍රභුචිත්තං තත්ථ පක්ඛන්දති නාමා’’ති. ඉමිනාපි තං න යුජ්ජති, ‘‘පටිපත්තික්ඛණෙ එව අතීත’’න්ති වුත්තත්තා ‘‘ගොත්‍රභුචිත්තං තත්ථ පක්ඛන්දතී’’ති වචනමෙව විරුජ්ඣතීති ආචරියො. ‘‘එකචිත්තක්ඛණිකම්පි ලොකුත්තරචිත්තං ආසෙවති භාවෙති බහුලීකරොතී’’ති වුත්තත්තා ‘‘එකචිත්තක්ඛණිකස්සාපි ඣානස්ස එතානි දස ලක්ඛණානී’’ති වුත්තං. ‘‘තතො පට්ඨාය ආසෙවනා භාවනා එවා’’තිපි වුත්තං. ‘‘අධිට්ඨානසම්පන්නන්ති අධිට්ඨානෙන සහගත’’න්ති ලිඛිතං. තස්සත්ථො – යඤ්ච ‘‘ආදිමජ්ඣපරියොසානසඞ්ඛාත’’න්ති වුත්තං, තං තෙසං තිණ්ණම්පි කල්‍යාණකතාය සමන්නාගතත්තා තිවිධකල්‍යාණකතඤ්ච. එවං තිවිධචිත්තං තදධිගමමූලකානං ගුණානං, උපරිඣානාධිගමස්ස වා පදට්ඨානට්ඨෙන අධිට්ඨානං හොති, තස්මා චිත්තස්ස අධිට්ඨානභාවෙන සම්පන්නත්තා අධිට්ඨානසම්පන්නං නාමාති.

අද්ධමාසං පටිසල්ලීයිතුන්ති එත්ථ ආචරියා එවමාහු ‘‘භික්ඛූනං අඤ්ඤමඤ්ඤවධදස්සනසවනසම්භවෙ සත්ථුනො සති තස්ස උපද්දවස්ස අභාවෙ උපායාජානනතො ‘අයං අසබ්බඤ්ඤූ’ති හෙතුපතිරූපකමහෙතුං වත්වා ධම්මිස්සරස්සාපි තථාගතස්ස කම්මෙස්වනිස්සරියං අසම්බුජ්ඣමානා අසබ්බදස්සිතමධිච්චමොහා බහුජනා අවීචිපරායනා භවෙය්‍යුං, තස්මා සො භගවා පගෙව තෙසං භික්ඛූනං අඤ්ඤමඤ්ඤං වධමානභාවං ඤත්වා තදභාවොපායාභාවං පන සුවිනිච්ඡිනිත්වා තත්ථ පුථුජ්ජනානං සුගතිලාභහෙතුමෙවෙකං කත්වා අසුභදෙසනාය වා රූපසද්දදස්සනසවනෙහි නිප්පයොජනෙහි විරමිත්වා පගෙව තතො විරමණතො, සුගතිලාභහෙතුකරණතො, අවස්සං පඤ්ඤාපිතබ්බාය තතියපාරාජිකපඤ්ඤත්තියා වත්ථාගමදස්සනතො ච අත්තනො සබ්බදස්සිතං පරික්ඛකානං පකාසෙන්තො විය තමද්ධමාසං වෙනෙය්‍යහිතනිප්ඵත්තියා ඵලසමාපත්තියා අවකාසං කත්වා විහරිතුකාමො ‘ඉච්ඡාමහං, භික්ඛවෙ, අද්ධමාසං පටිසල්ලීයිතු’න්තිආදිමාහා’’ති. ආචරියා නාම බුද්ධමිත්තත්ථෙරධම්මසිරිත්ථෙරඋපතිස්සත්ථෙරාදයො ගණපාමොක්ඛා, අට්ඨකථාචරියස්ස ච සන්තිකෙ සුතපුබ්බා. තතො අඤ්ඤෙ එකෙති වෙදිතබ්බා. ‘‘සකෙන කායෙන අට්ටීයන්ති…පෙ… භවිස්සන්තී’’ති ඉදං පරතො ‘‘යෙ තෙ භික්ඛූ අවීතරාගා, තෙසං තස්මිං සමයෙ හොති එව භයං, හොති ලොමහංසො, හොති ඡම්භිතත්ත’’න්ති ඉමිනා න යුජ්ජති, ඉදඤ්ච භගවතො අසුභකථාරම්මණප්පයොජනෙන න සමෙතීති චෙ? න, තදත්ථාජානනතො. සකෙන කායෙන අට්ටීයන්තානම්පි තෙසං අරියමග්ගෙන අප්පහීනසිනෙහත්තා ඛීණාසවානං විය මරණං පටිච්ච අභයං න හොති, භයඤ්ච පන අසුභභාවනානුයොගානුභාවෙන මන්දීභූතං අනට්ටීයන්තානං විය න මහන්තං හුත්වා චිත්තං මොහෙසි. අපායුපගෙ තෙ සත්තෙ නාකාසීති එවමත්ථො වෙදිතබ්බො. අථ වා ඉදං පුරිමස්ස කාරණවචනං, යස්මා තෙසං තස්මිං සමයෙ හොති එව භයං, ඡම්භිතත්තං, ලොමහංසො ච, තස්මා ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන භගවා අසුභකථං කථෙතී’’තිආදි වුත්තන්ති.

අථ වා සකෙන කායෙන අට්ටීයන්තානම්පි තෙසං හොති එව භයං, මහානුභාවා වීතරාගාති ඛීණාසවානං මහන්තං විසෙසං දස්සෙති, අතිදුප්පසහෙය්‍යමිදං මරණභයං, යතො එවංවිධානම්පි අවීතරාගත්තා භයං හොතීතිපි දස්සෙති. තදඤ්ඤෙ තෙසං භික්ඛූනං පඤ්චසතානං අඤ්ඤතරා. තෙනෙදං දීපෙති ‘‘තං තථා ආගතං අසිහත්ථං වධකං පස්සිත්වා තදඤ්ඤෙසම්පි හොති එව භයං, පගෙව තෙසන්ති කත්වා භගවා පඨමමෙව තෙසං අසුභකථං කථෙසි, පරතො තෙසං නාහොසි. එවං මහානිසංසා නෙසං අසුභකථා ආසී’’ති. යො පනෙත්ථ පච්ඡිමො නයො, සො ‘‘තෙසු කිර භික්ඛූසු කෙනචිපි කායවිකාරො වා වචීවිකාරො වා න කතො, සබ්බෙ සතා සම්පජානා දක්ඛිණෙන පස්සෙන නිපජ්ජිංසූ’’ති ඉමිනා අට්ඨකථාවචනෙන සමෙති.

අපරෙ පනාහූති කුලද්ධිපටිසෙධනත්ථං වුත්තං. ‘‘අයං කිර ලද්ධී’’ති වචනං ‘‘මාරධෙය්‍යංනාතික්කමිස්සතී’’ති වචනෙන විරුජ්ඣතීති චෙ? න විරුජ්ඣති. කථං? අයං භික්ඛූ අඝාතෙන්තො මාරවිසයං අතික්කමිස්සති අකුසලකරණතො ච. ඝාතෙන්තො පන මාරධෙය්‍යං නාතික්කමිස්සති බලවත්තා කම්මස්සාති සයං මාරපක්ඛිකත්තා එවං චින්තෙත්වා පන ‘‘යෙ න මතා, තෙ සංසාරතො න මුත්තා’’ති අත්තනො ච ලද්ධි, තස්මා තං තත්ථ උභයෙසං මග්ගෙ නියොජෙන්තී එවමාහ, තෙනෙව ‘‘මාරපක්ඛිකා මාරෙන සමානලද්ධිකා’’ති අවත්වා ‘‘මාරස්සා නුවත්තිකා’’ති වුත්තා. ‘‘ඉමිනා කිං වුත්තං හොති? යස්මා මාරස්ස අනුවත්ති, තස්මා එවං චින්තෙත්වාපි අත්තනො ලද්ධිවසෙන එවමාහා’’ති කෙචි ලිඛන්ති. මම සන්තිකෙ එකතො උපට්ඨානමාගච්ඡන්ති, අත්තනො අත්තනො ආචරියුපජ්ඣායානං සන්තිකෙ උද්දෙසාදිං ගණ්හාති.

ආනාපානස්සතිසමාධිකථාවණ්ණනා

165. අයම්පි ඛො, භික්ඛවෙති ඉමිනා කිං දස්සෙති? යෙසං එවමස්ස ‘‘භගවතා ආචික්ඛිතකම්මට්ඨානානුයොගපච්චයා තෙසං භික්ඛූනං ජීවිතක්ඛයො ආසී’’ති, තෙසං තං මිච්ඡාගාහං නිසෙධෙති. කෙවලං තෙසං භික්ඛූනං පුබ්බෙ කතකම්මපච්චයාව ජීවිතක්ඛයො ආසි, ඉදං පන කම්මට්ඨානං තෙසං කෙසඤ්චි අරහත්තප්පත්තියා, කෙසඤ්චි අනාගාමිසකදාගාමිසොතාපත්තිඵලප්පත්තියා, කෙසඤ්චි පඨමජ්ඣානාධිගමාය, කෙසඤ්චි වික්ඛම්භනතදඞ්ගප්පහානෙන අත්තසිනෙහපඅයාදානාය උපනිස්සයො හුත්වා, කෙසඤ්චි සුගතියං උප්පත්තියා උපනිස්සයො අහොසීති සාත්ථිකාව මෙ අසුභකථා, කින්තු ‘‘සාධු, භන්තෙ භගවා, අඤ්ඤං පරියායං ආචික්ඛතූ’’ති ආනන්දෙන යාචිතත්තා අඤ්ඤං පරියායං ආචික්ඛාමි, යථා වො පුබ්බෙ ආචික්ඛිතඅසුභකම්මට්ඨානානුයොගා, එවං අයම්පි ඛො භික්ඛවෙති යොජනා වෙදිතබ්බා. ‘‘අස්සාසවසෙන උපට්ඨානං සතී’’ති වුත්තං. සා හි තං අස්සාසං, පස්සාසං වා ආරම්මණං කත්වා පුබ්බභාගෙ, අපරභාගෙ පන අස්සාසපස්සාසපභවනිමිත්තං ආරම්මණං කත්වා උපට්ඨාතීති ච තථා වුත්තා.

අසුභෙ පවත්තං අසුභන්ති වා පවත්තං භාවනාකම්මං අසුභකම්මං, තදෙව අඤ්ඤස්ස පුනප්පුනං උප්පජ්ජනකස්ස කාරණට්ඨෙන ඨානත්තා අසුභකම්මට්ඨානං, ආරම්මණං වා අසුභකම්මස්ස පදට්ඨානට්ඨෙන ඨානන්ති අසුභකම්මට්ඨානන්ති ඉධ අසුභජ්ඣානං, තෙනෙව ‘‘ඔළාරිකාරම්මණත්තා’’ති වුත්තං. පටිවෙධවසෙනාති විතක්කාදිඅඞ්ගපටිලාභවසෙන. ආරම්මණසන්තතායාති අනුක්කමෙන සන්තකාලං උපාදාය වුත්තකායදරථප්පටිපස්සද්ධිවසෙන නිබ්බුතො. පරිකම්මං වාති කසිණපරිකම්මං කිර නිමිත්තුප්පාදපරියොසානං. තදා හි නිරස්සාදත්තා අසන්තං, අප්පණිහිතඤ්ච. යථා උපචාරෙ නීවරණවිගමෙන, අඞ්ගපාතුභාවෙන ච සන්තතා හොති, න තථා ඉධ, ඉදං පන ‘‘ආදිසමන්නාහාරතො’’ති වුත්තං. දුතියවිකප්පෙ අසෙචනකොති අතිත්තිකරො, තෙන වුත්තං ‘‘ඔජවන්තො’’ති. චෙතසිකසුඛං ඣානක්ඛණෙපි අත්ථි, එවං සන්තෙපි ‘‘උභොපි ඣානා වුට්ඨිතස්සෙව ගහෙතබ්බා’’ති වුත්තං. සමථෙන සකසන්තානෙ අවික්ඛම්භිතෙ. ඉතරථා පාපකානං ඣානෙන සහුප්පත්ති සියා. ඛන්ධාදීනං ලොකුත්තරපාදකත්තා නිබ්බෙධභාගියං, විසෙසෙන යස්ස නිබ්බෙධභාගියං හොති, තං සන්ධාය වා. ‘‘අනිච්චානුපස්සීතිආදිචතුක්කවසෙන අනුපුබ්බෙන අරියමග්ගවුඩ්ඪිප්පත්තො සමුච්ඡින්දති, සෙසානමෙතං නත්ථී’’ති ලිඛිතං.

තථාභාවපටිසෙධනො චාති සොළසවත්ථුකස්ස තිත්ථියානං නත්ථිතාය වුත්තං. සබ්බපඨමානං පන චතුන්නං පදානං වසෙන ලොකියජ්ඣානමෙව තෙසං අත්ථි, තස්මිං ලොකුත්තරපදට්ඨානං නත්ථි එව. ‘‘ඵලමුත්තමන්ති ඵලෙ උත්තම’’න්ති වුත්තං. උතුත්තයානුකූලන්ති ගිම්හෙ අරඤ්ඤෙ, හෙමන්තෙ රුක්ඛමූලෙ, වසන්තකාලෙ සුඤ්ඤාගාරෙ ගතො. සෙම්හධාතුකස්ස අරඤ්ඤං, පිත්තධාතුකස්ස රුක්ඛමූලං, වාතධාතුකස්ස සුඤ්ඤාගාරං අනුකූලං. මොහචරිතස්ස අරඤ්ඤං අනුකූලං මහාඅරඤ්ඤෙ චිත්තං න සඞ්කුටති, දොසචරිතස්ස රුක්ඛමූලං, රාගචරිතස්ස සුඤ්ඤාගාරං. ඨානචඞ්කමානි උද්ධච්චපක්ඛිකානි, සයනං ලීනපක්ඛිකං, පල්ලඞ්කාභුජනෙන නිසජ්ජාය දළ්හභාවං, උජුකායං පණිධානෙන අස්සාසපස්සාසානං පවත්තනසුඛං ‘‘පරිමුඛං සති’’න්ති ඉමිනා ආරම්මණපරිග්ගහූපායං දස්සෙති. කාරීති කරණසීලො. එතස්ස විභඞ්ගෙ ‘‘අස්සසති පස්සසතී’’ති අවත්වා ‘‘සතො කාරී’’ති වුත්තං. තස්මා ‘‘අස්සසති පස්සසතී’’ති වුත්තෙ ‘‘පඨමචතුක්කං එව ලබ්භති, න සෙසානී’’ති ච ‘‘දීඝංඅස්සාසවසෙනාති අලොපසමාසං කත්වා’’ඉති ච ‘‘එකත්ථතාය අවික්ඛෙප’’න්ති ච ‘‘අසම්භොගවසෙන පජානතො’’ති ච ‘‘තෙන ඤාණෙනා’’ති ච ‘‘පජානතොති වුත්තඤාණෙනා’’ති ච ‘‘සතොකාරීති සතිසම්පජඤ්ඤාහිකාරී’’ති ච ‘‘පටිනිස්සග්ගානුපස්සිනො අස්සාසාව පටිනිස්සග්ගානුපස්සිඅස්සාසා’’ති ච ලිඛිතං. උප්පටිපාටියා ආගතම්පි යුජ්ජතෙව, තෙන ඨානෙන පටිසිද්ධං. තාලුං ආහච්ච නිබ්බායනතො කිර පොතකො සම්පතිජාතොව ඛිපිතසද්දං කරොති, ඡන්දපාමොජ්ජවසෙන ඡ පුරිමා තයොති නව. එකෙනාකාරෙනාති අස්සාසවසෙන වා පස්සාසවසෙන වා එවං ආනාපානස්සතිං භාවයතො කායෙ කායානුපස්සනාසතිකම්මට්ඨානභාවනා සම්පජ්ජති.

කායොති අස්සාසපස්සාසා. උපට්ඨානං සති. දීඝන්ති සීඝං ගතං අස්සාසපස්සාසං. අද්ධානසඞ්ඛාතෙති කාලසඞ්ඛාතෙ විය කාලකොට්ඨාසෙති අත්ථො, දීඝකාලෙ වාති අත්ථො. එකො හි අස්සාසමෙවූපලක්ඛෙති, එකො පස්සාසං, එකො උභයං, තස්මා ‘‘විභාගං අකත්වා’’ති වා වුත්තං, ඡන්දොති එවං අස්සාසතො, පස්සාසතො ච අස්සාදො උප්පජ්ජති, තස්ස වසෙන කත්තුකම්‍යතාඡන්දො උප්පජ්ජති. තතො පාමොජ්ජන්ති. අස්සාසපස්සාසානං දුවිඤ්ඤෙය්‍යවිසයත්තා චිත්තං විවත්තති, ගණනං පහාය ඵුට්ඨට්ඨානමෙව මනසි කරොන්තස්ස කෙවලං උපෙක්ඛාව සණ්ඨාති. චත්තාරො වණ්ණාති ‘‘පත්තස්ස තයො වණ්ණා’’තිආදීසු විය චත්තාරො සණ්ඨානාති අත්ථො.

තථාභූතස්සාති ආනාපානස්සතිං භාවයතො. සංවරොති සතිසංවරො. අථ වා පඨමෙන ඣානෙන නීවරණානං, දුතියෙන විතක්කවිචාරානං, තතියෙන පීතියා, චතුත්ථෙන සුඛදුක්ඛානං, ආකාසානඤ්චායතනසමාපත්තියා රූපසඤ්ඤාය, පටිඝසඤ්ඤාය, නානත්තසඤ්ඤාය වා පහානං. ‘‘සීලන්ති වෙරමණි සීලං, චෙතනා සීලං, සංවරො සීලං, අවීතික්කමො සීල’’න්ති (පටි. ම. 1.39 ථොකං විසදිසං) වුත්තවිධිනාපෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. ‘‘අත්ථතො තථා තථා පවත්තධම්මා උපධාරණසමාධානසඞ්ඛාතෙන සීලනට්ඨෙන සීලන්ති වුච්චන්තී’’ති වුත්තං. තථා ‘‘අයං ඉමස්මිං අත්ථෙ අධිප්පෙතා සික්ඛා’’ති එත්ථාපි චෙතනාසීලමෙව, කත්ථචි විරතිසීලම්පීති අත්ථො දට්ඨබ්බො. අඤ්ඤථා පණ්ණත්තිවජ්ජෙසුපි සික්ඛාපදෙසු විරතිප්පසඞ්ගො අහොසි, පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො විහරතීති කත්වා තස්සාපි විරතිප්පසඞ්ගො. තස්මිං ආරම්මණෙති ආනාපානාරම්මණෙ. තාය සතියාති තත්ථ උප්පන්නසතියා. ‘‘තෙන මනසිකාරෙනාති ආවජ්ජනෙනා’’ති ලිඛිතං. එතෙන නානාවජ්ජනප්පවත්තිදීපනතො නානාජවනවාරෙහිපි සික්ඛති නාමාති දීපිතං හොති, යෙන පන මනසිකාරෙන වා. ඤාණුප්පාදනාදීසූති එත්ථ ආදිසද්දෙන යාව පරියොසානං වෙදිතබ්බං. ‘‘තත්‍රාති තස්මිං ආනාපානාරම්මණෙ. එවන්ති ඉදානි වත්තබ්බනයෙනා’’ති ලිඛිතං. තත්‍රාති තෙසං අස්සාසපස්සාසානං වා. තඤ්හි ‘‘පුබ්බෙ අපරිග්ගහිතකාලෙ’’ති ඉමිනා සුට්ඨු සමෙති. ‘‘පඨමවාදො දීඝභාණකානං. තෙ හි ‘පඨමජ්ඣානං ලභිත්වා නානාසනෙ නිසීදිත්වා දුතියත්ථාය වායාමතො උපචාරෙ විතක්කවිචාරවසෙන ඔළාරිකචිත්තප්පවත්තිකාලෙ පවත්තඅස්සාසපස්සාසවසෙන ඔළාරිකා’ති වදන්ති. ‘මජ්ඣිමභාණකා ඣානලාභිස්ස සමාපජ්ජනකාලෙ, එකාසනපටිලාභෙ ච උපරූපරි චිත්තප්පවත්තියා සන්තභාවතො පඨමතො දුතියස්සුපචාරෙ සුඛුමතං වදන්තී’’’ති ලිඛිතං.

විපස්සනායං පනාති චතුධාතුවවත්ථානමුඛෙන අභිනිවිට්ඨස්ස අයං කමො, අඤ්ඤස්ස චාති වෙදිතබ්බං. එත්තකං රූපං, න ඉතො අඤ්ඤන්ති දස්සනං සන්ධාය ‘‘සකලරූපපරිග්ගහෙ’’ති වුත්තං. රූපාරූපපරිග්ගහෙති එත්ථ අනිච්චතාදිලක්ඛණාරම්මණිකභඞ්ගානුපස්සනතො පභුති බලවතී විපස්සනා. පුබ්බෙ වුත්තනයෙනාති සබ්බෙසංයෙව පන මතෙන අපරිග්ගහිතකාලෙතිආදිනා. සොධනා නාම විස්සජ්ජනං. අස්සාති ‘‘පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාර’’න්ති පදස්ස.

පුරතො නමනා ආනමනා. තිරියං නමනා විනමනා. සුට්ඨු නමනා සන්නමනා. පච්ඡා නමනා පණමනා. ජාණුකෙ ගහෙත්වා ඨානං විය ඉඤ්ජනාති ආනමනාදීනං ආවිභාවත්ථමුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. යථාරූපෙහි ආනමනාදි වා කම්පනාදි වා හොති, තථාරූපෙ පස්සම්භයන්ති සම්බන්ධො. ඉති කිරාති ඉති චෙ. එවං සන්තෙති සන්තසුඛුමම්පි චෙ පස්සම්භති. පභාවනාති උප්පාදනං. අස්සාසපස්සාසානං වූපසන්තත්තා ආනාපානස්සතිසමාධිස්ස භාවනා න හොති. යස්මා තං නත්ථි, තස්මා න සමාපජ්ජති, සමාපත්තියා අභාවෙන න වුට්ඨහන්ති. ඉති කිරාති එවමෙතං තාව වචනන්ති තදෙතං. සද්දොව සද්දනිමිත්තං, ‘‘සතො අස්සසති සතො පස්සසතී’’ති පදානි පතිට්ඨපෙත්වා ද්වත්තිංසපදානි චත්තාරි චතුක්කානි වෙදිතබ්බානි.

අප්පටිපීළනන්ති තෙසං කිලෙසානං අනුප්පාදනං කිඤ්චාපි චෙතියඞ්ගණවත්තාදීනිපි අත්ථතො පාතිමොක්ඛසංවරසීලෙ සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති ‘‘යස්ස සියා ආපත්තී’’ති (මහාව. 134) වචනතො. තථාපි ‘‘න තාව, සාරිපුත්ත, සත්ථා සාවකානං සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙති උද්දිසති පාතිමොක්ඛං, යාව න ඉධෙකච්චෙ ආසවට්ඨානීයා ධම්මා සඞ්ඝෙ පාතුභවන්තී’’ති එත්ථ අනධිප්පෙතත්තා ‘‘ආභිසමාචාරික’’න්ති වුත්තං. ‘‘යං පනෙත්ථ ආපත්තිට්ඨානියං න හොති, තං අමිස්සමෙවා’’ති වුත්තං.

යථාවුත්තෙනාති යොගානුයොගකම්මස්ස පදට්ඨානත්තා. සල්ලහුකවුත්ති අට්ඨපරික්ඛාරිකො. පඤ්චසන්ධිකං කම්මට්ඨානන්ති එත්ථ ඣානම්පි නිමිත්තම්පි තදත්ථජොතිකාපි පරියත්ති ඉධ කම්මට්ඨානං නාම. ගමනාගමනසම්පන්නතාදි සෙනාසනං. සංකිලිට්ඨචීවරධොවනාදයො ඛුද්දකපලිබොධා. ‘‘අන්තරා පතිතං නු ඛො’’ති විකම්පති.

අජ්ඣත්තං වික්ඛෙපගතෙනාති නියකජ්ඣත්තෙ වික්ඛෙපගතෙන. සාරද්ධා අසමාහිතත්තා. උපනිබන්ධනථම්භමූලං නාම නාසිකග්ගං, මුඛනිමිත්තං වා. තත්ථෙවාති නාසිකග්ගාදිනිමිත්තෙ. ‘‘දොලාඵලකස්ස එකපස්සෙ එව උභො කොටියො මජ්ඣඤ්ච පස්සතී’’ති වදන්ති.

ඉධ පනාති කකචූපමෙ. දෙසතොති ඵුසනකට්ඨානතො. ‘‘නිමිත්තං පට්ඨපෙතබ්බන්ති නිමිත්තෙ සති පට්ඨපෙතබ්බා’’ති වුත්තං. ගරූහි භාවෙතබ්බත්තා ගරුකභාවනං. එකච්චෙ ආහූති එකච්චෙ ඣායිනො ආහු.

‘‘සඤ්ඤානානතායා’’ති වචනතො එකච්චෙහි වුත්තම්පි පමාණමෙව, සඞ්ගීතිතො පට්ඨාය අට්ඨකථාය අනාගතත්තා තථා වුත්තං. ‘‘මය්හං තාරකරූපං නු ඛො උපට්ඨාතී’’තිආදිපරිකප්පෙ අසතිපි ධාතුනානත්තෙන එතාසං ධාතූනං උප්පත්ති විය කෙවලං භාවයතො තථා තථා උපට්ඨාති. ‘‘න නිමිත්ත’න්ති වත්තුං න වට්ටති සම්පජානමුසාවාදත්තා’’ති වුත්තං. කම්මට්ඨානන්ති ඉධ වුත්තපටිභාගනිමිත්තමෙව.

නිමිත්තෙ පටිභාගෙ. නානාකාරන්ති ‘‘චත්තාරො වණ්ණා වත්තන්තී’’ති වුත්තනානාවිධතං. විභාවයන්ති ජානං පකාසයං. අස්සාසපස්සාසෙති තතො සම්භූතෙ නිමිත්තෙ, අස්සාසපස්සාසෙ වා නානාකාරං. නිමිත්තෙ හි චිත්තං ඨපෙන්තොව නානාකාරතඤ්ච විභාවෙති, අස්සාසපස්සාසෙ වා සකං චිත්තං නිබන්ධතීති වුච්චති. තාරකරූපාදිවණ්ණතො. කක්ඛළත්තාදිලක්ඛණතො.

අට්ඨකථාසු පටික්ඛිත්තන්ති ආසන්නභවඞ්ගත්තාති කාරණං වත්වා සීහළට්ඨකථාසු පටික්ඛිත්තං. කස්මා? යස්මා ඡට්ඨෙ, සත්තමෙ වා අප්පනාය සති මග්ගවීථියං ඵලස්ස ඔකාසො න හොති, තස්මා. ඉධ හොතූති චෙ? න, ලොකියප්පනාපි හි අප්පනාවීථිම්හි ලොකුත්තරෙන සමානගතිකාවාති පටිලද්ධජ්ඣානොපි භික්ඛු දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරත්ථාය ඣානං සමාපජ්ජිත්වා සත්තාහං නිසීදිතුකාමො චතුත්ථෙ, පඤ්චමෙ වා අප්පෙත්වා නිසීදති, න ඡට්ඨෙ, සත්තමෙ වා. තත්ථ හි අප්පනා. තතො පරං අප්පනාය ආධාරභාවං න ගච්ඡති. ආසන්නභවඞ්ගත්තා චතුත්ථං, පඤ්චමං වා ගච්ඡති ථලෙ ඨිතඝටො විය ජවනානමන්තරෙ ඨිතත්තාති කිර ආචරියො.

පුථුත්තාරම්මණානි අනාවජ්ජිත්වා ඣානඞ්ගානෙව ආවජ්ජනං ආවජ්ජනවසී නාම. තතො පරං චතුන්නං, පඤ්චන්නං වා පච්චවෙක්ඛණචිත්තානං උප්පජ්ජනං, තං පච්චවෙක්ඛණවසී නාම. තෙනෙව ‘‘පච්චවෙක්ඛණවසී පන ආවජ්ජනවසියා එව වුත්තා’’ති වුත්තං. සමාපජ්ජනවසී නාම යත්තකං කාලං ඉච්ඡති තත්තකං සමාපජ්ජනං, තං පන ඉච්ඡිතකාලපරිච්ඡෙදං පතිට්ඨාපෙතුං සමත්ථතාති. ‘‘අධිට්ඨානවසියා වුට්ඨානවසිනො අයං නානත්තං අධිට්ඨානානුභාවෙන ජවනං ජවති, වුට්ඨානානුභාවෙන පන අධිප්පෙතතො අධිකං ජවතී’’තිපි වදන්ති. අපිච පථවීකසිණාදිආරම්මණං ආවජ්ජිත්වා ජවනඤ්ච ජවිත්වා පුන ආවජ්ජිත්වා තතො පඤ්චමං ඣානං චිත්තං හොති, අයං කිර උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදො. භගවතො පන ආවජ්ජනසමනන්තරමෙව ඣානං හොතීති සබ්බං අනුගණ්ඨිපදෙ වුත්තං.

‘‘වත්ථුන්ති හදයවත්ථුං. ද්වාරන්ති චක්ඛාදි. ආරම්මණන්ති රූපාදී’’ති ලිඛිතං. යථාපරිග්ගහිතරූපාරම්මණං වා විඤ්ඤාණං පස්සති, අඤ්ඤථාපි පස්සති. කථං? ‘‘යථාපරිග්ගහිතරූපවත්ථුද්වාරාරම්මණං වා’’ති වුත්තං. යථාපරිග්ගහිතරූපෙසු වත්ථුද්වාරාරම්මණානි යස්ස විඤ්ඤාණස්ස, තං විඤ්ඤාණං යථාපරිග්ගහිතරූපවත්ථුද්වාරාරම්මණං තම්පි පස්සති, එකස්ස වා ආරම්මණසද්දස්ස ලොපො දට්ඨබ්බොති ච මම තක්කො විචාරෙත්වාව ගහෙතබ්බො.

තතො පරං තීසු චතුක්කෙසු ද්වෙ ද්වෙ පදානි එකමෙකං කත්වා ගණෙතබ්බං. සමථෙන ආරම්මණතො විපස්සනාවසෙන අසම්මොහතො පීතිපටිසංවෙදනමෙත්ථ වෙදිතබ්බං. ‘‘දුක්ඛමෙතං ඤාණ’’න්තිආදීසු පන ‘‘ආරම්මණතො අසම්මොහතො’’ති යං වුත්තං, ඉධ තතො වුත්තනයතො උප්පටිපාටියා වුත්තං. තත්ථ හි යෙන මොහෙන තං දුක්ඛං පටිච්ඡන්නං, න උපට්ඨාති, තස්ස විහතත්තා වා එවං පවත්තෙ ඤාණෙ යථාරුචි පච්චවෙක්ඛිතුං ඉච්ඡිතිච්ඡිතකාලෙ සමත්ථභාවතො වා දුක්ඛාදීසු තීසු අසම්මොහතො ඤාණං වුත්තං. නිරොධෙ ආරම්මණතො තංසම්පයුත්තා පීතිපටිසංවෙදනා අසම්මොහතො න සම්භවති මොහප්පහානාභාවා, පටිසම්භිදාපාළිවිරොධතො ච. තත්ථ ‘‘දීඝං අස්සාසවසෙනා’’තිආදි ආරම්මණතො දස්සෙතුං වුත්තං. තාය සතියා තෙන ඤාණෙන සා පීති පටිසංවිදිතා හොති තදාරම්මණස්ස පටිසංවිදිතත්තාති එත්ථ අධිප්පායො. ‘‘ආවජ්ජතො’’තිආදි අසම්මොහතො පීතිපටිසංවෙදනං දස්සෙතුං වුත්තං. අනිච්චාදිවසෙන ජානතො, පස්සතො, පච්චවෙක්ඛතො ච. තදධිමුත්තතාවසෙන අධිට්ඨහතො, අධිමුච්චතො, තථා වීරියාදිං සමාදහතො ඛණිකසමාධිනා.

අභිඤ්ඤෙය්‍යන්ති ඤාතපරිඤ්ඤාය. පරිඤ්ඤෙය්‍යන්ති තීරණපරිඤ්ඤාය. සබ්බඤ්හි දුක්ඛසච්චං අභිඤ්ඤෙය්‍යං, පරිඤ්ඤෙය්‍යඤ්ච. තත්‍ර චායං පීතීති ලිඛිතං. අභිඤ්ඤෙය්‍යන්තිආදි මග්ගක්ඛණං සන්ධායාහාති වුත්තං. මග්ගෙන අසම්මොහසඞ්ඛාතවිපස්සනාකිච්චනිප්ඵත්තිතො මග්ගොපි අභිඤ්ඤෙය්‍යාදිආරම්මණං කරොන්තො විය වුත්තො. විපස්සනාභූමිදස්සනත්ථන්ති සමථෙ කායිකසුඛාභාවා වුත්තං. ද්වීසු චිත්තසඞ්ඛාරපදෙසූති චිත්තසඞ්ඛාරපටිසංවෙදී…පෙ… සික්ඛති පස්සම්භයං චිත්තසඞ්ඛාරපටිසංවෙදී…පෙ… සික්ඛතීති එතෙසු. මොදනාදි සබ්බං පීතිවෙවචනං. අනිච්චානුපස්සනාදි කිලෙසෙ, තම්මූලකෙ ඛන්ධාභිසඞ්ඛාරෙ. එවං භාවිතොති න චතුක්කපඤ්චකජ්ඣානනිබ්බත්තනෙන භාවිතො. එවං සබ්බාකාරපරිපුණ්ණං කත්වා භාවිතො. විපස්සනාමග්ගපච්චවෙක්ඛණකාලෙසුපි පවත්තඅස්සාසමුඛෙනෙව සබ්බං දස්සිතං උපායකුසලෙන භගවතා.

168. කස්මා ඉදං වුච්චති අම්හෙහීති අධිප්පායො.

පදභාජනීයවණ්ණනා

172. උස්සුක්කවචනන්ති පාකටසද්දසඤ්ඤා කිර, සමානකපදන්ති වුත්තං හොති. ‘‘සුත්වා භුඤ්ජන්තී’’ති එත්ථ විය සඤ්චිච්ච වොරොපෙතුකාමස්ස සඤ්චිච්චපදං වොරොපනපදස්ස උස්සුක්කං, සඤ්චෙතනා ච ජීවිතා වොරොපනඤ්ච එකස්සෙවාති වුත්තං හොති. න කෙවලං චෙතසිකමත්තෙනෙව හොති, පයොගොපි ඉච්ඡිතබ්බො එවාති දස්සෙතුං වුත්තානීති කිර උපතිස්සත්ථෙරො. ‘‘ජානිත්වා සඤ්ජානිත්වා චෙච්ච අභිවිතරිත්වා’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘ජානන්තො…පෙ… වීතික්කමො’’ති වොරොපනම්පි දස්සිතං, තස්මා බ්‍යඤ්ජනෙ ආදරං අකත්වා අත්ථො දස්සිතො. වීතික්කමසඞ්ඛාතත්ථසිද්ධියා හි පුරිමචෙතනා අත්ථසාධිකා හොති. සබ්බසුඛුමඅත්තභාවන්ති රූපං සන්ධාය වුත්තං, න අරූපං. අත්තසඞ්ඛාතානඤ්හි අරූපානං ඛන්ධවිභඞ්ගෙ (විභ. 1 ආදයො) විය ඉධ ඔළාරිකසුඛුමතා අනධිප්පෙතා. මාතුකුච්ඡිස්මින්ති යෙභුය්‍යවචනං, ඔපපාතිකමනුස්සෙපි පාරාජිකමෙව, අරූපකායෙ උපක්කමාභාවා තග්ගහණං කස්මාති චෙ? අරූපක්ඛන්ධෙන සද්ධිං තස්සෙව රූපකායස්ස ජීවිතින්ද්‍රියසම්භවතො. තෙන සජීවකොව මනුස්සවිග්ගහොපි නාම හොතීති සිද්ධං. එත්ථ මාතුකුච්ඡිස්මින්ති මනුස්සමාතුයා වා තිරච්ඡානමාතුයා වා. වුත්තඤ්හි පරිවාරෙ (පරි. 480) –

‘‘ඉත්ථිං හනෙ ච මාතරං, පුරිසඤ්ච පිතරං හනෙ;

මාතරං පිතරං හන්ත්වා, න තෙනානන්තරං ඵුසෙ;

පඤ්හා මෙසා කුසලෙහි චින්තිතා’’ති.

පඨමන්ති පටිසන්ධිචිත්තමෙව. එකභවපරියාපන්නාය හි චිත්තසන්තතියා පටිසන්ධිචිත්තං පඨමචිත්තං නාම. චුතිචිත්තං පච්ඡිමං නාම. අඤ්ඤථා අනමතග්ගෙ සංසාරෙ පඨමචිත්තං නාම නත්ථි විනා අනන්තරසමනන්තරනත්ථිවිගතපච්චයෙහි චිත්තුප්පත්තියා අභාවතො. භාවෙ වා නවසත්තපාතුභාවදොසප්පසඞ්ගො. අයං සබ්බපඨමො මනුස්සවිග්ගහොති කිඤ්චාපි ඉමං ජීවිතා වොරොපෙතුං න සක්කා, තං ආදිං කත්වා සන්තතියා යාව මරණා උප්පජ්ජනකමනුස්සවිග්ගහෙසු අපරිමාණෙසු ‘‘සබ්බපඨමො’’ති දිස්සති. යදා පන යො මනුස්සවිග්ගහො පුබ්බාපරියවසෙන සන්තතිප්පත්තො හොති, තදා තං ජීවිතා වොරොපෙතුං සක්කා. සන්තතිං විකොපෙන්තො හි ජීවිතා වොරොපෙති නාම. එත්ථ ච නානත්තනයෙ අධිප්පෙතෙ සති ‘‘සබ්බපඨමො’’ති වචනං යුජ්ජති, න පන එකත්තනයෙ සන්තතියා එකත්තා. එකත්තනයො ච ඉධාධිප්පෙතො ‘‘සන්තතිං විකොපෙතී’’ති වචනතො, තස්මා ‘‘සබ්බපඨමො’’ති වචනං න යුජ්ජතීති චෙ? න, සන්තතිපච්චුප්පන්නබහුත්තා. යස්මා පන සන්තති නාම අනෙකෙසං පුබ්බාපරියුප්පත්ති වුච්චති, තස්මා ‘‘අයං සබ්බපඨමො’’ති වුත්තො, එවමෙත්ථ ද්වෙපි නයා සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති, අඤ්ඤථා ‘‘සන්තතිං විකොපෙතී’’ති ඉදං වචනං න සිජ්ඣති. කිඤ්චාපි එත්ථ ‘‘සන්තතිං විකොපෙතී’’ති වචනතො සන්තතිපච්චුප්පන්නමෙව අධිප්පෙතං, න අද්ධාපච්චුප්පන්නං විය දිස්සති, තථාපි යස්මා සන්තතිපච්චුප්පන්නෙ විකොපිතෙ අද්ධාපච්චුප්පන්නං විකොපිතමෙව හොති, අද්ධාපච්චුප්පන්නෙ පන විකොපිතෙ සන්තතිපච්චුප්පන්නං විකොපිතං හොතීති එත්ථ වත්තබ්බං නත්ථි. තස්මා අට්ඨකථායං ‘‘තදුභයම්පි වොරොපෙතුං සක්කා, තස්මා තදෙව සන්ධාය ‘සන්තතිං විකොපෙතී’ති ඉදං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බ’’න්ති ආහ. ‘‘සන්තතිං විකොපෙතී’’ති වචනතො පකතියා ආයුපරියන්තං පත්වා මරණකසත්තෙ වීතික්කමෙ සති අනාපත්ති වීතික්කමපච්චයා සන්තතියා අකොපිතත්තා. වීතික්කමපච්චයා චෙ ආයුපරියන්තං අප්පත්වා අන්තරාව මරණකසත්තෙ වීතික්කමපච්චයා ආපත්ති, කම්මබද්ධො චාති නො තක්කොති ආචරියො. ‘‘මරණවණ්ණං වා සංවණ්ණෙය්‍ය, මරණාය වා සමාදපෙය්‍ය, අයම්පි පාරාජිකො හොති අසංවාසො’’ති වචනතො වා චෙතනාක්ඛණෙ එව පාරාජිකාපත්ති එකන්තාකුසලත්තා, දුක්ඛවෙදනත්තා, කායකම්මත්තා, වචීකම්මත්තා, කිරියත්තා චාති වෙදිතබ්බං.

සත්තට්ඨජවනවාරමත්තන්ති සභාගාරම්මණවසෙන වුත්තං, තෙනෙව ‘‘සභාගසන්තතිවසෙනා’’තිආදි වුත්තං. අත්තනො පටිපක්ඛෙන සමන්නාගතත්තා සමනන්තරස්ස පච්චයං හොන්තං යථා පුරෙ විය අහුත්වා දුබ්බලස්ස. තන්ති ජීවිතින්ද්‍රියවිකොපනං.

ඊතින්ති සත්තවිධවිච්ඡිකාදීනි යුද්ධෙ ඩංසිත්වා මාරණත්ථං විස්සජ්ජෙන්ති. පජ්ජරකන්ති සරීරඩාහං. සූචිකන්ති සූලං. විසූචිකන්ති සුක්ඛමාතිසාරංවසයං. පක්ඛන්දියන්ති රත්තාතිසාරං. ද්වත්තිබ්‍යාමසතප්පමාණෙ මහාකායෙ නිම්මිනිත්වා ඨිතනාගුද්ධරණං, කුජ්ඣිත්වා ඔලොකිතෙ පරෙසං කායෙ විසමරණං වා ඩාහුප්පාදනං වා පයොගො නාම.

කෙචීති මහාසඞ්ඝිකා. අයං ඉත්ථී. කුලුම්බස්සාති ගබ්භස්ස. කථං සා ඉතරස්සාති චෙ? තස්ස දුට්ඨෙන මනසානුපක්ඛිතෙ සො ච ගබ්භො සා ච ඉද්ධීති උභයම්පි සහෙව නස්සති, ඝටග්ගීනං භෙදනිබ්බායනං විය එකක්ඛණෙ හොති. ‘‘තෙසං සුත්තන්තිකෙසු ඔචරියමානං න සමෙතී’’ති ලිඛිතං, ‘‘තෙසං මතං ගහෙත්වා ‘ථාවරීනම්පි අයං යුජ්ජතී’ති වුත්තෙ තිකවසෙන පටිසෙධිතබ්බන්ති අපරෙ’’ති වුත්තං. සාහත්ථිකනිස්සග්ගියපයොගෙසු සන්නිට්ඨාපකචෙතනාය සත්තමාය සහුප්පන්නකායවිඤ්ඤත්තියා සාහත්ථිකතා වෙදිතබ්බා. ආණත්තිකෙ පන සත්තහිපි චෙතනාහි සහ වචීවිඤ්ඤත්තිසම්භවතො සත්තසත්ත සද්දා එකතො හුත්වා එකෙකක්ඛරභාවං ගන්ත්වා යත්තකෙහි අක්ඛරෙහි අත්තනො අධිප්පායං විඤ්ඤාපෙති, තදවසානක්ඛරසමුට්ඨාපිකාය සත්තමචෙතනාය සහජාතවචීවිඤ්ඤත්තියා ආණත්තිකතා වෙදිතබ්බා. තථා විජ්ජාමයපයොගෙ. කායෙනාණත්තියං පන සාහත්ථිකෙ වුත්තනයොව. ථාවරපයොගෙ යාවතා පරස්ස මරණං හොති, තාවතා කම්මබද්ධො, ආපත්ති ච. තතො පරං අතිසඤ්චරණෙ කම්මබද්ධාතිබහුත්තං වෙදිතබ්බං සති පරං මරණෙ. පාරාජිකාපත්ති පනෙත්ථ එකා. අත්ථසාධකචෙතනා යස්මා එත්ථ ච දුතියපාරාජිකෙ ච ලබ්භති, න අඤ්ඤත්ථ, තස්මා ද්වින්නම්පි සාධාරණා ඉමා ගාථායො –

‘‘භූතධම්මනියාමා යෙ, තෙ ධම්මා නියතා මතා;

භාවිධම්මනියාමා යෙ, තෙව අනියතා ඉධ.

‘‘භූතධම්මනියාමානං, ඨිතාව සා පච්චයට්ඨිති;

භාවිධම්මනියාමානං, සාපෙක්ඛා පච්චයට්ඨිති.

‘‘තෙනඤ්ඤා හෙතුයා අත්ථි, සාපි ධම්මනියාමතා;

තස්සා ඵලං අනියතං, ඵලාපෙක්ඛා නියාමතා.

‘‘එවඤ්හි සබ්බධම්මානං, ඨිතා ධම්මනියාමතා;

ලද්ධධම්මනියාමා යා, සාත්ථසාධකචෙතනා.

‘‘චෙතනාසිද්ධිතො පුබ්බෙ, පච්ඡා තස්සාත්ථසිද්ධිතො;

අවිසෙසෙන සබ්බාපි, ඡබ්බිධා අත්ථසාධිකා.

‘‘ආණත්තියං යතො සක්කා, විභාවෙතුං විභාගතො;

තස්මා ආණත්තියංයෙව, වුත්තා සා අත්ථසාධිකා.

‘‘මිච්ඡත්තෙ වාපි සම්මත්තෙ, නියතානියතා මතා;

අභිධම්මෙ න සබ්බත්ථි, තත්ථ සා නියතා සියා.

‘‘යා ථෙය්‍යචෙතනා සබ්බා, සහත්ථාණත්තිකාපි වා;

අභිධම්මනයෙනායං, එකන්තනියතා සියා.

‘‘පාණාතිපාතං නිස්සාය, සහත්ථාණත්තිකාදිකා;

අභිධම්මවසෙනෙසා, පච්චෙකං තං දුකං භජෙ.

‘‘ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදො, චෙතනා චෙති තං ද්වයං;

න සාහත්ථිකකම්මෙන, පගෙවාණත්තිකාසමං.

‘‘ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදො, චෙතනා චෙති තං ද්වයං;

න සාහත්ථිකකම්මෙන, පගෙවාණත්තිකාසමං.

‘‘ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදක්ඛණෙ වධකචෙතනා;

චිරාඨිතාති කො ධම්මො, නියාමෙති ආපත්තිකං.

‘‘ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදක්ඛණෙ චෙ වධකො සියා;

මතො සුත්තො පබුද්ධො වා, කුසලො වධකො සියා.

‘‘කුසලත්තිකභෙදො ච, වෙදනාත්තිකභෙදොපි;

සියා තථා ගතො සිද්ධො, සහත්ථා වධකචෙතනා’’ති.

යානි පන බීජඋතුකම්මධම්මචිත්තනියාමානි පඤ්ච අට්ඨකථාය ආනෙත්වා නිදස්සිතානි, තෙසු අයමත්ථසාධකචෙතනා යොගං ගච්ඡතීති මඤ්ඤෙ ‘‘අයං අත්ථසාධකචෙතනානියමො නත්ථී’’ති චෙතනානං මිච්ඡත්තසම්මත්තනියතානම්පි නත්ථිභාවප්පසඞ්ගතො. භජාපියමානා යෙන, තෙන සබ්බෙපි යථාසම්භවං කම්මචිත්තනියාමෙ භජන්ති ගච්ඡන්තීති වෙදිතබ්බං. ජීවිතෙ ආදීනවො මරණවණ්ණදස්සනෙ න විභත්තොව, ඉධ පන සඞ්කප්පපදෙ අත්ථතො ‘‘මරණසඤ්ඤී මරණචෙතනො මරණාධිප්පායො’’ති එවං අවිභූතත්තා විභත්තො, අපාකටත්තා, අනොළාරිකත්තා වා අවිභාගා කාරිතා වා. නයිදං විතක්කස්ස නාමන්ති න විතක්කස්සෙව නාමං, කින්තු සඤ්ඤාචෙතනානම්පි නාමන්ති ගහෙතබ්බං. කඞ්ඛාවිතරණියම්පි එවමෙව වුත්තං.

174. කායතොති වුත්තත්තා ‘‘සත්තිඤසූ’’ති වත්තබ්බෙ වචනසිලිට්ඨත්ථං ‘‘උසුසත්තිආදිනා’’ති වුත්තං. අනුද්දෙසිකෙ කම්මස්සාරම්මණං සො වා හොති, අඤ්ඤො වා. උභයෙහීති කිඤ්චාපි පඨමප්පහාරො න සයමෙව සක්කොති, දුතියං ලභිත්වා පන සක්කොන්තො ජීවිතවිනාසනහෙතු අහොසි, තදත්ථමෙව හි වධකෙන සො දින්නො, දුතියො පන අඤ්ඤෙන චිත්තෙන දින්නො, තෙන සුට්ඨු වුත්තං ‘‘පඨමප්පහාරෙනෙවා’’ති, ‘‘චෙතනා නාම දාරුණාති ගරුං වත්ථුං ආරබ්භ පවත්තපුබ්බභාගචෙතනා පකතිසභාවවධකචෙතනා, නො දාරුණා හොතී’’ති ආචරියෙන ලිඛිතං. ‘‘පුබ්බභාගචෙතනා පරිවාරා, වධකචෙතනාව දාරුණා හොතී’’ති වුත්තං. යථාධිප්පායන්ති උභොපි පටිවිජ්ඣති, සාහත්ථිකොපි සඞ්කෙතත්තා න මුච්චති කිර.

කිරියාවිසෙසො අට්ඨකථාසු අනාගතො. ‘‘එවං විජ්ඣ, එවං පහර, එවං ඝාහෙහී’ති පාළියා සමෙතීති ආචරියෙන ගහිතො’’ති වදන්ති. පුරතො පහරිත්වාතිආදි වත්ථුවිසඞ්කෙතමෙව කිර. එතං ගාමෙ ඨිතන්ති පුග්ගලොව නියමිතො. යො පන ලිඞ්ගවසෙන ‘‘දීඝං…පෙ… මාරෙහී’’ති ආණාපෙති අනියමෙත්වා. යදි නියමෙත්වා වදති, ‘‘එතං දීඝ’’න්ති වදෙය්‍යාති අපරෙ. ආචරියා පන ‘‘දීඝන්ති වුත්තෙ නියමිතං හොති, එවං අනියමෙත්වා වදති, න පන ආණාපකො දීඝාදීසු අඤ්ඤතරං මාරෙහීති අධිප්පායො’’ති වදන්ති කිර. ‘‘අත්ථො පන චිත්තෙන එකං සන්ධායපි අනියමෙත්වා ආණාපෙතී’’ති ලිඛිතං. ‘‘ඉතරො අඤ්ඤං තාදිසං මාරෙති, ආණාපකො මුච්චතී’’ති වුත්තං යථාධිප්පායං න ගතත්තා. ‘‘එවං දීඝාදිවසෙනාපි චිත්තෙන අනියමිතස්සෙවාති යුත්තං විය දිස්සතී’’ති අඤ්ඤතරස්මිං ගණ්ඨිපදෙ ලිඛිතං, සුට්ඨු වීමංසිත්වා සබ්බං ගහෙතබ්බං, ඔකාසස්ස නියමිතත්තාති එත්ථ ඔකාසනියමං කත්වා නිද්දිසන්තො තස්මිං ඔකාසෙ නිසින්නං මාරෙතුකාමොව හොති, සයං පන තදා තත්ථ නත්ථි. තස්මා ඔකාසෙන සහ අත්තනො ජීවිතින්ද්‍රියං ආරම්මණං න හොති, තෙන අත්තනා මාරාපිතො පරො එව මාරාපිතො. කථං? සයං රස්සො ච තනුකො ච හුත්වා පුබ්බභාගෙ අත්තානං සන්ධාය ආණත්තික්ඛණෙ ‘‘දීඝං රස්සං ථූලං බලවන්තං මාරෙහී’’ති ආණාපෙන්තස්ස චිත්තං අත්තනි තස්සාකාරස්ස නත්ථිතාය අඤ්ඤස්ස තාදිසස්ස ජීවිතින්ද්‍රියං ආරම්මණං කත්වා පවත්තති, තෙන මූලට්ඨස්ස කම්මබද්ධො. එවංසම්පදමිදන්ති දට්ඨබ්බං.

දූතපරම්පරානිද්දෙසෙ ආණාපෙති, ආපත්ති දුක්කටස්ස. ඉතරස්ස ආරොචෙති, ආපත්ති දුක්කටස්සාති ආචරියන්තෙවාසීනං යථාසම්භවං ආරොචනෙ, පටිග්ගණ්හනෙ දුක්කටං සන්ධාය වුත්තං. න වධකො පටිග්ගණ්හාති, තස්ස දුක්කටන්ති සිද්ධං හොති. තං පන ඔකාසාභාවතො න වුත්තං. මූලට්ඨෙන ආපජ්ජිතබ්බාපත්තියා හි තස්ස ඔකාසො අපරිච්ඡින්නො, තෙනස්ස තස්මිං ඔකාසෙ ථුල්ලච්චයං වුත්තං. වධකො චෙ පටිග්ගණ්හාති, මූලට්ඨො ආචරියො පුබ්බෙ ආපන්නදුක්කටෙන සහ ථුල්ලච්චයම්පි ආපජ්ජති. කස්මා? මහාජනො හි තෙන පාපෙ නියොජිතොති. ඉදං පන දුක්කටථුල්ලච්චයං වධකො චෙ තමත්ථං න සාවෙති ආපජ්ජති. යදි සාවෙති, පාරාජිකමෙවාපජ්ජති. කස්මා? අත්ථසාධකචෙතනාය අභාවා. අනුගණ්ඨිපදෙ පන ‘‘පටිග්ගණ්හති, තං දුක්කටං හොති. යදි එවං කස්මා පාඨෙ න වුත්තන්ති චෙ? වධකො පන ‘සාධු කරොමී’ති පටිග්ගණ්හිත්වා තං න කරොති. එවඤ්හි නියමෙ ‘මූලට්ඨස්ස කිං නාම හොති, කිමස්ස දුක්කටාපත්තී’ති සඤ්ජාතකඞ්ඛානං තදත්ථදීපනත්ථං ‘මූලට්ඨස්ස ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්සා’’’ති වුත්තං. ‘‘වධකො පටිග්ගණ්හාති ආපත්ති දුක්කටස්ස, මූලට්ඨස්ස ච ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්සා’’ති වුත්තං න සිලිස්සති, මූලට්ඨෙන ආපජ්ජිතබ්බාපත්තිදස්සනාධිකාරත්තා වධකො පටිග්ගණ්හාති, ආපත්ති දුක්කටස්සාති වුත්තං.

විසක්කියදූතපදනිද්දෙසෙ ‘‘වත්තුකාමතාය ච කිච්ඡෙනෙත්ථ වත්වා පයොජනං නත්ථීති භගවතා න වුත්ත’’න්ති වුත්තං. යං පන ‘‘මූලට්ඨස්සෙව දුක්කට’’න්ති අට්ඨකථායං වුත්තං. තත්‍රායං විචාරණා – ආචරියෙන ආණත්තෙන බුද්ධරක්ඛිතෙන තදත්ථෙ සඞ්ඝරක්ඛිතස්සෙව ආරොචිතෙ කිඤ්චාපි යො ‘‘සාධූ’’ති පටිග්ගණ්හාති, අථ ඛො ආචරියස්සෙවෙතං දුක්කටං විසඞ්කෙතත්තා, න බුද්ධරක්ඛිතස්ස, කස්මා? අත්ථසාධකචෙතනාය ආපන්නත්තා. තෙනෙව ‘‘ආණාපකස්ස ච වධකස්ස ච ආපත්ති පාරාජිකස්සා’’ති පාළියං වුත්තං, තං පන මූලට්ඨෙන ආපජ්ජිතබ්බදුක්කටං ‘‘මූලට්ඨස්ස අනාපත්තී’’ති ඉමිනා අපරිච්ඡින්නොකාසත්තා න වුත්තං.

අවිසඞ්කෙතෙ ‘‘මූලට්ඨස්ස ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්සා’’ති වුත්තත්තා විසඞ්කෙතෙ ආපත්ති දුක්කටස්සාති සිද්ධන්ති වෙදිතබ්බං. ‘‘වධකො පටිග්ගණ්හාති, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති ඉදං පන දුක්කටං වධකස්සෙව. සො හි පඨමං ආණාපකං බුද්ධරක්ඛිතං පාරාජිකාපත්තිං පාපෙත්වා සයං ජීවිතා වොරොපෙත්වා ආපජ්ජිස්සතීති කිඤ්චාපි පාළියං ‘‘සො තං ජීවිතා වොරොපෙති, ආණාපකස්ස ච වධකස්ස ච ආපත්ති පාරාජිකස්සා’’ති න වුත්තං, තථාපි තං අත්ථතො වුත්තමෙව, ‘‘යතො පාරාජිකං පඤ්ඤත්ත’’න්ති පුබ්බෙ වුත්තනයත්තා ච තං න වුත්තං. ‘‘සො තං ජීවිතා වොරොපෙති, ආපත්ති සබ්බෙසං පාරාජිකස්සා’’ති හි පුබ්බෙ වුත්තං. එත්ථ පුබ්බෙ ආචරියන්තෙවාසිකානං වුත්තදුක්කටථුල්ලච්චයාපත්තියො පඨමමෙව අනාපන්නා පාරාජිකාපත්තියා ආපන්නත්තා. තථාපි වධකස්ස පාරාජිකාපත්තියා තෙසං පාරාජිකභාවො පාකටො ජාතොති කත්වා ‘‘ආපත්ති සබ්බෙසං පාරාජිකස්සා’’ති එකතො වුත්තං, න තථා ‘‘ආණාපකස්ස, වධකස්ස ච ආපත්ති පාරාජිකස්සා’’ති එත්ථ. කස්මා? වධකස්ස දුක්කටාපත්තියා ආපන්නත්තා. සො හි පඨමං දුක්කටාපත්තිං ආපජ්ජිත්වා පච්ඡා පාරාජිකං ආපජ්ජති. යදි පන අන්තෙවාසිකා කෙවලං ආචරියස්ස ගරුකතාය සාසනං ආරොචෙන්ති සයං අමරණාධිප්පායා සමානා පාරාජිකෙන අනාපත්ති. අකප්පියසාසනහරණපච්චයා දුක්කටාපත්ති හොති එව, ඉමස්සත්ථස්ස සාධනත්ථං ධම්මපදවත්ථූහි මිගලුද්දකස්ස භරියාය සොතාපන්නාය ධනුඋසුසූලාදිදානං නිදස්සනං වදන්ති එකෙ. තං තිත්තිරජාතකෙන (ජා. 1.4.73 ආදයො) සමෙති, තස්මා සුත්තඤ්ච අට්ඨකථඤ්ච අනුලොමෙතීති නො තක්කොති ආචරියො. ඉධ පන දූතපරම්පරාය ච ‘‘ඉත්ථන්නාමස්ස පාවද, ඉත්ථන්නාමො ඉත්ථන්නාමං පාවදතූ’’ති එත්ථ අවිසෙසෙත්වා වුත්තත්තා වාචාය වා ආරොචෙතු, හත්ථමුද්දාය වා, පණ්ණෙන වා, දූතෙන වා ආරොචෙතු, විසඞ්කෙතො නත්ථි. සචෙ විසෙසෙත්වා මූලට්ඨො, අන්තරාදූතො වා වදති, තදතික්කමෙ විසඞ්කෙතොති වෙදිතබ්බං.

ඉදානි ඉමස්මිංයෙව අධිකාරද්වයෙ අනුගණ්ඨිපදෙ වුත්තනයො වුච්චති – ‘‘වධකො පටිග්ගණ්හාති, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති වධකස්සෙව ආපත්ති, න ආණාපකස්ස බුද්ධරක්ඛිතස්ස. යදි පන සො වජ්ඣමරණාමරණෙසු අවස්සමඤ්ඤතරං කරොති, බුද්ධරක්ඛිතස්සාණත්තික්ඛණෙ එව පාරාජිකදුක්කටෙසු අඤ්ඤතරං සියා. ‘‘ඉති චිත්තමනො’’ති අධිකාරතො ‘‘චිත්තසඞ්කප්පො’’ති එත්ථාපි ඉති-සද්දො විය ‘‘වධකො පටිග්ගණ්හාති, මූලට්ඨස්ස ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්සා’’ති අධිකාරතො ‘‘මූලට්ඨස්ස ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති වුත්තමෙව හොති. කස්මා සරූපෙන න වුත්තන්ති චෙ? තතො චුත්තරි නයදානත්ථං. ‘‘මූලට්ඨස්ස ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති හි වුත්තෙ මූලට්ඨස්සෙව වසෙන නියමිතත්තා ‘‘පටිග්ගණ්හන්තස්ස දුක්කටං හොතී’’ති න ඤායති. ‘‘වධකො පටිග්ගණ්හාති, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති හි අනියමෙත්වා වුත්තෙ සක්කා උභයෙසං වසෙන දුක්කටෙ යොජෙතුං. තස්මා එව හි අට්ඨකථාචරියෙහි අධිකාරං ගහෙත්වා ‘‘සඞ්ඝරක්ඛිතෙන සම්පටිච්ඡිතෙ මූලට්ඨස්සෙව දුක්කටන්ති වෙදිතබ්බ’’න්ති වුත්තං. පටිග්ගණ්හන්තස්ස නෙව අනුඤ්ඤාතං, න පටික්ඛිත්තං, කෙවලන්තු බුද්ධරක්ඛිතස්ස අනියමිතත්තා පටික්ඛිත්තං, තස්ස පන පාරාජිකදුක්කටෙසු අඤ්ඤතරං භවෙය්‍යාති අයමත්ථො දීපිතො, තස්මා තම්පි සුවුත්තං. යස්මා උභයෙසං වසෙන යොජෙතුං සක්කා, තස්මා ආචරියෙහි ‘‘පටිග්ගණ්හන්තස්සෙවෙතං දුක්කට’’න්ති වුත්තං. තත්ථ මූලට්ඨො නෙව අනුඤ්ඤාතො ‘‘මූලට්ඨස්සා’’ති වචනාභාවතො, න ච පටික්ඛිත්තො ‘‘පටිග්ගණ්හන්තස්ස ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති පාළියා අභාවතො, පටිග්ගණ්හනපච්චයා වධකස්ස දුක්කටං සියාති නයං දාතුං ‘‘මූලට්ඨස්සා’’ති පාළියං අවුත්තත්තා ‘‘තං පටිග්ගණ්හන්තස්සෙවෙතං දුක්කට’’න්ති යං වුත්තං, තම්පි සුවුත්තං. තත්‍ර හි බුද්ධරක්ඛිතස්ස පටික්ඛිත්තං, වුත්තනයෙන පන තස්ස ආපත්ති අනියතාති. කස්මා පන අට්ඨකථායං අනුත්තානං පටිග්ගණ්හනපච්චයා වධකස්ස දුක්කටං අවත්වා මූලට්ඨස්සෙව වසෙන දුක්කටං වුත්තන්ති චෙ? අනිට්ඨනිවාරණත්ථං. ‘‘සඞ්ඝරක්ඛිතෙන සම්පටිච්ඡිතෙ පටිග්ගණ්හනපච්චයා තස්ස දුක්කට’’න්ති හි වුත්තෙ අනන්තරනයෙන සරූපෙන වුත්තත්තා ඉධාපි මූලට්ඨස්ස ථුල්ලච්චයං අට්ඨකථායං වුත්තමෙව හොතීති ආපජ්ජති. ඉති තං එවං ආපන්නං ථුල්ලච්චයං උත්තානන්ති තං අවත්වා පටිග්ගණ්හන්තස්ස දුක්කටං වුත්තං. අනුත්තානත්තා අට්ඨකථායන්ති ඉමං අනිට්ඨග්ගහණං නිවාරෙතුං ‘‘මූලට්ඨස්සෙවෙතං දුක්කට’’න්ති වුත්තං. ආචරියෙන හි වුත්තනයෙන පටිග්ගණ්හන්තස්ස දුක්කටම්පි උත්තානමෙව. උත්තානඤ්ච කස්මා අම්හාකං ඛන්තීති වුත්තන්ති චෙ? පටිපත්තිදීපනත්ථං. ‘‘පිටකත්තයාදීසු අප්පටිහතබුද්ධියොපි ආචරියා සරූපෙන පාළියං අට්ඨකථායඤ්ච අවුත්තත්තා එවරූපෙසු නාම ඨානෙසු එවං පටිපජ්ජන්ති, කිමඞ්ගං පන මාදිසොති සුහදයා කුලපුත්තා අනාගතෙ වුත්තනයමනතික්කමිත්වා සඞ්කරදොසං විවජ්ජෙත්වා වණ්ණනාවෙලඤ්ච අනතික්කම්ම පටිපජ්ජන්තී’’ති ච අපරෙහි වුත්තං. අයං පන අට්ඨකථාය වා අවුත්තත්තා එවරූපෙසු නාම පාඨො ආචරියෙන පච්ඡා නික්ඛිත්තත්තා කෙසුචි පොත්ථකෙසු න දිස්සතීති කත්වා සබ්බං ලිඛිස්සාම. එවං සන්තෙ පටිග්ගහණෙ ආපත්තියෙව න සියා, සඤ්චරිත්තපටිග්ගහණමරණාභිනන්දනෙසුපි ච ආපත්ති හොති, මාරණපටිග්ගහණෙ කථං න සියා, තස්මා පටිග්ගණ්හන්තස්සෙවෙතං දුක්කටං, තෙනෙවෙත්ථ ‘‘මූලට්ඨස්සා’’ති න වුත්තං. පුරිමනයෙපි චෙතං පටිග්ගණ්හන්තස්ස වෙදිතබ්බමෙව, ඔකාසාභාවෙන පන න වුත්තං. තස්මා යො යො පටිග්ගණ්හාති, තස්ස තස්ස තප්පච්චයා ආපත්තියෙවාති අයමෙත්ථ අම්හාකං ඛන්ති. යථා චෙත්ථ, එවං අදින්නාදානෙපීති.

175. අරහො රහොසඤ්ඤීනිද්දෙසාදීසු කිඤ්චාපි පාළියං, අට්ඨකථායඤ්ච දුක්කටමෙව වුත්තං, තථාපි තත්ථ පරම්පරාය සුත්වා මරතූති අධිප්පායෙන උල්ලපන්තස්ස උද්දෙසෙ සති උද්දිට්ඨස්ස මරණෙන ආපත්ති පාරාජිකස්ස, අසති යස්ස කස්සචි මරණෙන ආපත්ති පාරාජිකස්ස. ‘‘ඉත්ථන්නාමො සුත්වා මෙ වජ්ඣස්ස ආරොචෙතූ’’ති උද්දිසිත්වා උල්ලපන්තස්ස විසඞ්කෙතතා දූතපරම්පරාය වුත්තත්තා වෙදිතබ්බා. සචෙ ‘‘යො කොචි සුත්වා වදතූ’’ති උල්ලපති, වජ්ඣො සයමෙව සුත්වා මරති, විසඞ්කෙතත්තා න පාරාජිකං. යො කොචි සුත්වා වදති, සො චෙ මරති, පාරාජිකං. ‘‘යො කොචි මම වචනං සුත්වා තං මාරෙතූ’’ති උල්ලපති, යො කොචි සුත්වා මාරෙති, පාරාජිකං, සයමෙව සුත්වා මාරෙති, විසඞ්කෙතත්තා න පාරාජිකන්ති එවං යථාසම්භවො වෙදිතබ්බො.

176. මූලං දත්වා මුච්චතීති එත්ථ භින්දිත්වා, භඤ්ජිත්වා, චවිත්වා, චුණ්ණෙත්වා, අග්ගිම්හි පක්ඛිපිත්වා වා පගෙව මුච්චතීති අත්ථතො වුත්තමෙව හොති. යෙසං හත්ථතො මූලං ගහිතන්ති යෙසං ඤාතකපරිවාරිතානං හත්ථතො මූලං තෙන භික්ඛුනා ගහිතං, පොත්ථකසාමිකහත්ථතො පුබ්බෙ දින්නමූලං පුන ගහෙත්වා තෙසඤ්ඤෙව ඤාතකාදීනං දත්වා මුච්චති, එවං පොත්ථකසාමිකස්සෙව සන්තකං ජාතං හොති. අනුගණ්ඨිපදෙ පන ‘‘සචෙපි සො විප්පටිසාරී හුත්වා සීඝං තෙසං මූලං දත්වා මුච්චතී’’ති වුත්තං, තං යෙන ධනෙන පොත්ථකො කීතො, තඤ්ච ධනං සන්ධාය වුත්තං. කස්මා? පොත්ථකසාමිකහත්ථතො ධනෙ ගහිතෙ පොත්ථකෙ අදින්නෙපි මුච්චනතො. සචෙ අඤ්ඤං ධනං සන්ධාය වුත්තං, න යුත්තං පොත්ථකස්ස අත්තනියභාවතො අමොචිතත්තා. සචෙ පොත්ථකං සාමිකානං දත්වා මූලං න ගණ්හාති, න මුච්චති අත්තනියභාවතො අමොචිතත්තා. සචෙ පොත්ථකං මූලට්ඨෙන දිය්‍යමානං ‘‘තවෙව හොතූ’’ති අප්පෙති, මුච්චති අත්තනියභාවතො මොචිතත්තා. එත්ථායං විචාරණා – යථා චෙතියං වා පටිමං පොක්ඛරණිං සෙතුං වා කිණිත්වා ගහිතම්පි කාරකස්සෙවෙතං පුඤ්ඤං, න කිණිත්වා ගහිතස්ස, තථා පාපම්පි යෙන පොත්ථකො ලිඛිතො, තස්සෙව යුජ්ජති, න ඉතරස්සාති චෙ? න, ‘‘සත්ථහාරකං වාස්ස පරියෙසෙය්‍යා’’ති වචනතො. පරෙන හි කතසත්ථං ලභිත්වා උපනික්ඛිපන්තස්ස පාරාජිකන්ති සිද්ධං. එවං පරෙන ලිඛිතම්පි පොත්ථකං ලභිත්වා යථා වජ්ඣො තං පස්සිත්වා මරති, තථා උපනික්ඛිපෙය්‍ය පාරාජිකන්ති සිද්ධං හොතීති. චෙතියාදීති එතමනිදස්සනං කරණපච්චයං හි තං කම්මං ඉදංමරණපච්චයන්ති එවං ආචරියෙන විචාරිතං. මම පන චෙතියාදිනිදස්සනෙනෙව සොපි අත්ථො සාධෙතබ්බො විය පටිභාති.

තත්තකා පාණාතිපාතාති ‘‘එකාපි චෙතනා කිච්චවසෙන ‘තත්තකා’ති වුත්තා සතිපට්ඨානසම්මප්පධානානං චතුක්කතා වියා’’ති ලිඛිතං. පමාණෙ ඨපෙත්වාති අත්තනා අධිප්පෙතප්පමාණෙ. ‘‘කතං මයා එවරූපෙ ආවාටෙ ඛණිතෙ තස්මිං පතිත්වා මරතූ’’ති අධිප්පායෙන වධකො ආවාටප්පමාණං නියමෙත්වා සචෙ ඛණි, තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘ඉමස්මිං ආවාටෙ’’ති. ඉදානි ඛණිතබ්බං සන්ධාය එත්තකප්පමාණස්ස අනියමිතත්තා ‘‘එකස්මිම්පි කුදාලප්පහාරෙ’’තිආදි වුත්තං, සුත්තන්තිකත්ථෙරෙහි කිඤ්චාපි උපඨතං, තථාපි සන්නිට්ඨාපකචෙතනා උභයත්ථ අත්ථෙවාති ආචරියා. බහූනං මරණෙ ආරම්මණනියමෙ කථන්ති චෙ? වජ්ඣෙසු එකස්ස ජීවිතින්ද්‍රියෙ ආලම්බිතෙ සබ්බෙසමාලම්බිතමෙව හොති. එකස්ස මරණෙපි න තස්ස සකලං ජීවිතං සක්කා ආලම්බිතුං න උප්පජ්ජමානං, උප්පන්නං, නිරුජ්ඣමානං, අත්ථිතායපාණාතිපාතචෙතනාව පච්චුප්පන්නාරම්මණා, පුරෙජාතාරම්මණා ච හොති, තස්මා තම්පි යුජ්ජති. පච්ඡිමකොටියා එකචිත්තක්ඛණෙ පුරෙජාතං හුත්වා ඨිතං තං ජීවිතමාලම්බණං කත්වා සත්තමජවනපරියාපන්නචෙතනාය ඔපක්කමෙ කතෙ අත්ථතො තස්ස සත්තස්ස සබ්බං ජීවිතින්ද්‍රියමාලම්බිතං, වොරොපිතඤ්ච හොති, ඉතො පනඤ්ඤථා න සක්කා; එවමෙව පුබ්බභාගෙ ‘‘බහූපිසත්තෙ මාරෙමී’’ති චින්තෙත්වා සන්නිට්ඨානකාලෙ විසපක්ඛිපනාදීසු එකං පයොගං සාධයමානා වුත්තප්පකාරචෙතනා තෙසු එකස්ස වුත්තප්පකාරං ජීවිතින්ද්‍රියං ආලම්බණං කත්වා උප්පජ්ජති, එවං උප්පන්නාය පනෙකාය සබ්බෙපි තෙ මාරිතා හොන්ති තාය එව සබ්බෙසං මරණසිද්ධිතො, අඤ්ඤථා න සක්කා වොරොපෙතුං, ආලම්බිතුං වා. තත්ථ එකාය චෙතනාය බහූනං මරණෙ අකුසලරාසි කථන්ති චෙ? විසුං විසුං මරණෙ පවත්තචෙතනානං කිච්චකරණතො. කථං? තා පන සබ්බා උපපජ්ජවෙදනීයාව හොන්ති, තස්මා තාසු යාය කායචි දින්නාය පටිසන්ධියා ඉතරා සබ්බාපි ‘‘තතො බලවතරකුසලපටිබාහිතා අහොසිකම්ම’’න්තිආදිකොට්ඨාසං භජන්ති, පුනපි විපාකං ජනිතුං න සක්කොන්ති. අපරාපරියවෙදනීයාපි විය තං පටිබාහිත්වා කුසලචෙතනා පටිසන්ධිං දෙති, තථා අයම්පි චෙතනා අනන්තරභවෙ එව පටිසන්ධිදානාදිවසෙන තාසං කිච්චලෙසකරණතො එකාපි සමානා ‘‘රාසී’’ති වුත්තා. තාය පන දින්නාය පටිසන්ධියා අතිතික්ඛො විපාකො හොති. අයමෙත්ථ විසෙසොතිආදි අනුගණ්ඨිපදෙ පපඤ්චිතං.

අමරිතුකාමා වාති අධිප්පායත්තා ඔපපාතිකමරණෙපි ආපත්ති. ‘‘‘නිබ්බත්තිත්වා’ති වුත්තත්තා පතනං න දිස්සතීති චෙ? ඔපපාතිකත්තං, පතනඤ්ච එකමෙවා’’ති ලිඛිතං. අථ වා ‘‘සබ්බථාපි අනුද්දිස්සෙවා’’ති වචනතො එත්ථ මරතූති අධිප්පායසම්භවතො ‘‘උත්තරිතුං අසක්කොන්තො මරති පාරාජිකමෙවා’’ති සුවුත්තං. සචෙ ‘‘පතිත්වා මරතූ’’ති නියමෙත්වා ඛණිතො හොති, ඔපපාතිකමනුස්සො ච නිබ්බත්තිත්වා ඨිතනියමෙනෙව ‘‘උත්තරිතුං න සක්කා’’ති චින්තෙත්වා මරතීති පාරාජිකච්ඡායා න දිස්සති, තෙන වුත්තං ‘‘උත්තරිතුං අසක්කොන්තො’’ති. සො හි උත්තරිතුං අසක්කොන්තො පුනප්පුනං පතිත්වා මරති, තෙන පාතොපි තස්ස සිද්ධො හොතීති අධිප්පායො. තත්ථ සියා – යො පන ‘‘උත්තරිතුං අසක්කොන්තො මරතී’’ති වුත්තො, සො ඔපාතඛණනක්ඛණෙ අරූපලොකෙ ජීවති. වධකචෙතනා ච ‘‘අනියතො ධම්මො මිච්ඡත්තනියතස්ස ධම්මස්ස ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො, රූපජීවිතින්ද්‍රියං මාතුඝාතිකම්මස්ස පිතුඝාතිකම්මස්ස අරහන්තඝාතිකම්මස්ස රුහිරුප්පාදකම්මස්ස ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 2.15.38 මිච්ඡත්තනියතත්තික) වචනතො රූපජීවිතින්ද්‍රියාරම්මණං හොති, න ච තං අරූපාවචරසත්තස්සත්ථි, න ච සා චෙතනා ‘‘අනියතො ධම්මො මිච්ඡත්තනියතස්ස ධම්මස්ස පුරෙජාතපච්චයෙන පච්චයො, ආරම්මණපුරෙජාතං වත්ථුපුරෙජාතං ආරම්මණපුරෙජාතං. රූපජීවිතින්ද්‍රියං මාතුඝාතිකම්මස්ස පුරෙජාතපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 2.15.48 මිච්ඡත්තනියතත්තික) වචනතො අනාගතාරම්මණා හොති. අඤ්ඤො ඉධ පතිත්වා මරණකසත්තො නත්ථි, එවං සන්තෙ වධකචෙතනාය කිං ආරම්මණන්ති චෙ? යස්ස කස්සචි ඉධ ජීවනකසත්තස්ස පච්චුප්පන්නං ජීවිතින්ද්‍රියං ආරම්මණං. කිඤ්චාපි සො න මරති, අථ ඛො පාණාතිපාතො හොති එව. යථා කිං ‘‘යථාක්කමෙන ඨිතෙ සත්ත ජනෙ එකෙන කණ්ඩෙන විජ්ඣිත්වා මාරෙමී’’ති පුබ්බභාගෙ චින්තෙත්වා සන්නිට්ඨානකාලෙ තෙසු එකස්ස ජීවිතමාරම්මණං කත්වා කණ්ඩං විස්සජ්ජෙති, කණ්ඩො තං විරජ්ඣිත්වා ඉතරෙ ඡ ජනෙ මාරෙති, එවං සන්තෙපි අයං පාණාතිපාතී එව හොති, එවමිධාපි ‘‘යො කොචී’’ති විකප්පෙන්තස්ස වධකචෙතනා යස්ස කස්සචි ජීවිතාරම්මණං කත්වා පවත්තති, තස්මිං අමතෙපි ඉතරස්ස වසෙන පාණාතිපාතී. සචෙ අරහා හුත්වා පරිනිබ්බායති, අරහන්තඝාතකොව හොති. එස නයො සබ්බත්ථ එවරූපෙසු. අයමෙව හෙත්ථ ආචරියපරම්පරාගතා යුත්ති විනිච්ඡයකථාති වුත්තං.

පතනරූපං පමාණන්ති එත්ථ යථා මාතුයා පතිත්වා පරිවත්තලිඞ්ගාය මතාය සො මාතුඝාතකො හොති, න කෙවලං පුරිසඝාතකො, තස්මා පතනස්සෙව වසෙන ආපත්ති. කස්මා? පතනරූපමරණරූපානං එකසන්තානත්තා, තදෙව හිස්ස ජීවිතින්ද්‍රියං, තස්ස හි පරිවත්තනං නත්ථි, ඉත්ථිපුරිසින්ද්‍රියානෙව පවත්තියං නිරුජ්ඣනුප්පජ්ජනකානි, ඉත්ථිපුරිසොති ච තත්ථ වොහාරමත්තමෙව, තස්මා මාතුඝාතකොව, න පුරිසඝාතකොති, යථා තස්ස පතනරූපවසෙනාපත්ති, තථා ඉධාපි පතනරූපවසෙන ථුල්ලච්චයං එකසන්තානත්තාති අයං පඨමථෙරවාදෙ යුත්ති. දුතියෙ කිඤ්චාපි පෙතො පතිතො, යක්ඛො ච, අථ ඛො අහෙතුකපටිසන්ධිකත්තා අකුසලවිපාකස්ස ‘‘වාමෙන සූකරො හොතී’’ති (දී. නි. අට්ඨ. 2.296; මහානි. අට්ඨ. 166) එත්ථ වුත්තයක්ඛානං පටිසන්ධි විය සබ්බරූපානං සාධාරණත්තා, අමනුස්සජාතිකත්තා ච තිරච්ඡානරූපෙන මතෙ මරණරූපවසෙන පාචිත්තියං, වත්ථුවසෙන ලහුකාපත්තියා පරිවත්තනා හොති එව තත්ථජාතකරුක්ඛාදිඡෙදනපාචිත්තියපරිවත්තනං විය. අයමෙව යුත්තතරො, තස්මා පච්ඡා වුත්තො. පාරාජිකස්ස පන මනුස්සජාතිකො යථා තථා වා පතිත්වා යථා තථා වා මරතු, පාරාජිකමෙව ගරුකත්තා. ගරුකාපත්තියා හි විපරිවත්තනා නත්ථීති වුත්තං.

ථුල්ලච්චයං තිරච්ඡානෙ, මතෙ භෙදස්ස කාරණං;

සරූපමරණං තිස්සො, ඵුස්සො මඤ්ඤෙති අඤ්ඤථා.

ගණ්ඨිපදෙ පන ‘‘දුතියවාදෙ පුථුජ්ජනස්ස පතිත්වා අරහත්තං පත්වා මරන්තස්ස වසෙන වුත්තො’’ති ලිඛිතං. ‘‘තිරච්ඡානෙ’’ති එත්ථ කෙචි වදන්ති ‘‘දෙවා අධිප්පෙතා’’ති. ‘‘සකසකරූපෙනෙව මරණං භවති නාඤ්ඤථා’’ති ච වදන්ති. යක්ඛපෙතරූපෙන මතෙපි එසෙව නයොති ථුල්ලච්චයන්ති අත්ථො. ‘‘තිරච්ඡානගතමනුස්සවිග්ගහමරණෙ වියා’’ති ලිඛිතං. පහාරං ලද්ධාති සත්තානං මාරණත්ථාය කතත්තා වුත්තං.

177. සාධු සුට්ඨු මරතූති වචීභෙදං කරොති. විසභාගරොගොති සරීරට්ඨො ගණ්ඩපීළකාදි.

178. කාළානුසාරීති එකිස්සා ලතාය මූලං කිර. මහාකච්ඡපෙන කතපුප්ඵං වා. හංසපුප්ඵන්ති හංසානං පක්ඛපත්තං. හෙට්ඨා වුත්තනයෙන සාහත්ථිකාණත්තිකනයඤ්හෙත්ථ යොජෙත්වා කායවාචාචිත්තතො සමුට්ඨානවිධි දස්සෙතබ්බො.

පදභාජනීයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

විනීතවත්ථුවණ්ණනා

180. මරණත්ථිකාව හුත්වාති ඉමස්ස කායස්ස භෙදෙන සග්ගපාපනාධිප්පායත්තා අත්ථතො මරණත්ථිකාව හුත්වා එවංඅධිප්පායිනො මරණත්ථිකා නාම හොන්තීති අත්තනො මරණත්ථිකභාවං අජානන්තා ආපන්නා පාරාජිකං. න හි තෙ ‘‘අත්තනො චිත්තප්පවත්තිං න ජානන්තී’’ති වුච්චන්ති. වොහාරවසෙනාති පුබ්බභාගවොහාරවසෙන. සන්නිට්ඨානෙ පනෙතං නත්ථි. පාසෙ බද්ධසූකරමොචනෙ විය න හොති. යථානුසන්ධිනාති අන්තරා අමරිත්වාති අත්ථො. අප්පටිවෙක්ඛිත්වාති අවිචාරෙත්වා. හෙට්ඨිමභාගෙ හි කිස්මිඤ්චි විජ්ජමානෙ වලි පඤ්ඤායති. දස්සිතෙති උද්ධරිත්වා ඨපිතෙ. පටිබන්ධන්ති තයා පටිබන්ධං, පරිභොගන්තරායං සඞ්ඝස්ස මා අකාසීති අත්ථො.

181-2. යස්මා කිරියං දාතුං න සක්කා, තස්මා ‘‘පඨමං ලද්ධ’’න්ති වුත්තං. පුබ්බෙපි අත්තනා ලද්ධපිණ්ඩපාතතො පණීතපණීතං දෙන්තො තත්ථපි අත්තකාරියං අදාසි. අසඤ්චිච්චාති එත්ථ අඤ්ඤං ආකඩ්ඪන්තස්ස අඤ්ඤස්ස පතනෙ සබ්බෙන සබ්බං අභිසන්ධි නත්ථි. න මරණාධිප්පායස්සාති පටිඝො ච පයොගො ච අත්ථි, වධකචෙතනා නත්ථි. අජානන්තස්සාති එත්ථ ‘‘වත්ථුඅජානනවසෙන අජානන්තස්ස දොසො නත්ථි, ඉදං කිර තෙසං නානත්තං. ‘අසඤ්චිච්චො අහ’න්ති පාළියං න දිස්සති. අට්ඨකථායං වුත්තත්තා තථාරූපාය පාළියා භවිතබ්බ’’න්ති වදන්ති. නො චෙ, ථුල්ලච්චයන්ති එත්ථ ‘‘දුක්ඛවෙදනා චෙ නුප්පජ්ජති, දුක්කටමෙවා’’ති වදන්ති, වීමංසිතබ්බං. ‘‘මුග්ගරා නාම ඛාදනදණ්ඩකා. වෙමා නාම තෙසං ඛාදනදණ්ඩකානං හෙට්ඨා ච උපරි ච තිරියං බන්ධිතබ්බදණ්ඩා’’ති ලිඛිතං. හෙට්ඨාව දුවිධාපි පඨන්ති. හත්ථප්පත්තො විය දිස්සති ‘‘තස්ස වික්ඛෙපො මා හොතූ’’ති උපච්ඡින්දති. විසෙසාධිගමං බ්‍යාකරිත්වා තප්පභවං සක්කාරං ලජ්ජීයන්තො ආහාරං උපච්ඡින්දති සභාගානං බ්‍යාකතත්තා. තෙ හි කප්පියඛෙත්තං ආරොචෙන්ති.

186. අකතවිඤ්ඤත්තියාති න විඤ්ඤත්තියා. සා හි අනුඤ්ඤාතත්තා කතාපි අකතා වියාති අකතවිඤ්ඤත්ති. ‘‘‘වදෙය්‍යාථ, භන්තෙ යෙනත්ථො’ති එවං අකතට්ඨානෙ විඤ්ඤත්ති අකතවිඤ්ඤත්තී’’ති ලිඛිතං. තිත්ථියභූතානං මාතාපිතූනං සහත්ථා දාතුං න වට්ටතීති. පිතුච්ඡා නාම පිතුභගිනී. සචෙපි න යාචන්ති ‘‘යාචිතුං දුක්ඛ’’න්ති, සයං වා එවං වත්තුමසක්කොන්තා. ‘‘යදා තෙසං අත්ථො භවිස්සතී’’ති ආභොගං කත්වා වා. ‘‘‘වෙජ්ජකම්මං වා න හොතී’ති වචනතො යාව සත්තමො කුලපරිවට්ටො, තාව භෙසජ්ජං කාතුං වට්ටතී’’ති වදන්ති. සබ්බපදෙසූති මහාමාතුයාචූළමාතුයාතිආදීනං.

වුත්තනයෙන පරියෙසිත්වාති ‘‘සාමණෙරෙහි වා’’තිආදිනා. ‘‘න අකතවිඤ්ඤත්තියා’’ති වදන්ති. ‘‘පච්චාසීසති සචෙ, දුක්කට’’න්ති වදන්ති. කප්පියවසෙනාති පුප්ඵං ආනෙථාතිආදිනා. ‘‘පූජං අකාසී’ති වුත්තත්තා සයං ගහෙතුං න වට්ටතී’’ති වදන්ති.

‘‘භණථා’’ති වුත්තෙ පන කාතබ්බං. ධම්මඤ්හි වත්තුං වට්ටති. නො චෙ ජානන්ති, න පාදා අපනෙතබ්බා. අවමඞ්ගලන්ති හි ගණ්හන්ති.

චොරනාගස්ස හි ආමට්ඨං දින්නෙ කුජ්ඣිස්සති, අනාමට්ඨං න වට්ටතීති අඞ්ගුලන්තරෙ ථොකං භත්තං ගහෙත්වා පත්තෙ භත්තං සබ්බං අදාසි, සො තෙන තුස්සි. වරපොත්ථකචිත්තත්ථරණන්ති සිබ්බිත්වා කාතබ්බත්ථරණවිකති. පිතුරාජා දමිළස්ස පරාජිතො රොහණෙ සොළසවස්සානි වසිත්වා මිත්තාමච්චපරිවුතො ‘‘රජ්ජං ගණ්හාමී’’ති ආගන්ත්වා අන්තරාමග්ගෙ අප්පමත්තකස්ස කාරණා එකං අමච්චං ඝාතාපෙසි. සෙසා භයෙන පලායන්තා අරඤ්ඤෙ අන්තරාමග්ගෙ චොරෙහි විලුත්තා හම්බුගල්ලකවිහාරං ගන්ත්වා තත්ථ චාතුනිකායිකතිස්සත්ථෙරො තෙසං සඞ්ගහං කත්වා පුන ආනෙත්වා රඤ්ඤො දස්සෙසි, තෙහි සද්ධිං රජ්ජං ගහෙත්වා රාජා හම්බුගල්ලකතිස්සත්ථෙරස්ස අභයගිරිවිහාරං අකාසි. සෙසාපි එකෙකවිහාරං කාරාපෙසුං කිර.

187. චොරසමීපං පෙසෙන්තො ‘‘වාළයක්ඛවිහාරං පෙසෙතී’’ති ඉමිනා සදිසො. කස්මා? මරණාධිප්පායත්තා. තළාකාදීසු මච්ඡාදිග්ගහණත්ථං කෙවට්ටං අඤ්ඤාපදෙසෙන ‘‘තළාකතීරං ගච්ඡා’’ති පහිණන්තස්ස පාණාතිපාතෙන භවිතබ්බං, ‘‘වාළයක්ඛවිහාරං පාහෙසී’’ති ඉමස්ස සදිසො. කස්මා? ‘‘මරණාධිප්පායත්තා’’ති වචනස්සානුලොමතො, අට්ඨකථායම්පි ‘‘එවං වාළයක්ඛම්පී’’ති වුත්තත්තා.

189. තං තත්‍රට්ඨිතං ඡින්දන්තන්ති තං-සද්දො එකච්චෙසු නත්ථි. ඉතරෙසු පාරාජිකථුල්ලච්චයං ආපන්නාති අත්ථො. ‘‘ඉමං ඡින්දිත්වා සීඝං ගන්ත්වා සඞ්ඝස්ස පත්තචීවරං දස්සාමී’’ති කුසලචිත්තෙනපි ඡින්දිතුං න වට්ටති අනනුඤ්ඤාතත්තා. අඤ්ඤස්ස පන භික්ඛුනො වට්ටති අනුඤ්ඤාතත්තා.

190. කථං? කුටිරක්ඛණත්ථඤ්හි භගවතා පටග්ගිදානාදි අනුඤ්ඤාතං, කුටි නාමෙසා භික්ඛූනං අත්ථාය. තස්මා ‘‘භික්ඛුරක්ඛණත්ථං අඤ්ඤස්ස භික්ඛුස්ස වට්ටතී’ති වත්තබ්බමෙත්ථ නත්ථී’’ති වුත්තං. යදි එවං අච්ඡින්නචීවරස්ස නග්ගභාවප්පටිච්ඡාදනත්ථං භූතගාමපාතබ්‍යතා භගවතා අනුඤ්ඤාතා, ජීවිතරක්ඛණත්ථඤ්ච සප්පදට්ඨකාලෙ අනුඤ්ඤාතං, තස්මා ‘‘අපි ජීවිතං පරිච්චජිතබ්බං, න ච රුක්ඛො වා ඡින්දිතබ්බො’’තිආදි න වත්තබ්බං සියා, තස්මා තං නිදස්සනං අප්පමාණං, අට්ඨකථාචරියො එවෙත්ථ පමාණං. එත්ථ පනායං ආචරියස්ස තක්කො – අරියපුග්ගලෙසුපි සත්තා නග්ගියං පස්සිත්වා අප්පසාදං කත්වා නිරයූපගා භවිස්සන්ති, තථා සප්පා ච ඩංසිත්වා, තෙසං පාපවිමොචනත්ථං භූතගාමපාතබ්‍යතා අනුඤ්ඤාතා. දානපතීනං චිත්තරක්ඛණත්ථං පටග්ගිදානාදි. අඤ්ඤථා ලොකස්ස පුඤ්ඤන්තරායො, සඞ්ඝස්ස ච ලාභන්තරායො හොති. වධකස්ස පන චිත්තහිතකරණං නත්ථි, තං පන අවීතික්කමං, ජීවිතපරිච්චජනං පස්සිත්වා වා ‘‘අහො දුක්කරං කත’’න්ති පසාදමෙව ලභෙය්‍යුන්ති අත්තනො න වට්ටති, අඤ්ඤස්ස වට්ටති. අඤ්ඤථා තිත්ථියානං අසද්ධම්මසිද්ධියාති. ගණ්ඨිපදෙ පන ‘‘ජීවිතත්ථාය රුක්ඛං ඡින්දන්තස්ස අත්තසිනෙහවසෙන ඡින්දනතො අකුසලත්තා න වට්ටති, අඤ්ඤස්ස වට්ටතී’’ති ලිඛිතං. අනෙකෙසු රුක්ඛෙන ඔත්ථතෙසු, ඔපාතෙ වා පතිතෙසු අඤ්ඤෙන අඤ්ඤස්සත්ථාය රුක්ඛඡෙදනාදි කාතුං වට්ටති, කස්මා? පරපරිත්තාණාධිප්පායතොති. පරිත්තන්ති රක්ඛණං, තං දස්සෙතුං ‘‘සමන්තා භූමිතච්ඡන’’න්තිආදි වුත්තං.

191. තීහි මාරිතෙ පන විසඞ්කෙතන්ති එත්ථ තීසු එකෙන මාරිතෙපි ‘‘ඛෙත්තමෙව ඔතිණ්ණත්තා පාරාජික’’න්ති වුත්තත්තා තයොපි එකතො හුත්වා මාරෙන්ති චෙ, ආපජ්ජති, තෙනෙව වුත්තං ‘‘පරිච්ඡෙදබ්භන්තරෙ වා අවිසඞ්කෙත’’න්ති. ‘‘පරිච්ඡෙදාතික්කමෙ පන සබ්බත්ථ විසඞ්කෙතං හොතී’’ති වුත්තත්තා ද්වින්නං බලං ගහෙත්වා තතියො චෙ මාරෙති ආපජ්ජති විය දිස්සති, වීමංසිතබ්බං. ‘‘ද්වෙ මාරෙන්තූ’’ති වුත්තෙ එකෙන වා ද්වීහි වා මාරිතෙ පාරාජිකන්ති ‘‘ද්වින්නං පහාරානං මරණෙ සති ද්වෙ මාරිතා නාම හොන්ති, අසති එකොව හොති, තස්මා විජානිතබ්බ’’න්ති වදන්ති.

තතියපාරාජිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.