1. පඨමපාරාජිකං

සුදින්නභාණවාරවණ්ණනා

පඨමස්සෙත්ථ නිදානෙ, ඨත්වා පාරාජිකස්ස විඤ්ඤෙය්‍යො;

චොදනාපරිහාරනයො, පුග්ගලවත්ථුප්පකාසනෙයෙව.

තත්ථ භගවා වෙරඤ්ජායං වුත්ථවස්සො අනුපුබ්බෙන චාරිකං චරන්තො කත්තිකජුණ්හපක්ඛෙ එව වෙසාලිං පාපුණිත්වා යාව පඨමපාරාජිකසික්ඛාපදපඤ්ඤාපනං, තාව අට්ඨ වස්සානි වෙසාලියංයෙව විහරන්තො විය පාළික්කමෙන දිස්සති, න ච භගවා තාවත්තකං කාලං තත්ථෙව විහාසි. සො හි සුදින්නස්ස සාවකානං සන්තිකෙ පබ්බජ්ජං උපසම්පදඤ්ච අනුජානිත්වා යථාභිරන්තං තත්ථ විහරිත්වා චාරිකං චරන්තො භෙසකළාවනං පත්වා තත්ථ තෙරසමං වස්සං වසි, තෙනෙව අනුක්කමෙන සාවත්ථිං පත්වා චුද්දසමං වස්සං වසි, පන්නරසමං කපිලවත්ථුම්හි, සොළසමං ආළවියං, තතො වුත්ථවස්සො චාරිකං චරන්තො රාජගහං පත්වා සත්තරසමං වසි, ඉමිනා අනුක්කමෙන අපරානිපි තීණි වස්සානි තත්ථෙව වසි. එත්තාවතා භගවා පරිපුණ්ණවීසතිවස්සො රාජගහතො අනුපුබ්බෙන වෙසාලිං පාපුණි, තතො උපසම්පදාය අට්ඨවස්සිකො සුදින්නො වෙසාලියංයෙව මෙථුනං ධම්මං අභිවිඤ්ඤාපෙසි, තතො භගවා තස්මිං වත්ථුස්මිං පඨමං පාරාජිකං පඤ්ඤපෙසීති වෙදිතබ්බං. තත්ථ යස්මා උපාලිත්ථෙරො ඉතො පඨමතරං තත්ථ වෙසාලියඤ්ච පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදානි අදස්සෙතුකාමො, විනයනිදානානන්තරං පඨමපාරාජිකමෙව දස්සෙතුකාමො, තස්මා වෙසාලියං පඨමං නිවාසං, පච්ඡා ඉමස්ස සික්ඛාපදස්ස පඤ්ඤත්තිකාලෙ නිවාසඤ්ච එකතො කත්වා ‘‘තත්‍ර සුදං භගවා වෙසාලිය’’න්තිආදිමාහ, තෙන වුත්තං ‘‘පඨමස්සෙත්ථ නිදානෙ, ඨත්වා …පෙ… පකාසනෙයෙවා’’ති. තස්මා ඉමස්මිං පඨමපාරාජිකස්ස පඤ්ඤත්තිට්ඨානසඞ්ඛාතෙ නිදානෙ ඨත්වා ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන වෙසාලියා අවිදූරෙ කලන්දගාමො නාම හොති…පෙ… අඤ්ඤතරං වජ්ජිගාමං උපනිස්සාය විහරතී’’ති එතස්මිං ඉමස්ස සික්ඛාපදස්ස පුග්ගලප්පකාසනෙ, ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන වජ්ජී දුබ්භික්ඛා හොති…පෙ… තික්ඛත්තුං මෙථුනං ධම්මං අභිවිඤ්ඤාපෙසී’’ති (පාරා. 30) ඉමස්මිං වත්ථුප්පකාසනෙ ච චොදනානයො, පරිහාරනයො ච වෙදිතබ්බොති වුත්තං හොති. තත්‍රායං පකාසනා – කිමත්ථං ථෙරෙන අඤ්ඤෙසං සික්ඛාපදානං පුග්ගලවත්ථූනි විය සඞ්ඛෙපතො අවත්වා යත්ථ ච සො උප්පන්නො, යථා ච ධම්මෙ පසන්නො, යථා ච පබ්බජිතො, යථා ච ඉමං වත්ථුං උප්පාදෙති, තං සබ්බං අනවසෙසෙත්වා පුග්ගලවත්ථූනි විත්ථාරතො වුත්තානීති චෙ? වුච්චතෙ –

එවං සද්ධාය කිච්ඡෙන, මහන්තෙ භොගඤාතකෙ;

හිත්වා පබ්බජිතානම්පි, පෙසලානම්පි සබ්බසො.

සබ්බලාමකධම්මායං, මෙථුනො යදි සම්භවෙ;

න ධම්මදෙසනායෙව, සිද්ධා විරති සබ්බසො.

තස්මා නවඞ්ගසද්ධම්මෙ, සත්ථාරා දෙසිතෙපි ච;

විනයො පඤ්ඤපෙතබ්බො, තතො ධම්මවිසුද්ධිහි.

විනයාභාවතො එවං, අජ්ඣාචාරො භවිස්සති;

තස්මා විනයපඤ්ඤත්ති, සාත්ථිකා පෙසලස්සපි.

අනාදීනවදස්සාවී, යස්මා යං පාපමාචරි;

විනයොයෙව සද්ධානං, ආදීනවවිභාවිනො.

තස්මා සද්ධානුසාරීනං, විනයො සාත්ථකොව යං;

ධම්මො ධම්මානුසාරීනං, තතො උභයදෙසනා.

අපි ච යදි පණ්ණත්තිවීතික්කමං අකරොන්තස්සාපි යාව බ්‍රහ්මලොකා අයසො පත්ථටො, පගෙවඤ්ඤෙසන්ති දස්සනත්ථං අජ්ඣාචාරස්ස පාකටභාවදීපනං. කථං? –

අභබ්බො අරහත්තස්ස, සුදින්නො පුත්තමාතරො;

භබ්බානුප්පන්නපඤ්ඤත්ති, තදත්ථං න කතා අයං.

නනු මාගණ්ඩිකං අජ්ඣුපෙක්ඛිත්වා මාතාපිතූනමස්සා හිතත්ථං ධම්මං දෙසෙතීති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං බීජකබීජකමාතූනං අරහත්තුප්පත්ති ථෙරෙන දීපිතා. ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන වෙසාලියා අවිදූරෙ කලන්දගාමො නාම හොති, යෙන සමයෙන සුදින්නො පුරාණදුතියිකාය මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවී’’ති වා ‘‘යෙන සමයෙන භගවා පඨමපාරාජිකං පඤ්ඤපෙසී’’ති වා වචනං ඉධ න යුජ්ජති. කස්මා? ‘‘ඉධ පන හෙතුඅත්ථො කරණත්ථො ච සම්භවතී’’ති වුත්තං අට්ඨකථාවචනඤ්හි ඉධ න ලබ්භති. චිරනිවිට්ඨො හි සො ගාමො, න තස්මිංයෙව සමයෙති. යස්මා පන සො චිරනිවිට්ඨොපි ච ගාමො අත්තනො නිවිට්ඨකාලතො පට්ඨාය සබ්බකාලමත්ථීති වත්තබ්බතං අරහති, තෙන පරියායෙන ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන වෙසාලියා අවිදූරෙ කලන්දගාමො නාම හොතී’’ති වුත්තං.

25-6. අනුඤ්ඤාතොසි පන ත්වන්ති සමණවත්තදස්සනත්ථං භගවා පුච්ඡති. මාතාපිතූහි අනනුඤ්ඤාතන්ති එත්ථ ජනකෙහෙව අනනුඤ්ඤාතදස්සනත්ථං පුච්ඡීති වුත්තං. න ඛො සුදින්න තථාගතාති ‘‘පබ්බාජෙතු මං භගවා’’ති යාචනාවසෙන පනෙවමාහ, න භගවා සයං සරණානි දත්වා පබ්බාජෙසි. දුක්ඛස්සාති එත්ථ ‘‘කලභාගම්පී’’ති පාඨසෙසො. විකප්පද්වයෙපීති දුතියතතියවිකප්පෙසු. පුරිමපදස්සාති කිඤ්චීති පදස්ස. උත්තරපදෙනාති දුක්ඛස්සාති පදෙන. සමානවිභත්තීති සාමිවචනං. යථා කිං? ‘‘කස්සචි දුක්ඛස්සා’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘කිඤ්චි දුක්ඛස්සා’’ති වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. අකාමකා විනා භවිස්සාමාති තයා සද්ධිං අමරිත්වා අකාමා ජීවිස්සාම. සචෙපි න මරාම, අකාමකාව තයා වියොගං පාපුණිස්සාම, තයි ජීවමානෙ එව නො මරණං භවෙය්‍ය, මරණෙනපි නො තයා වියොගං මයං අකාමකාව පාපුණිස්සාම.

30. කතිපාහං බලං ගාහෙත්වාති කස්මා පනායං තථා පබ්බජ්ජාය තිබ්බච්ඡන්දො අනුඤ්ඤාතො සමානො කතිපාහං ඝරෙයෙව විලම්බිත්වා කායබලඤ්ච අග්ගහෙසීති? අනුමතිදානෙන මාතාපිතූසු සහායකෙසු ච තුට්ඨො තෙසං චිත්තතුට්ඨත්ථං. කෙසුචි අට්ඨකථාපොත්ථකෙසු කෙචි ආචරියා ‘‘අයං සුදින්නො ජීවකවත්ථුතො පච්ඡා පංසුකූලිකධුතඞ්ගවසෙන පංසුකූලිකො ජාතො’’ති සඤ්ඤාය ‘‘ගහපතිචීවරං පටික්ඛිපිත්වා පංසුකූලිකධුතඞ්ගවසෙන පංසුකූලිකො හොතී’’ති ලිඛන්ති, තං ‘‘අචිරූපසම්පන්නො’’ති වචනෙන විරුජ්ඣති. ‘‘තථා සුදින්නො හි භගවතො ද්වාදසමෙ වස්සෙ පබ්බජිතො, වීසතිමෙ වස්සෙ ඤාතිකුලං පිණ්ඩාය පවිට්ඨො සයං පබ්බජ්ජාය අට්ඨවස්සිකො හුත්වා’’ති, ‘‘භගවතො හි බුද්ධත්තං පත්තතො පට්ඨාය යාව ඉදං වත්ථං, එත්ථන්තරෙ වීසති වස්සානි න කොචි ගහපතිචීවරං සාදියි, සබ්බෙ පංසුකූලිකාව අහෙසු’’න්ති ච වුත්තෙන අට්ඨකථාවචනෙන විරුජ්ඣති, පබ්බජ්ජාය අට්ඨවස්සිකො, න උපසම්පදාය. උපසම්පදං පන ජීවකවත්ථුතො (මහාව. 326) පච්ඡා අලත්ථ, තස්මා අවස්සිකො ඤාතිකුලං පිණ්ඩාය පවිට්ඨො සියාති චෙ? න, ‘‘අලත්ථ ඛො සුදින්නො කලන්දපුත්තො භගවතො සන්තිකෙ පබ්බජ්ජං, අලත්ථ උපසම්පද’’න්ති එකතො අනන්තරං වුත්තත්තා. පබ්බජ්ජානන්තරමෙව හි සො උපසම්පන්නො තෙරසධුතඞ්ගගුණෙ සමාදාය වත්තන්තො අට්ඨ වස්සානි වජ්ජිගාමෙ විහරිත්වා නිස්සයමුත්තත්තා සයංවසී හුත්වා ‘‘එතරහි ඛො වජ්ජී දුබ්භික්ඛා’’තිආදිතක්කවසෙන යෙන වෙසාලී තදවසරි, තස්මා ‘‘පංසුකූලිකධුතඞ්ගවසෙන පංසුකූලිකො හොතී’’ති එත්තකොයෙව පාඨො යෙසු පොත්ථකෙසු දිස්සති, සොව පමාණතො ගහෙතබ්බො. ‘‘ආරඤ්ඤිකො හොතී’’ති ඉමිනා පඤ්ච සෙනාසනපටිසංයුත්තානි සඞ්ගහිතානි නෙසජ්ජිකඞ්ගඤ්ච විහාරසභාගත්තා, ‘‘පිණ්ඩපාතිකො’’ති ඉමිනා පඤ්ච පිණ්ඩපාතපටිසංයුත්තානි, ‘‘පංසුකූලිකො’’ති ඉමිනා ද්වෙ චීවරපටිසංයුත්තානි සඞ්ගහිතානීති. ඤාතිඝරූපගමනකාරණදීපනාධිප්පායතො සපදානචාරිකඞ්ගං විසුං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. ‘‘මා අතිහරාපෙසු’’න්ති කාලබ්‍යත්තයවසෙන වුත්තං. ධම්මස්සන්තරායකරතරත්තා ‘‘ඉමං නය’’න්ති අනයොයෙව.

යෙභුය්‍යෙන හි සත්තානං, විනාසෙ පච්චුපට්ඨිතෙ;

අනයො නයරූපෙන, බුද්ධිමාගම්ම තිට්ඨති.

36. අපඤ්ඤත්තෙ සික්ඛාපදෙති එත්ථ දුවිධං සික්ඛාපදපඤ්ඤාපනං. කථං? ‘‘එවඤ්ච පන, භික්ඛවෙ, ඉමං සික්ඛාපදං උද්දිසෙය්‍යාථා’’ති එවං සඋද්දෙසානුද්දෙසභෙදතො දුවිධං. තත්ථ පාතිමොක්ඛෙ සරූපතො ආගතා පඤ්ච ආපත්තික්ඛන්ධා සඋද්දෙසපඤ්ඤත්ති නාම. සාපි දුවිධා සපුග්ගලාපුග්ගලනිද්දෙසභෙදතො. තත්ථ යස්සා පඤ්ඤත්තියා අන්තො ආපත්තියා සහ, විනා වා පුග්ගලො දස්සිතො, සා සපුග්ගලනිද්දෙසා. ඉතරා අපුග්ගලනිද්දෙසාති වෙදිතබ්බා. සපුග්ගලනිද්දෙසාපි දුවිධා දස්සිතාදස්සිතාපත්තිභෙදතො. තත්ථ අදස්සිතාපත්තිකා නාම අට්ඨ පාරාජිකා ධම්මා. ‘‘පාරාජිකො හොති අසංවාසො’’ති හි පුග්ගලොව තත්ථ දස්සිතො, නාපත්ති. දස්සිතාපත්තිකා නාම භික්ඛුනීපාතිමොක්ඛෙ ‘‘සත්තරස සඞ්ඝාදිසෙසා ධම්මා නිස්සාරණීයං සඞ්ඝාදිසෙස’’න්ති හි තත්ථ ආපත්ති දස්සිතා සද්ධිං පුග්ගලෙන, තථා අපුග්ගලනිද්දෙසාපි දස්සිතාදස්සිතාපත්තිතොව දුවිධා. තත්ථ අදස්සිතාපත්තිකා නාම සෙඛියා ධම්මා. සෙසා දස්සිතාපත්තිකාති වෙදිතබ්බා. සාපි දුවිධා අනිද්දිට්ඨකාරකනිද්දිට්ඨකාරකභෙදතො. තත්ථ අනිද්දිට්ඨකාරකා නාම සුක්කවිස්සට්ඨි මුසාවාද ඔමසවාද පෙසුඤ්ඤ භූතගාම අඤ්ඤවාදක උජ්ඣාපනක ගණභොජන පරම්පරභොජන සුරාමෙරය අඞ්ගුලිපතොදක හසධම්ම අනාදරිය තලඝාතකජතුමට්ඨක සික්ඛාපදානං වසෙන පඤ්චදසවිධා හොන්ති. සෙසානං පුග්ගලනිද්දෙසානං වසෙන නිද්දිට්ඨකාරකා වෙදිතබ්බා.

අනුද්දෙසපඤ්ඤත්තිපි පදභාජනන්තරාපත්තිවිනීතවත්ථුපටික්ඛෙපපඤ්ඤත්තිඅවුත්තසිද්ධිවසෙන ඡබ්බිධා හොන්ති. තත්ථ ‘‘යෙභුය්‍යෙන ඛායිතං ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්සා’’ති (පාරා. 61) එවමාදිකා පදභාජනියෙ සන්දිස්සමානාපත්ති පදභාජනසික්ඛාපදං නාම. ‘‘න ත්වෙව නග්ගෙන ආගන්තබ්බං, යො ආගච්ඡෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’තිආදිකා (පාරා. 517) අන්තරාපත්තිසික්ඛාපදං නාම. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, දිවා පටිසල්ලීයන්තෙන ද්වාරං සංවරිත්වා පටිසල්ලීයිතු’’න්ති (පාරා. 75) එවමාදිකා විනීතවත්ථුසික්ඛාපදං නාම. ‘‘ලොහිතුප්පාදකො, භික්ඛවෙ, අනුපසම්පන්නො න උපසම්පාදෙතබ්බො, උපසම්පන්නො නාසෙතබ්බො’’ති (මහාව. 114) එවමාදිකා පටික්ඛෙපසික්ඛාපදං නාම. ඛන්ධකෙසු පඤ්ඤත්තදුක්කටථුල්ලච්චයානි පඤ්ඤත්තිසික්ඛාපදං නාම. ‘‘යා පන භික්ඛුනී නච්චං වා ගීතං වා වාදිතං වා දස්සනාය ගච්ඡෙය්‍ය, පාචිත්තිය’’න්ති (පාචි. 834) ඉමිනා වුත්තෙන ‘‘යා පන භික්ඛුනී නච්චෙය්‍ය වා ගායෙය්‍ය වා වාදෙය්‍ය වා පාචිත්තිය’’න්ති එවමාදිකං යං කිඤ්චි අට්ඨකථාය දිස්සමානං ආපත්තිජාතං, විනයකම්මං වා අවුත්තසිද්ධිසික්ඛාපදං නාම. ඡබ්බිධම්පෙතං ඡහි කාරණෙහි උද්දෙසාරහං න හොතීති අනුද්දෙසසික්ඛාපදං නාමාති වෙදිතබ්බං. සෙය්‍යථිදං – පඤ්චහි උද්දෙසෙහි යථාසම්භවං විසභාගත්තා ථුල්ලච්චයදුබ්භාසිතානං, සභාගවත්ථුකම්පි දුක්කටථුල්ලච්චයද්වයං අසභාගාපත්තිකත්තා, අන්තරාපත්තිපඤ්ඤත්තිසික්ඛාපදානං නානාවත්ථුකාපත්තිකත්තා, පටික්ඛෙපසික්ඛාපදානං කෙසඤ්චි විනීතවත්ථුපඤ්ඤත්තිසික්ඛාපදානඤ්ච අදස්සිතාපත්තිකත්තා, අදස්සිතවත්ථුකත්තා භෙදානුවත්තකථුල්ලච්චයස්ස, අදස්සිතාපත්තිවත්ථුකත්තා අවුත්තසිද්ධිසික්ඛාපදානන්ති. එත්තාවතා ‘‘දුවිධං සික්ඛාපදපඤ්ඤාපනං උද්දෙසානුද්දෙසභෙදතො’’ති යං වුත්තං, තං සමාසතො පකාසිතං හොති.

තත්ථ අපඤ්ඤත්තෙ සික්ඛාපදෙති සඋද්දෙසසික්ඛාපදං සන්ධාය වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. එකච්චෙ ආචරියා එවං කිර වණ්ණයන්ති ‘‘චත්තාරො පාරාජිකා කතිවස්සාභිසම්බුද්ධෙන භගවතා පඤ්ඤත්තාතිආදිනා පුච්ඡං කත්වා තෙසු පඨමපාරාජිකො වෙසාලියං පඤ්ඤත්තො පඤ්චවස්සාභිසම්බුද්ධෙන හෙමන්තානං පඨමෙ මාසෙ දුතියෙ පක්ඛෙ දසමෙ දිවසෙ අඩ්ඪතෙය්‍යපොරිසාය ඡායාය පුරත්ථාභිමුඛෙන නිසින්නෙන අඩ්ඪතෙරසානං භික්ඛුසතානං මජ්ඣෙ සුදින්නං කලන්දපුත්තං ආරබ්භ පඤ්ඤත්තො’’ති, තං න යුජ්ජති, කස්මා? –

යස්මා ද්වාදසමං වස්සං, වෙරඤ්ජායං වසි ජිනො;

තස්මිඤ්ච සුද්ධො සඞ්ඝොති, නෙව පාරාජිකං තදා.

ථෙරස්ස සාරිපුත්තස්ස, සික්ඛාපඤ්ඤත්තියාචනා;

තස්මිං සිද්ධාති සිද්ධාව, ගරුකාපත්ති නො තදා.

ඔවාදපාතිමොක්ඛඤ්ච, කිං සත්ථා චතුවස්සිකො;

පටික්ඛිපි කිමාණඤ්ච, සමත්තං අනුජානි සො.

අජාතසත්තුං නිස්සාය, සඞ්ඝභෙදමකාසි යං;

දෙවදත්තො තතො සඞ්ඝ-භෙදො පච්ඡිමබොධියං.

ආරාධයිංසු මං පුබ්බෙ, භික්ඛූති මුනිභාසිතං;

සුත්තමෙව පමාණං නො, සොව කාලො අනප්පකොති.

යං පන වුත්තං ‘‘අථ භගවා අජ්ඣාචාරං අපස්සන්තො පාරාජිකං වා සඞ්ඝාදිසෙසං වා න පඤ්ඤපෙසී’’ති, තං සකලසික්ඛාපදං සන්ධායාහ. න කෙවලං සඋද්දෙසසික්ඛාපදමත්තං, තෙන සඋද්දෙසානුද්දෙසපඤ්ඤත්තිභෙදං සකලං පාරාජිකං සන්ධායාහාති වුත්තං හොති. කිඤ්චාපි නාභිපරාමසනම්පි කායසංසග්ගො, තථාපි එතං විසෙසනියමනතො, අච්ඡන්දරාගාධිප්පායතො ච විසුං වුත්තං. ඡන්දරාගරත්තස්සෙව හි කායසංසග්ගො ඉධාධිප්පෙතො. අසුචිපානෙ පන හත්ථිනියා තාපසපස්සාවපානෙන වාලකාබ්‍යො නාම උප්පජ්ජති, වාලකාබ්‍යස්ස වත්ථු වත්තබ්බං. මණ්ඩබ්‍යස්ස නාභියා පරාමසනෙනෙව කිර. රූපදස්සනෙ පන වෙජ්ජකා ආහු –

‘‘ථීනං සන්දස්සනා සුක්කං, කදාචි චලිතොවරෙ;

තං ගාමධම්මකරණං, ද්වයසමං සඞ්ගමිය;

ගබ්භාදීති අයං නයො, ථීනං පුරිසදස්සනාසීත්‍යූපනෙය්‍ය’’.

තථාප්‍යාහු –

‘‘පුප්ඵිකෙ එධිය්‍ය සුද්ධෙ, පස්සං නරඤ්ච ඉත්ථි තං;

ගබ්භඤ්ච නයෙත්‍යුත්ත-මිති තස්මා කාසො ඉතී’’ති.

රාජොරොධො වියාති සීහළදීපෙ එකිස්සා ඉත්ථියා තථා අහොසි, තස්මා කිර එවං වුත්තං. කිඤ්චාපි යාව බ්‍රහ්මලොකා සද්දො අබ්භුග්ගච්ඡි, න තං මනුස්සානං විසයො අහොසි තෙසං රූපං විය. තෙනෙව භික්ඛූ පුච්ඡිංසු ‘‘කච්චි නො ත්වං ආවුසො සුදින්න අනභිරතො’’ති.

39. කලීති කොධො, තස්ස සාසනං කලිසාසනං, කලහො. ගාමධම්මන්ති එත්ථ ජනපදධම්මං ජනපදවාසීනං සිද්ධිං. අත්තාති චිත්තං, සරීරඤ්ච. අසුත්තන්තවිනිබද්ධන්ති විනයසුත්තෙ අනාගතං, සුත්තාභිධම්මෙසුපි අනාගතං, පාළිවිනිමුත්තන්ති අත්ථො. කුසුමමාලන්ති නානාගුණං සන්ධායාහ. රතනදාමන්ති අත්ථසම්පත්තිං සන්ධාය වදති. පටික්ඛිපනාධිප්පායා භද්දාලි විය. පදනිරුත්තිබ්‍යඤ්ජනානි නාමවෙවචනානෙව ‘‘නාමං නාමකම්මං නාමධෙය්‍යං නිරුත්තී’’තිආදීසු (ධ. ස. 1315) විය. නිප්පරියායෙන විරති සික්ඛාපදං නාම. අකුසලපක්ඛෙ දුස්සීල්‍යං නාම චෙතනා. කුසලපක්ඛෙපි චෙතනාපරියායතො විභඞ්ගෙ ‘‘සික්ඛාපද’’න්ති වුත්තං. සඞ්ඝසුට්ඨුතායාති එත්ථ ලොකවජ්ජස්ස පඤ්ඤාපනෙ සඞ්ඝසුට්ඨුතා හොති පාකටාදීනවතො. පඤ්ඤත්තිවජ්ජස්ස පඤ්ඤාපනෙ සඞ්ඝඵාසුතා හොති පාකටානිසංසත්තා. තත්ථ පඨමෙන දුම්මඞ්කූනං නිග්ගහො, දුතියෙන පෙසලානං ඵාසුවිහාරො. පඨමෙන සම්පරායිකානං ආසවානං පටිඝාතො, දුතියෙන දිට්ඨධම්මිකානං. තථා පඨමෙන අප්පසන්නානං පසාදො, දුතියෙන පසන්නානං භිය්‍යොභාවො. ‘‘පුබ්බෙ කතපුඤ්ඤතාය චොදියමානස්ස භබ්බකුලපුත්තස්සා’’ති වුත්තත්තා ‘‘සුදින්නො තං කුක්කුච්චං විනොදෙත්වා අරහත්තං සච්ඡාකාසි, තෙනෙව පබ්බජ්ජා අනුඤ්ඤාතා’’ති වදන්ති, උපපරික්ඛිතබ්බං. තථා පඨමෙන සද්ධම්මට්ඨිති, දුතියෙන විනයානුග්ගහො හොතීති වෙදිතබ්බො.

අපිචෙත්ථ වත්ථුවීතික්කමෙ යත්ථ එකන්තාකුසලභාවෙන, තං සඞ්ඝසුට්ඨුභාවාය පඤ්ඤත්තං ලොකවජ්ජතො, යත්ථ පඤ්ඤත්තිජානනෙ එව අත්ථාපත්ති, න අඤ්ඤදා, තං සද්ධම්මට්ඨිතියා වාපි පසාදුප්පාදබුද්ධියා ධම්මදෙසනාපටිසංයුත්තං, ඉතරඤ්ච සෙඛියං, ඉදං ලොකවජ්ජං නාම. වත්ථුනො පඤ්ඤත්තියා වා වීතික්කමචෙතනායාභාවෙපි පටික්ඛිත්තස්ස කරණෙ, කත්තබ්බස්ස අකරණෙ වා සති යත්ථ ආපත්තිප්පසඞ්ගො, තං සබ්බං ඨපෙත්වා සුරාපානං පණ්ණත්තිවජ්ජන්ති වෙදිතබ්බං. ආගන්තුකවත්තං, ආවාසික, ගමික, අනුමොදන, භත්තග්ග, පිණ්ඩචාරික, ආරඤ්ඤක, සෙනාසන, ජන්තාඝර, වච්චකුටි, සද්ධිවිහාරික, උපජ්ඣාය, අන්තෙවාසික, ආචරියවත්තන්ති එතානි අග්ගහිතග්ගහණනයෙන ගණියමානානි චුද්දස, එතානි පන විත්ථාරතො ද්වෙඅසීති මහාවත්තානි නාම හොන්ති. සත්තහි ආපත්තික්ඛන්ධෙහි සංවරො සංවරවිනයො පඤ්ඤත්තිසික්ඛාපදමෙව. තත්ථ පඤ්ඤත්තිවිනයො සමථවිනයත්ථාය සමථවිනයො සංවරවිනයත්ථාය සංවරවිනයො පහානවිනයත්ථායාති යොජනා වෙදිතබ්බා. යං සඞ්ඝසුට්ඨු, තං සඞ්ඝඵාසූති එකමිව වුත්තං සඞ්ඝසුට්ඨුතාය සති සඞ්ඝඵාසු භවිස්සතීති දීපනත්ථං. පකරීයන්ති එත්ථ තෙ තෙ පයොජනවිසෙසසඞ්ඛාතා අත්ථවසාති අත්ථවසං ‘‘පකරණ’’න්ති වුච්චති. දසසු පදෙසු එකෙකං මූලං කත්වා දසක්ඛත්තුං යොජනාය පදසතං වුත්තං. තත්ථ පච්ඡිමස්ස පදස්ස වසෙන අත්ථසතං පුරිමස්ස වසෙන ධම්මසතං අත්ථජොතිකානං නිරුත්තීනං වසෙන නිරුත්තිසතං, ධම්මභූතානං නිරුත්තීනං වසෙන නිරුත්තිසතන්ති ද්වෙ නිරුත්තිසතානි, අත්ථසතෙ ඤාණසතං, ධම්මසතෙ ඤාණසතං ද්වීසු නිරුත්තිසතෙසු ද්වෙ ඤාණසතානීති චත්තාරි ඤාණසතානි වෙදිතබ්බානි. එත්ථ සඞ්ඝසුට්ඨුතාති ධම්මසඞ්ඝස්ස සුට්ඨුභාවොති අත්ථො. ‘‘අත්ථපදානීති අට්ඨකථා. ධම්මපදානීති පාළී’’ති වුත්තං කිර.

මෙථුනං ධම්මන්ති එවං බහුලනයෙන ලද්ධනාමකං සකසම්පයොගෙන, පරසම්පයොගෙන වා අත්තනො නිමිත්තස්ස සකමග්ගෙ වා පරමග්ගෙ වා පරනිමිත්තස්ස සකමග්ගෙ එව පවෙසපවිට්ඨඨිතුද්ධරණෙසු යං කිඤ්චි එකං පටිසාදියනවසෙන සෙවෙය්‍ය පාරාජිකො හොති අසංවාසොති. කෙචි පන ‘‘පවෙසාදීනි චත්තාරි වා තීණි වා ද්වෙ වා එකං වා පටිසෙවෙය්‍ය, පාරාජිකො හොති. වුත්තඤ්හෙතං ‘සො චෙ පවෙසනං සාදියති, පවිට්ඨං, ඨිතං, උද්ධරණං සාදියති, ආපත්ති පාරාජිකස්සා’තිආදී’’ති (පාරා. 59) වදන්ති, තෙසං මතෙන චතූසුපි චතස්සො පාරාජිකාපත්තියො ආපජ්ජති. තෙයෙව එවං වදන්ති ‘‘ආපජ්ජතු මෙථුනධම්මපාරාජිකාපත්ති මෙථුනධම්මපාරාජිකාපත්තියා තබ්භාගියා’’ති, ‘‘අත්තනො වීතික්කමෙ පාරාජිකාපත්තිං, සඞ්ඝාදිසෙසාපත්තිඤ්ච ආපජ්ජිත්වා සික්ඛං පච්චක්ඛාය ගහට්ඨකාලෙ මෙථුනාදිපාරාජිකං ආපජ්ජිත්වා පුන පබ්බජිත්වා උපසම්පජ්ජිත්වා එකං සඞ්ඝාදිසෙසාපත්තිං එකමනෙකං වා පටිකරිත්වාව සො පුග්ගලො යස්මා නිරාපත්තිකො හොති, තස්මා සො ගහට්ඨකාලෙ සාපත්තිකොවාති අන්තිමවත්ථුං අජ්ඣාපන්නස්සාපි අත්ථෙව ආපත්තිවුට්ඨානං. වුට්ඨානදෙසනාහි පන අසුජ්ඣනතො ‘පයොගෙ පයොගෙ ආපත්ති පාරාජිකස්සා’ති න වුත්තං ගණනපයොජනාභාවතො. කිඤ්චාපි න වුත්තං, අථ ඛො පදභාජනෙ ‘ආපත්ති පාරාජිකස්සා’ති වචනෙනායමත්ථො සිද්ධො’’ති යුත්තිඤ්ච වදන්ති. යදි එවං මාතිකායම්පි ‘‘යො පන භික්ඛු මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවෙය්‍ය පාරාජික’’න්ති වත්තබ්බං භවෙය්‍ය, පාරාජිකස්ස අනවසෙසවචනම්පි න යුජ්ජෙය්‍ය. සබ්බෙපි හි ආපත්තික්ඛන්ධෙ භික්ඛුගණනඤ්ච අනවසෙසෙත්වා තිට්ඨතීති අනවසෙසවචනන්ති කත්වා පවෙසෙව ආපත්ති, න පවිට්ඨාදීසු, තමෙවෙකං සන්ධාය ‘‘යස්ස සියා ආපත්තී’’ති පාරාජිකාපත්තිම්පි අන්තො කත්වා නිදානුද්දෙසෙ වචනං වෙදිතබ්බං. තස්මා මාතිකායං ‘‘පාරාජික’’න්ති අවත්වා ‘‘පාරාජිකො හොතී’’ති පුග්ගලනිද්දෙසවචනං තෙන සරීරබන්ධනෙන උපසම්පදාය අභබ්බභාවදීපනත්ථං. ‘‘ආපත්ති පාරාජිකස්සා’’ති පදභාජනෙ වචනං අන්තිමවත්ථුං අජ්ඣාපන්නස්සාපි පාරාජිකස්ස අසංවාසස්ස සතො පුග්ගලස්ස අථෙය්‍යසංවාසකභාවදීපනත්ථං. න හි සො සංවාසං සාදියන්තොපි ථෙය්‍යසංවාසකො හොති, තස්මා ‘‘උපසම්පන්නො භික්ඛු’’ත්වෙව වුච්චති. තෙනෙවාහ ‘‘අසුද්ධො හොති පුග්ගලො අඤ්ඤතරං පාරාජිකං ධම්මං අජ්ඣාපන්නො, තඤ්චෙ සුද්ධදිට්ඨි සමානො අනොකාසං කාරාපෙත්වා අක්කොසාධිප්පායො වදෙති, ආපත්ති ඔමසවාදෙන දුක්කටස්සා’’ති (පාරා. 389). අනුපසම්පන්නස්ස තදභාවතො සිද්ධො සො ‘‘උපසම්පන්නො භික්ඛු’’ත්වෙව වුච්චතීති. තෙන පදසොධම්මං සහසෙය්‍යඤ්ච න ජනෙති, භික්ඛුපෙසුඤ්ඤාදිඤ්ච ජනෙතීති වෙදිතබ්බං. භික්ඛුනීනං සඞ්ඝාදිසෙසෙසු පන භික්ඛුසඞ්ඝාදිසෙසතො වුට්ඨානවිධිවිසෙසදස්සනත්ථං ‘‘අයම්පි භික්ඛුනී…පෙ… ආපන්නා’’ති (පාචි. 679) පුග්ගලනිද්දෙසං කත්වාපි පාරාජිකතො අධිප්පායන්තරදස්සනත්ථං ‘‘නිස්සාරණීයං සඞ්ඝාදිසෙස’’න්ති (පාචි. 679) ආපත්තිනාමග්ගහණඤ්ච කතං. එත්තාවතා සපුග්ගලනිද්දෙසෙ දස්සිතාදස්සිතාපත්තිදුකං විත්ථාරිතං හොති. අපුග්ගලනිද්දෙසෙසු සෙඛියෙසු ආපත්තියා දස්සනකාරණං සෙඛියානං අට්ඨකථායමෙව වුත්තං. තදභාවතො ඉතරෙසු ආපත්තිදස්සනං කතං. අපුග්ගලනිද්දෙසෙසුපි දස්සිතාදස්සිතාපත්තිදුකඤ්ච විත්ථාරිතං හොතීති.

පඨමපඤ්ඤත්තිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සුදින්නභාණවාරං නිට්ඨිතං.

මක්කටීවත්ථුකථාවණ්ණනා

40-1. දුතියපඤ්ඤත්තියං ‘‘ඉධ මල්ලා යුජ්ඣන්තී’’තිආදීසු විය පටිසෙවතීති වත්තමානවචනං පචුරපටිසෙවනවසෙන වුත්තං, ‘‘තඤ්ච ඛො මනුස්සිත්ථියා, නො තිරච්ඡානගතායා’’ති පරිපුණ්ණත්ථම්පි පඨමං පඤ්ඤත්තිං අත්තනො මිච්ඡාගාහෙන වා ලෙසඔඩ්ඩනත්ථාය වා එවමාහ. පරිපුණ්ණත්ථතංයෙව නියමෙතුං ‘‘නනු ආවුසො තථෙව තං හොතී’’ති වුත්තං, තෙනෙව මක්කටීවත්ථු විනීතවත්ථූසු පක්ඛිත්තං අවිසෙසත්තා, තථා වජ්ජිපුත්තකවත්ථු. විචාරණා පනෙත්ථ තතියපඤ්ඤත්තියං ආවි භවිස්සති. ‘‘නනු, ආවුසො, භගවතා අනෙකපරියායෙනා’’තිආදි න කෙවලං සඋද්දෙසසික්ඛාපදෙනෙව සිද්ධං, ‘‘තිරච්ඡානගතාදීසුපි පාරාජික’’න්ති අනුද්දෙසසික්ඛාපදෙනපි සිද්ධන්ති දස්සනත්ථං වුත්තං. අථ වා යදි සඋද්දෙසසික්ඛාපදං සාවසෙසන්ති පඤ්ඤපෙසි, ඉමිනා අනුද්දෙසසික්ඛාපදෙනාපි කිං න සිද්ධන්ති දස්සනත්ථං වුත්තං. ‘‘තෙන හි, භික්ඛවෙ, භික්ඛූනං සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙස්සාමී’’ති තදෙව සික්ඛාපදං පඨමපඤ්ඤත්තමෙව ලෙසත්ථිකානං අලෙසොකාසං කත්වා ආමෙඩිතත්ථං කත්වා පඤ්ඤපෙස්සාමීති අත්ථො. අඤ්ඤථා ‘‘අඤ්ඤවාදකෙ විහෙසකෙ පාචිත්තිය’’න්තිආදීසු (පාචි. 101) විය වත්ථුද්වයෙන ආපත්තිද්වයං ආපජ්ජති, න චාපජ්ජති, සො එවත්ථො අඤ්ඤෙනාපි වචනෙන සුප්පකාසිතො, සුපරිබ්‍යත්තකරණත්ථෙන දළ්හතරො කතොති අධිප්පායො. තතියපඤ්ඤත්තියම්පි අඤ්ඤෙසු ච එවං විසුද්ධො.

යස්ස සචිත්තකපක්ඛෙතිආදිම්හි පන ගණ්ඨිපදනයො තාව පඨමං වුච්චති, සචිත්තකපක්ඛෙති සුරාපානාදිඅචිත්තකෙ සන්ධාය වුත්තං. සචිත්තකෙසු පන යං එකන්තමකුසලෙනෙව සමුට්ඨාපිතඤ්ච. උභයං ලොකවජ්ජං නාම. සුරාපානස්මිඤ්හි ‘‘සුරා’’ති වා ‘‘පාතුං න වට්ටතී’’ති වා ජානිත්වා පිවනෙ අකුසලමෙව, තථා භික්ඛුනීනං ගන්ධවණ්ණකත්ථාය ලෙපනෙ, භෙසජ්ජත්ථාය ලෙපනෙ අදොසත්තා ‘‘අවිචාරණීය’’න්ති එත්තකං වුත්තං. තත්ථ න වට්ටතීති ‘‘ජානිත්වා’’ති වුත්තවචනං න යුජ්ජති පණ්ණත්තිවජ්ජස්සාපි ලොකවජ්ජභාවප්පසඞ්ගතො. ඉමං අනිට්ඨප්පසඞ්ගං පරිහරිතුකාමතාය වජිරබුද්ධිත්ථෙරස්ස ගණ්ඨිපදෙ වුත්තං ‘‘ඉධ සචිත්තකන්ති ච අචිත්තකන්ති ච විචාරණා වත්ථුවිජානනෙයෙව හොති, න පඤ්ඤත්තිවිජානනෙ. යදි පඤ්ඤත්තිවිජානනෙ හොති, සබ්බසික්ඛාපදානි ලොකවජ්ජානෙව සියුං, න ච සබ්බසික්ඛාපදානි ලොකවජ්ජානි, තස්මා වත්ථුවිජානනෙයෙව හොතී’’ති, ඉදං යුජ්ජති. කස්මා? යස්මා සෙඛියෙසු පඤ්ඤත්තිජානනමෙව පමාණං, න වත්ථුමත්තජානනන්ති, යං පන තත්ථෙව වුත්තං ‘‘පසුත්තස්ස මුඛෙ කොචි සුරං පක්ඛිපෙය්‍ය, අන්තො චෙ පවිසෙය්‍ය, ආපත්ති, තත්ථ යථා භික්ඛුනියා අධක්ඛකං උබ්භජාණුමණ්ඩලං පරස්ස ආමසනාදිකාලෙ කායං අචාලෙත්වා චිත්තෙනෙව සාදියන්තියා ආපත්ති ‘කිරියාව හොතී’ති වුත්තා යෙභුය්‍යෙන කිරියසම්භවතො, තථා අයම්පි තදා කිරියාව හොතී’’ති, තං සුවිචාරිතං අනෙකන්තාකුසලභාවසාධනතො. සුරාපානාපත්තියා එකන්තාකුසලතා පන මජ්ජසඤ්ඤිනොපි සකිං පයොගෙන පිවතො හොතීති කත්වා වුත්තා.

අයං පනෙත්ථ අත්ථො – සික්ඛාපදසීසෙන ආපත්තිං ගහෙත්වා යස්ස සික්ඛාපදස්ස සචිත්තකස්ස චිත්තං අකුසලමෙව හොති, තං ලොකවජ්ජං. සචිත්තකාචිත්තකසඞ්ඛාතස්ස අචිත්තකස්ස ච සචිත්තකපක්ඛෙ චිත්තං අකුසලමෙව හොති, තම්පි සුරාපානාදි ලොකවජ්ජන්ති ඉමමත්ථං සම්පිණ්ඩෙත්වා ‘‘යස්ස සචිත්තකපක්ඛෙ චිත්තං අකුසලමෙව හොති, තං ලොකවජ්ජ’’න්ති වුත්තං. සචිත්තකපක්ඛෙති හි ඉදං වචනං අචිත්තකං සන්ධායාහ. න හි එකංසතො සචිත්තකස්ස සචිත්තකපක්ඛෙති විසෙසනෙ පයොජනං අත්ථි. යස්මා පනෙත්ථ පණ්ණත්තිවජ්ජස්ස පඤ්ඤත්තිජානනචිත්තෙන සචිත්තකපක්ඛෙ චිත්තං අකුසලමෙව, වත්ථුජානනචිත්තෙන සචිත්තකපක්ඛෙ චිත්තං සියා කුසලං සියා අකුසලං සියා අබ්‍යාකතං, තස්මා ‘‘තස්ස සචිත්තකපක්ඛෙ චිත්තං අකුසලමෙවා’’ති න වුච්චතීති ‘‘සෙසං පණ්ණත්තිවජ්ජ’’න්ති වුත්තං. අධිමානෙ වීතික්කමාභාවා, සුපිනන්තෙ අබ්බොහාරිකත්තා සුපිනන්තෙ විජ්ජමානාපි වීතික්කමඡායා අබ්බොහාරිකභාවෙනාති වුත්තං හොති. ඉදං පන වචනං දළ්හීකම්මසිථිලකරණප්පයොජනත්තා ච වුත්තං, තෙන යං වුත්තං බාහිරනිදානකථාධිකාරෙ ‘‘දළ්හීකම්මසිථිලකරණප්පයොජනාති යෙභුය්‍යතාය වුත්ත’’න්තිආදි, තං සුවුත්තමෙවාති වෙදිතබ්බං.

මක්කටීවත්ථුකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

වජ්ජිපුත්තකවත්ථුවණ්ණනා

43-4. වජ්ජීසු ජනපදෙසු වසන්තා වජ්ජිනො නාම, තෙසං පුත්තා. යාවදත්ථන්ති යාවතා අත්ථො අධිප්පායොති වුත්තං හොති, තත්ථ යං වුත්තං ‘‘සික්ඛං අප්පච්චක්ඛාය දුබ්බල්‍යංඅනාවිකත්වා’’ති, තං කාමං සික්ඛාපච්චක්ඛානෙ, තදෙකට්ඨෙ ච දුබ්බල්‍යාවිකරණෙ පඤ්ඤත්තෙ සති යුජ්ජති, න අඤ්ඤථා. තථාපි ඉදානි පඤ්ඤපෙතබ්බං උපාදාය වුත්තං, කථඤ්හි නාම ඡබ්බග්ගියා භික්ඛූ අතිරෙකචීවරං ධාරෙස්සන්ති (පාරා. 459), ආළවකා භික්ඛූ කුටියො කාරාපෙන්ති අප්පමාණිකායො (පාරා. 342), භික්ඛුනියො ද්වෙ වස්සානි ඡසු ධම්මෙසු අසික්ඛිතසික්ඛං සික්ඛමානං වුට්ඨාපෙන්ති (පාචි. 1077), සඞ්ඝෙන අසම්මතං වුට්ඨාපෙන්තීතිආදි (පාචි. 1084) විය දට්ඨබ්බං. න හි තතො පුබ්බෙ අධිට්ඨානං විකප්පනං වා අනුඤ්ඤාතං. යදභාවා අතිරෙකචීවරන්ති වදෙය්‍ය, පමාණං වා න පඤ්ඤත්තං, යදභාවා අප්පමාණිකායොති වදෙය්‍ය, එවංසම්පදමිදං දට්ඨබ්බං. ‘‘උල්ලුම්පතු මං, භන්තෙ, සඞ්ඝො අනුකම්පං උපාදායා’’ති (මහාව. 71, 126) උපසම්පදං යාචිත්වා උපසම්පන්නෙන උපසම්පන්නසමනන්තරමෙව ‘‘උපසම්පන්නෙන භික්ඛුනා මෙථුනො ධම්මො න පටිසෙවිතබ්බො, අසක්‍යපුත්තියො’’ති (මහාව. 129) ච පඤ්ඤත්තෙන අස්සමණාදිභාවං උපගන්තුකාමෙන නනු පඨමං අජ්ඣුපගතා සික්ඛා පච්චක්ඛාතබ්බා, තත්ථ දුබ්බල්‍යං වා ආවිකාතබ්බං සියා, තෙ පන ‘‘සික්ඛං අප්පච්චක්ඛාය දුබ්බල්‍යං අනාවිකත්වා මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවිංසූ’’ති අනුපඤ්ඤත්තියා ඔකාසකරණත්ථං වා තං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. ‘‘සො ආගතො න උපසම්පාදෙතබ්බො’’ති කිඤ්චාපි එත්ථෙව වුත්තං, තථාපි ඉතරෙසුපි පාරාජිකෙසු යථාසම්භවං වෙදිතබ්බං. න හි සික්ඛං අප්පච්චක්ඛාය දුබ්බල්‍යං අනාවිකත්වා යො පාරාජිකවත්ථුං අදින්නං ථෙය්‍යසඞ්ඛාතං ආදියති, මනුස්සවිග්ගහං වා ජීවිතා වොරොපෙති, පටිවිජානන්තස්ස උත්තරිමනුස්සධම්මං වා උල්ලපති, සො ආගතො න උපසම්පාදෙතබ්බො. අනුපඤ්ඤත්ති හි දළ්හීකම්මසිථිලකම්මකරණප්පයොජනා. සා හි යස්ස පාරාජිකං හොති අඤ්ඤා වා ආපත්ති, තස්ස නියමදස්සනප්පයොජනාතිලක්ඛණානුපඤ්ඤත්තිකත්තා. එවඤ්හි අන්තෙ අවත්වා ආදිම්හි වුත්තා ‘‘ගාමා වා අරඤ්ඤා වා’’ති (පාරා. 91) අනුපඤ්ඤත්ති විය. පරිපුණ්ණෙ පනෙතස්මිං සික්ඛාපදෙ –

‘‘නිදානා මාතිකාභෙදො, විභඞ්ගො තංනියාමකො;

තතො ආපත්තියා භෙදො, අනාපත්ති තදඤ්ඤථා’’ති. –

අයං නයො වෙදිතබ්බො. තත්ථ සුදින්නවත්ථු මක්කටිවත්ථු වජ්ජිපුත්තකවත්ථු චාති තිප්පභෙදං වත්ථු ඉමස්ස සික්ඛාපදස්ස නිදානං නාම, තතො නිදානා ‘‘යො පන, භික්ඛු, භික්ඛූනං සික්ඛාසාජීවසමාපන්නො…පෙ… අසංවාසො’’ති ඉමිස්සා මාතිකාය භෙදො ජාතො. තත්ථ හි ‘‘අන්තමසො තිරච්ඡානගතායා’’ති ඉත්ථිලිඞ්ගවචනෙන ‘‘සච්චං, ආවුසො, භගවතා සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තං, තඤ්ච ඛො ඉත්ථියා නො පුරිසෙ නො පණ්ඩකෙ නො උභතොබ්‍යඤ්ජනකෙ චා’’ති මක්කටිපාරාජිකො විය අඤ්ඤොපි ලෙසං ඔඩ්ඩෙතුං සක්කොති, තස්මා තාදිසස්ස අලෙසොකාසස්ස දස්සනත්ථං ඉදං වුච්චති. මක්කටිවත්ථුසඞ්ඛාතා නිදානා ‘‘අන්තමසො තිරච්ඡානගතායපී’’ති මාතිකාවචනභෙදො න ඉත්ථියා එව මෙථුනසිද්ධිදස්සනතො කතො, තස්මා විභඞ්ගො තංනියාමකො තස්සා මාතිකාය අධිප්පෙතත්ථනියාමකො විභඞ්ගො. විභඞ්ගෙ හි ‘‘තිස්සො ඉත්ථියො. තයො උභතොබ්‍යඤ්ජනකා. තයො පණ්ඩකා. තයො පුරිසා. මනුස්සිත්ථියා තයො මග්ගෙ…පෙ… තිරච්ඡානගතපුරිසස්ස ද්වෙ මග්ගෙ’’තිආදිනා (පාරා. 56) නයෙන සබ්බලෙසොකාසං පිදහිත්වා නියමො කතො.

එත්ථාහ – යදි එවං සාධාරණසික්ඛාපදවසෙන වා ලිඞ්ගපරිවත්තනවසෙන වා න කෙවලං භික්ඛූනං, භික්ඛුනීනම්පි ‘‘සික්ඛාසාජීවසමාපන්නො’’ති විභඞ්ගෙ වත්තබ්බං සියා. තදවචනෙන භික්ඛුනී පුරිසලිඞ්ගපාතුභාවෙන භික්ඛුභාවෙ ඨිතා එවං වදෙය්‍ය ‘‘නාහං උපසම්පදකාලෙ භික්ඛූනං සික්ඛාසාජීවසමාපන්නා, තස්මා න අප්පච්චක්ඛාතසික්ඛාපි මෙථුනධම්මෙන පාරාජිකා හොමී’’ති? වුච්චතෙ – තථා න වත්තබ්බං අනිට්ඨප්පසඞ්ගතො. භික්ඛුනීනම්පි ‘‘සික්ඛාසාජීවසමාපන්නො’’ති වුත්තෙ භික්ඛුනීනම්පි සික්ඛාපච්චක්ඛානං අත්ථීති ආපජ්ජති, තඤ්චානිට්ඨං. ඉදං අපරං අනිට්ඨප්පසඞ්ගොති ‘‘සබ්බසික්ඛාපදානි සාධාරණානෙව, නාසාධාරණානී’’ති. අපිචායං භික්ඛූනං සික්ඛාසාජීවසමාපන්නොවාති දස්සනත්ථං ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, තංයෙව උපජ්ඣ’’න්තිආදි (පාරා. 69) වුත්තං, අපිච යො තථා ලෙසං ඔඩ්ඩෙත්වා මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවන්තො වජ්ජිපුත්තකා විය පාරාජිකො හොති. තෙ හි ‘‘භික්ඛූනං සික්ඛාසාජීවසමාපන්නො’’ති වචනාභාවෙ සති ‘‘ආපත්තිං තුම්හෙ, භික්ඛවෙ, ආපන්නා පාරාජික’’න්ති වුත්තා භගවතා. එත්ථ පන ‘‘භික්ඛවෙ’’ති වුත්තත්තා කෙචි භික්ඛුලිඞ්ගෙ ඨිතා, ‘‘ඉදානි චෙපි මයං, භන්තෙ ආනන්ද, ලභෙය්‍යාම භගවතො සන්තිකෙ පබ්බජ්ජං ලභෙය්‍යාම උපසම්පද’’න්ති වුත්තත්තා කෙචි විබ්භන්තාති වෙදිතබ්බා. තතො ආපත්තියා භෙදොති තතො විභඞ්ගතො ‘‘අක්ඛායිතෙ සරීරෙ පාරාජිකං, යෙභුය්‍යෙන ඛායිතෙ ථුල්ලච්චය’’න්තිආදි ආපත්තියා භෙදො හොති. අනාපත්ති තදඤ්ඤථාති තතො එව විභඞ්ගතො යෙනාකාරෙන ආපත්ති වුත්තා, තතො අඤ්ඤෙනාකාරෙන අනාපත්තිභෙදොව හොති. ‘‘සාදියති ආපත්ති පාරාජිකස්ස, න සාදියති අනාපත්තී’’ති හි විභඞ්ගෙ අසති න පඤ්ඤායති. එත්තාවතා සමාසතො ගාථාත්ථො වුත්තො හොති. එත්ථ ච පන –

‘‘නිදානමාතිකාභෙදො, විභඞ්ගස්ස පයොජනං;

අනාපත්තිපකාරො ච, පඨමො නිප්පයොජනො’’ති. –

ඉමං නයං දස්සෙත්වාව සබ්බසික්ඛාපදානං අත්ථො පකාසිතබ්බො. කථං? භගවතා පන යෙනාකාරෙන යං සික්ඛාපදං පඤ්ඤාපිතං, තස්ස ආකාරස්ස සමත්ථං වා අසමත්ථං වාති දුවිධං නිදානං, අයං නිදානභෙදො. මාතිකාපි නිදානාපෙක්ඛා නිදානානපෙක්ඛාති දුවිධා. තත්ථ චතුත්ථපාරාජිකාදිසික්ඛාපදානි නිදානාපෙක්ඛානි. න හි වග්ගුමුදාතීරියා භික්ඛූ සයමෙව අත්තනො අත්තනො අසන්තං උත්තරිමනුස්සධම්මං මුසාවාදලක්ඛණං පාපෙත්වා භාසිංසු. අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස හි තෙ උත්තරිමනුස්සධම්මස්ස ගිහීනං වණ්ණං භාසිංසු, න ච තාවතා පාරාජිකවත්ථු හොති. තත්ථ තෙන ලෙසෙන භගවා තං වත්ථුං නිදානං කත්වා පාරාජිකං පඤ්ඤපෙසි, තෙන වුත්තං ‘‘නිදානාපෙක්ඛ’’න්ති. ඉමිනා නයෙන නිදානාපෙක්ඛානි ඤත්වා තබ්බිපරීතානි සික්ඛාපදානි නිදානානපෙක්ඛානීති වෙදිතබ්බානි, අයං මාතිකාභෙදො.

නානප්පකාරතො මූලාපත්තිප්පහොනකවත්ථුපයොගචිත්තනියාමදස්සනවසෙන මාතිකාය විභජනභාවදීපනත්ථං තෙසං අප්පහොනකතාය වා තදඤ්ඤතරවෙකල්ලතාය වා වීතික්කමෙ සති ආපත්තිභෙදදස්සනත්ථං, අසති අනාපත්තිදස්සනත්ථඤ්චාති සබ්බත්ථ තයො අත්ථවසෙ පටිච්ච මාතිකාය විභජනං විභඞ්ගො ආරභීයතීති වෙදිතබ්බො. එත්ථ පන ‘‘භික්ඛකොති භික්ඛු, භික්ඛාචරියං අජ්ඣුපගතොති භික්ඛු, භින්නපටධරොති භික්ඛූ’’ති කෙවලං බ්‍යඤ්ජනත්ථදීපනවසෙන පවත්තො වා, ‘‘සමඤ්ඤාය භික්ඛූ’’ති භික්ඛුභාවසම්භවං අනපෙක්ඛිත්වාපි කෙවලං භික්ඛු නාම පවත්තිට්ඨානදීපනවසෙන පවත්තො වා, ‘‘එහි භික්ඛූති භික්ඛු, සරණගමනෙහි උපසම්පන්නොති භික්ඛු, ඤත්තිචතුත්ථෙන කම්මෙන උපසම්පන්නොති භික්ඛූ’’ති උපසම්පදානන්තරෙනාපි භික්ඛුභාවසිද්ධිදීපනවසෙන පවත්තො වා, ‘‘භද්‍රො භික්ඛු, සාරො භික්ඛු, සෙක්ඛො භික්ඛු, අසෙක්ඛො භික්ඛූ’’ති භික්ඛුකරණෙහි ධම්මෙහි සමන්නාගතභික්ඛුදීපනවසෙන පවත්තො වා විභඞ්ගො අජ්ඣුපෙක්ඛිතො සබ්බසාමඤ්ඤපදත්තා, තථා අඤ්ඤභාගියසික්ඛාපදාදීසු සද්වාරවසෙන, අධිකරණදස්සනාදිවසෙන පවත්තො ච අජ්ඣුපෙක්ඛිතො ඉතරත්ථ තදභාවතොති වෙදිතබ්බො.

තත්ථ තිස්සො ඉත්ථියොතිආදි වත්ථුනියමදස්සනවසෙන පවත්තො, මනුස්සිත්ථියා තයො මග්ගෙ මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවන්තස්ස ආපත්ති පාරාජිකස්සාතිආදි පයොගනියමදස්සනවසෙන පවත්තො, භික්ඛුස්ස සෙවනචිත්තං උපට්ඨිතෙතිආදි චිත්තනියමදස්සනවසෙන පවත්තො, සාදියති ආපත්ති පාරාජිකස්ස, න සාදියති අනාපත්තීතිආදි වත්ථුපයොගනියමෙ සති චිත්තනියමභාවාභාවවසෙන ආපත්තානාපත්තිදස්සනත්ථං පවත්තො, මතං යෙභුය්‍යෙන ඛායිතං ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්සාතිආදි වත්ථුස්ස අප්පහොනකතාය වීතික්කමෙ ආපත්තිභෙදදස්සනත්ථං පවත්තො, න සාදියති අනාපත්තීති චිත්තනියමවෙකල්‍යෙන වීතික්කමාභාවා අනාපත්තිදස්සනත්ථං පවත්තොති. එවං ඉතරෙසුපි සික්ඛාපදෙසු යථාසම්භවනයො අයන්ති පයොජනො විභඞ්ගො.

අනාපත්තිවාරො පන මූලාපත්තිතො, තදඤ්ඤෙකදෙසතො, සබ්බාපත්තිතො ච අනාපත්තිදීපනවසෙන තිවිධො. තත්ථ යො පඨමො, සො විභඞ්ගො විය තයො අත්ථවසෙ පටිච්ච පවත්තො. කතමෙ තයො? මාතිකාපදානං සාත්ථකනිරත්ථකානං තදඤ්ඤථා උද්ධරණානුද්ධරණවසෙන සප්පයොජනනිප්පයොජනභාවදීපනත්ථං, තදඤ්ඤථා පටිපත්තික්කමදස්සනත්ථං, ආපත්තිප්පහොනකට්ඨානෙපි විස්සජ්ජනත්ථඤ්චාති. කථං? එළකලොමසික්ඛාපදෙ ‘‘භික්ඛුනො පනෙව අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නස්ස එළකලොමානි උප්පජ්ජෙය්‍යුං, ආකඞ්ඛමානෙන භික්ඛුනා පටිග්ගහෙතබ්බානී’’ති (පාරා. 572) එතානි කෙවලං වත්ථුමත්තදීපනපදානීති නිරත්ථකානි නාම, තෙසං අනාපත්ති. ‘‘අද්ධානමග්ගං අප්පටිපන්නස්ස උප්පන්නෙ එළකලොමෙ අනාපත්ති, ආකඞ්ඛමානෙන පටිග්ගහිතෙ’’තිආදිනා නයෙන තදඤ්ඤථා අනුද්ධරණෙන නිප්පයොජනභාවො දීපිතො හොති, යදිදං මාතිකායං ‘‘මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවෙය්‍යා’’ති, ඉදං සාත්ථකං. තස්ස සප්පයොජනභාවදීපනත්ථං ‘‘අනාපත්ති අජානන්තස්ස අසාදියන්තස්සා’’ති වුත්තං. යස්මා ජානනසාදියනභාවෙන ආපත්ති, අසෙවන්තස්ස අනාපත්ති, තස්මා වුත්තං මාතිකායං ‘‘යො පන භික්ඛු මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවෙය්‍ය, පාරාජිකො හොති අසංවාසො’’ති අධිප්පායො. ‘‘පරපරිග්ගහිතං පරපරිග්ගහිතසඤ්ඤිතා ගරුපරික්ඛාරො ථෙය්‍යචිත්තං අවහරණ’’න්ති වුත්තානං පඤ්චන්නම්පි අඞ්ගානං පාරිපූරියා පෙතතිරච්ඡානගතපරිග්ගහිතෙ ආපත්තිප්පහොනකට්ඨානෙපි විස්සජ්ජනත්ථං ‘‘අනාපත්ති පෙතපරිග්ගහිතෙ’’තිආදි (කඞ්ඛා. අට්ඨ. දුතියපාරාජිකවණ්ණනා) වුත්තං. අනාපත්ති ඉමං ජාන, ඉමං දෙහි, ඉමං ආහර, ඉමිනා අත්ථො, ඉමං කප්පියං කරොහීති භණතීතිආදි පන තදඤ්ඤථා පටිපත්තික්කමදස්සනත්ථං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. එත්තාවතා ‘‘නිදානමාතිකාභෙදො’’තිආදිනා වුත්තගාථාය අත්ථො පකාසිතො හොති.

එත්ථ පඨමපඤ්ඤත්ති තාව පඨමබොධිං අතික්කමිත්වා පඤ්ඤත්තත්තා, ආයස්මතො සුදින්නස්ස අට්ඨවස්සිකකාලෙ පඤ්ඤත්තත්තා ච රත්තඤ්ඤුමහත්තං පත්තකාලෙ පඤ්ඤත්තා. දුතියඅනුපඤ්ඤත්ති බාහුසච්චමහත්තං පත්තකාලෙ උප්පන්නා. සො හායස්මා මක්කටිපාරාජිකො යථා මාතුගාමපටිසංයුත්තෙසු සික්ඛාපදෙසු තිරච්ඡානගතිත්ථී අනධිප්පෙතා, තථා ඉධාපීති සඤ්ඤාය ‘‘සච්චං, ආවුසො, භගවතා සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තං, තඤ්ච ඛො මනුස්සිත්ථියා, නො තිරච්ඡානගතිත්ථියා’’ති ආහ. තතියානුපඤ්ඤත්ති ලාභග්ගමහත්තං පත්තකාලෙ උප්පන්නා. තෙ හි වජ්ජිපුත්තකා ලාභග්ගමහත්තං පත්තා හුත්වා යාවදත්ථං භුඤ්ජිත්වා න්හායිත්වා වරසයනෙසු සයිත්වා තතියානුපඤ්ඤත්තියා වත්ථුං උප්පාදෙසුං, තෙ ච වෙපුල්ලමහත්තං පත්තෙ සඞ්ඝෙ උප්පන්නා, සයඤ්ච වෙපුල්ලමහත්තං පත්තාති ‘‘වෙපුල්ලමහත්තම්පෙත්ථ ලබ්භතී’’ති වුත්තං. ඉදං පඨමපාරාජිකසික්ඛාපදං තිවිධම්පි වත්ථුං උපාදාය චතුබ්බිධම්පි තං කාලං පත්වා පඤ්ඤත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

තත්ථ යො පනාති අනවසෙසපරියාදානපදං. භික්ඛූති තස්ස අතිප්පසඞ්ගනියමපදං. භික්ඛූනං සික්ඛාසාජීවසමාපන්නොති තස්ස විසෙසනවචනං. න හි සබ්බොපි භික්ඛුනාමකො යා භගවතා යාය කායචි උපසම්පදාය උපසම්පන්නභික්ඛූනං හෙට්ඨිමපරිච්ඡෙදෙන සික්ඛිතබ්බසික්ඛා විහිතා, ‘‘එත්ථ සහ ජීවන්තී’’ති යො ච ආජීවො වුත්තො, තං උභයං සමාපන්නොව හොති. කදා පන සමාපන්නො අහොසි? යාය කායචි උපසම්පදාය උපසම්පන්නසමනන්තරමෙව තදුභයං ජානන්තොපි අජානන්තොපි තදජ්ඣුපගතත්තා සමාපන්නො නාම හොති. සහ ජීවන්තීති යාව සික්ඛං න පච්චක්ඛාති, පාරාජිකභාවඤ්ච න පාපුණාති, යං පන වුත්තං අන්ධකට්ඨකථායං ‘‘සික්ඛං පරිපූරෙන්තො සික්ඛාසමාපන්නො සාජීවං අවීතික්කමන්තො සාජීවසමාපන්නො හොතී’’ති, තං උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදවසෙන වුත්තං. න හි සික්ඛං අපරිපූරෙන්තො කාමවිතක්කාදිබහුලො වා එකච්චං සාවසෙසං සාජීවං වීතික්කමන්තො වා සික්ඛාසාජීවසමාපන්නො නාම න හොති. උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදෙන පන චතුක්කං ලබ්භති අත්ථි භික්ඛු සික්ඛාසමාපන්නො සීලානි පච්චවෙක්ඛන්තො න සාජීවසමාපන්නො අචිත්තකං සික්ඛාපදං වීතික්කමන්තො, අත්ථි න සික්ඛාසමාපන්නො කාමවිතක්කාදිබහුලො සාජීවසමාපන්නො නිරාපත්තිකො, අත්ථි න සික්ඛාසමාපන්නො න ච සාජීවසමාපන්නො අනවසෙසං ආපත්තිං ආපන්නො, අත්ථි සික්ඛාසමාපන්නො ච සාජීවසමාපන්නො ච සික්ඛං පරිපූරෙන්තො සාජීවඤ්ච අවීතික්කමන්තො, අයමෙව චතුත්ථො භික්ඛු උක්කට්ඨො ඉධ අධිප්පෙතො සියා. න හි භගවා අනුක්කට්ඨං වත්තුං යුත්තොති චෙ? න, ‘‘තත්‍ර යායං අධිසීලසික්ඛා, අයං ඉමස්මිං අත්ථෙ අධිප්පෙතා සික්ඛා’’තිවචනවිරොධතො. උක්කට්ඨග්ගහණාධිප්පායෙ සති ‘‘සික්ඛාති තිස්සො සික්ඛා’’ති එත්තකමෙව වත්තබ්බන්ති අධිප්පායො. සික්ඛත්තයසමාපන්නො හි සබ්බුක්කට්ඨොති.

‘‘මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවෙය්‍යා’’ති පරතො වචනං අපෙක්ඛිත්වා අධිසීලසික්ඛාව වුත්තාති චෙ? න, තස්සාපි අභබ්බත්තා. න හි අධිසීලසික්ඛං පරිපූරෙන්තො සාජීවඤ්ච අවීතික්කමන්තො මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවිතුං භබ්බො, තං සික්ඛං අපරිපූරෙන්තො සාජීවඤ්ච වීතික්කමන්තො එව හි පටිසෙවෙය්‍යාති අධිප්පායො, තස්මා එවමෙත්ථ අත්ථො ගහෙතබ්බො. යස්මා සික්ඛාපදසඞ්ඛාතො සාජීවො අධිසීලසික්ඛමෙව සඞ්ගණ්හාති, නෙතරං අධිචිත්තසික්ඛං අධිපඤ්ඤාසික්ඛං වා, තස්මා ‘‘තත්‍ර යායං අධිසීලසික්ඛා, අයං ඉමස්මිං අත්ථෙ අධිප්පෙතා සික්ඛා’’ති වුත්තං, තස්මා අධිසීලසික්ඛාය සඞ්ගාහකො සාජීවො සික්ඛාසාජීවොති වුත්තො. ඉති සාජීවවිසෙසනත්ථං සික්ඛාග්ගහණං කතං. තදත්ථදීපනත්ථමෙව විභඞ්ගෙ සික්ඛං අපරාමසිත්වා ‘‘තස්මිං සික්ඛති, තෙන වුච්චති සාජීවසමාපන්නො’’ති වුත්තං, තෙන එකමෙවිදං අත්ථපදන්ති දීපිතං හොති. තඤ්ච උපසම්පදූපගමනන්තරතො පට්ඨාය සික්ඛනාධිකාරත්තා ‘‘සික්ඛතී’’ති ච ‘‘සමාපන්නො’’ති ච වුච්චති. යො එවං ‘‘සික්ඛාසාජීවසමාපන්නො’’ති සඞ්ඛ්‍යං ගතො, තාදිසං පච්චයං පටිච්ච අපරභාගෙ සාජීවසඞ්ඛාතමෙව සික්ඛං අප්පච්චක්ඛාය, තස්මිංයෙව ච දුබ්බල්‍යං අනාවිකත්වා මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවෙය්‍යාති අයමත්ථො යුජ්ජති. කින්තු අට්ඨකථානයො පටික්ඛිත්තො හොති. සො ච න පටික්ඛෙපාරහොති තෙන තදනුසාරෙන භවිතබ්බං.

අධිප්පායො පනෙත්ථ පරියෙසිතබ්බො, සො දානි වුච්චති – සබ්බෙසුපි සික්ඛාපදෙසු ඉදමෙව භික්ඛුලක්ඛණං සාධාරණං, යදිදං ‘‘භික්ඛූනං සික්ඛාසාජීවසමාපන්නො’’ති. ඛීණාසවොපි සාවකො ආපත්තිං ආපජ්ජති අචිත්තකං, තථා සෙක්ඛො. පුථුජ්ජනො පන සචිත්තකම්පි, තස්මා සෙක්ඛාසෙක්ඛපුථුජ්ජනභික්ඛූනං සාමඤ්ඤමිදං භික්ඛුලක්ඛණන්ති කත්වා කෙවලං සික්ඛාසමාපන්නො, කෙවලං සාජීවසමාපන්නො ච උභයසමාපන්නො චාති සරූපෙකදෙසෙකසෙසනයෙන ‘‘සික්ඛාසාජීවසමආපන්නො’’ත්වෙව සම්පිණ්ඩෙත්වා උක්කට්ඨග්ගහණෙන අනුක්කට්ඨානං ගහණසිද්ධිතො අට්ඨකථායං උක්කට්ඨොව වුත්තො. තමෙව සම්පාදෙතුං ‘‘තස්මිං සික්ඛති, තෙන වුච්චති සාජීවසමාපන්නො’’ති එත්ථ සික්ඛාපදස්ස අවචනෙ පරිහාරං වත්වා යස්මා පන සො අසික්ඛම්පි සමාපන්නො, තස්මා සික්ඛාසමාපන්නොතිපි අත්ථතො වෙදිතබ්බොති ච වත්වා ‘‘යං සික්ඛං සමාපන්නො තං අප්පච්චක්ඛාය යඤ්ච සාජීවං සමාපන්නො තත්ථ දුබ්බල්‍යං අනාවිකත්වා’’ති වුත්තන්ති අයමට්ඨකථායං අධිප්පායො වෙදිතබ්බො. එතස්මිං පන අධිප්පායෙ අධිසීලසික්ඛාය එව ගහණං සබ්බත්ථිකත්තා, සීලාධිකාරතො ච විනයස්සාති වෙදිතබ්බං. යථා ච සික්ඛාපදං සමාදියන්තො සීලං සමාදියතීති වුච්චති, එවං සික්ඛාපදං පච්චක්ඛන්තො සීලසඞ්ඛාතං සික්ඛං පච්චක්ඛාතීති වත්තුං යුජ්ජති, තස්මා තත්ථ වුත්තං ‘‘යං සික්ඛං සමාපන්නො, තං අප්පච්චක්ඛායා’’ති. සික්ඛං පච්චක්ඛාය පටිසෙවිතමෙථුනස්ස උපසම්පදං අනුජානන්තො න සමූහනති නාම. න හි සො භික්ඛු හුත්වා පටිසෙවි, ‘‘යො පන භික්ඛූ’’ති ච පඤ්ඤත්තං. එත්තාවතා සමාසතො ‘‘සික්ඛාසාජීවසමාන්නො’’ති එත්ථ වත්තබ්බං වුත්තං.

කිං ඉමිනා විසෙසවචනෙන පයොජනං, නනු ‘‘යො පන භික්ඛු සික්ඛං අප්පච්චක්ඛාය දුබ්බල්‍යං අනාවිකත්වා…පෙ… අසංවාසො’’ති එත්තකමෙව වත්තබ්බන්ති චෙ? න වත්තබ්බං අනිට්ඨප්පසඞ්ගතො. යො පන සික්ඛාසාජීවසමාපන්නො ථෙය්‍යසංවාසාදිකො කෙවලෙන සමඤ්ඤාමත්තෙන, පටිඤ්ඤාමත්තෙන වා භික්ඛු, තස්සාපි සික්ඛාපච්චක්ඛානං අත්ථි. සික්ඛං අප්පච්චක්ඛාය ච මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවන්තස්ස පාරාජිකාපත්ති. යො වා පච්ඡා පාරාජිකං ආපත්තිං ආපජ්ජිත්වා න සික්ඛාසාජීවසමාපන්නො තස්ස ච, යො වා පක්ඛපණ්ඩකත්තා පණ්ඩකභාවූපගමනෙන න සික්ඛාසාජීවසමාපන්නො තස්ස ච තදුභයං අත්ථීති ආපජ්ජති. ‘‘පණ්ඩකභාවපක්ඛෙ ච පක්ඛපණ්ඩකො උපසම්පදාය න වත්ථූ’’ති වුත්තං, තස්මා ඉතරස්මිං පක්ඛෙ වත්ථූති සිද්ධං, තස්මිං පක්ඛෙ උපසම්පන්නො පණ්ඩකභාවපක්ඛෙ පණ්ඩකත්තා න සික්ඛාසාජීවසමාපන්නො, සො පරිච්චජිතබ්බසික්ඛාය අභාවෙන සික්ඛං අප්පච්චක්ඛාය මුඛෙන පරස්ස අඞ්ගජාතග්ගහණාදයො මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවෙය්‍ය, තස්ස කුතො පාරාජිකාපත්තීති අධිප්පායො. අයං නයො අපණ්ඩකපක්ඛං අලභමානස්සෙව පරතො යුජ්ජති, ලභන්තස්ස පන අරූපසත්තානං කුසලානං සමාපත්තික්ඛණෙ භවඞ්ගවිච්ඡෙදෙ සතිපි අමරණං විය පණ්ඩකභාවපක්ඛෙපි භික්ඛුභාවො අත්ථි. සංවාසං වා සාදියන්තස්ස න ථෙය්‍යසංවාසකභාවො අත්ථි අන්තිමවත්ථුං අජ්ඣාපන්නස්ස විය. න ච සහසෙය්‍යාදිකං ජනෙති. ගණපූරකො පන න හොති අන්තිමවත්ථුං අජ්ඣාපන්නො විය, න සො සික්ඛාසාජීවසමාපන්නො, ඉතරස්මිං පන පක්ඛෙ හොති, අයං ඉමස්ස තතො විසෙසො. කිමයං සහෙතුකො, උදාහු අහෙතුකොති? න අහෙතුකො. යතො උපසම්පදා තස්ස අපණ්ඩකපක්ඛෙ අනුඤ්ඤාතා සහෙතුකපටිසන්ධිකත්තා. පණ්ඩකභාවපක්ඛෙපි කිස්ස නානුඤ්ඤාතාති චෙ? පණ්ඩකභූතත්තා ඔපක්කමිකපණ්ඩකස්ස විය.

අපිච සික්ඛාසාජීවසමාපන්නොති ඉමිනා තස්ස සික්ඛාසමාදානං දීපෙත්වා තං සමාදින්නසික්ඛං අප්පච්චක්ඛාය තත්ථ ච දුබ්බල්‍යං අනාවිකත්වාති වත්තුං යුජ්ජති, න අඤ්ඤථාති ඉමිනා කාරණෙන යථාවුත්තානිට්ඨප්පසඞ්ගතො ‘‘යො පන භික්ඛු භික්ඛූනං සික්ඛාසාජීවසමාපන්නො සික්ඛං අප්පච්චක්ඛායා’’තිආදි වුත්තං. යථා චෙත්ථ, තථා ‘‘යො පන භික්ඛු භික්ඛූනං සික්ඛාසාජීවසමාපන්නො සික්ඛං අප්පච්චක්ඛාය දුබ්බල්‍යං අනාවිකත්වා ගාමා වා අරඤ්ඤා වා අදින්නං ථෙය්‍යසඞ්ඛාතං ආදියෙය්‍ය (පාරා. 89), සුගතචීවරප්පමාණං චීවරං කාරාපෙය්‍ය අතිරෙකං වා, ඡෙදනකං පාචිත්තිය’’න්තිආදිනා (පාචි. 548) නයෙන සබ්බත්ථ යොජෙතබ්බං. අන්තමසො තිරච්ඡානගතායපීති මනුස්සිත්ථිං උපාදාය වුත්තං. න හි ‘‘පගෙව පණ්ඩකෙ පුරිසෙ වා’’ති වත්තුං යුජ්ජති. සෙසං තත්ථ තත්ථ වුත්තනයමෙව.

අයං පඨමපාරාජිකස්ස මාතිකාය තාව විනිච්ඡයො.

චතුබ්බිධවිනයකථාවණ්ණනා

45. නීහරිත්වාති එත්ථ සාසනතො නීහරිත්වාති අත්ථො. ‘‘පඤ්චහුපාලි, අඞ්ගෙහි සමන්නාගතෙන භික්ඛුනා නානුයුඤ්ජිතබ්බං. කතමෙහි පඤ්චහි? සුත්තං න ජානාති, සුත්තානුලොමං න ජානාතී’’ති (පරි. 442) එවමාදිතො හි පරියත්තිසාසනතො සුත්තං, සුත්තානුලොමඤ්ච නීහරිත්වා පකාසෙසුං. ‘‘අනාපත්ති එවං අම්හාකං ආචරියානං උග්ගහො පරිපුච්ඡාති භණතී’’ති එවමාදිතො පරියත්තිසාසනතො ආචරියවාදං නීහරිත්වා පකාසෙසුං. භාරුකච්ඡකවත්ථුස්මිං ‘‘ආයස්මා උපාලි එවමාහ – අනාපත්ති, ආවුසො, සුපිනන්තෙනා’’ති (පාරා. 78) එවමාදිතො පරියත්තිසාසනතො එව අත්තනොමතිං නීහරිත්වා පකාසෙසුං. තාය හි අත්තනොමතියා ථෙරො එතදග්ගට්ඨානං ලභි. අපි ච වුත්තඤ්හෙතං භගවතා ‘‘අනුපසම්පන්නෙන පඤ්ඤත්තෙන වා අපඤ්ඤත්තෙන වා වුච්චමානො…පෙ… අනාදරියං කරොති, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති (පාචි. 343). තත්ථ හි පඤ්ඤත්තං නාම සුත්තං. සෙසත්තයං අපඤ්ඤත්තං නාම. තෙනායං ‘‘චතුබ්බිධඤ්හි විනයං, මහාථෙරා’’ති ගාථා සුවුත්තා. යං සන්ධාය වුත්තං නාගසෙනත්ථෙරෙන. ආහච්චපදෙනාති අට්ඨ වණ්ණට්ඨානානි ආහච්ච වුත්තෙන පදනිකායෙනාති අත්ථො, උදාහටෙන කණ්ඨොක්කන්තෙන පදසමූහෙනාති අධිප්පායො. රසෙනාති තස්ස ආහච්චභාසිතස්ස රසෙන, තතො උද්ධටෙන විනිච්ඡයෙනාති අත්ථො. සුත්තච්ඡායා විය හි සුත්තානුලොමං. ආචරියවාදො ‘‘ආචරියවංසො’’ති වුත්තො පාළියං වුත්තානං ආචරියානං පරම්පරාය ආභතොව පමාණන්ති දස්සනත්ථං. අධිප්පායොති කාරණොපපත්තිසිද්ධො උහාපොහනයප්පවත්තො පච්චක්ඛාදිපමාණපතිරූපකො. අධිප්පායොති එත්ථ ‘‘අත්තනොමතී’’ති කෙචි අත්ථං වදන්ති.

පරිවාරට්ඨකථායං, ඉධ ච කිඤ්චාපි ‘‘සුත්තානුලොමං නාම චත්තාරො මහාපදෙසා’’ති වුත්තං, අථ ඛො මහාපදෙසනයසිද්ධං පටික්ඛිත්තාපටික්ඛිත්තං අනුඤ්ඤාතානනුඤ්ඤාතං කප්පියාකප්පියන්ති අත්ථතො වුත්තං හොති. තත්ථ යස්මා ඨානං ඔකාසො පදෙසොති කාරණවෙවචනානි ‘‘අට්ඨානමෙතං, ආනන්ද, අනවකාසො’’තිආදි (පාරා. 43) සාසනතො, ‘‘නිග්ගහට්ඨාන’’න්ති ච ‘‘අසන්දිට්ඨිට්ඨාන’’න්ති ච ‘‘අසන්දිට්ඨි ච පන පදෙසො’’ති ච ලොකතො, තස්මා මහාපදෙසාති මහාකාරණානීති අත්ථො. කාරණං නාම ඤාපකො හෙතු ඉධාධිප්පෙතං. මහන්තභාවො පන තෙසං මහාවිසයත්තා මහාභූතානං විය. තෙ දුවිධා විනයමහාපදෙසා සුත්තන්තිකමහාපදෙසා චාති. තත්ථ විනයමහාපදෙසා විනයෙ පයොගං ගච්ඡන්ති, ඉතරෙ උභයත්ථාපි, තෙනෙව පරිවාරෙ අනුයොගවත්තෙ ‘‘ධම්මං න ජානාති, ධම්මානුලොමං න ජානාතී’’ති (පරි. 442) වුත්තං. තත්ථ ධම්මන්ති ඨපෙත්වා විනයපිටකං අවසෙසපිටකද්වයං. ධම්මානුලොමන්ති සුත්තන්තිකෙ චත්තාරො මහාපදෙසෙ. තත්ථ යො ධම්මං ධම්මානුලොමඤ්චෙව ජානාති, න විනයං විනයානුලොමඤ්ච, සො ‘‘ධම්මං රක්ඛාමී’’ති විනයං උබ්බිනයං කරොති, ඉතරො ‘‘විනයං රක්ඛාමී’’ති ධම්මං උද්ධම්මං කරොති, උභයං ජානන්තො උභයම්පි සම්පාදෙති.

තත්‍රිදං මුඛමත්තං – තත්ථ පඨමො ‘‘සො චෙ පවෙසනං සාදියති, පවිට්ඨං, ඨිතං, උද්ධරණං සාදියති ආපත්ති, න සාදියති අනාපත්තී’’ති එත්ථ විප්පටිපජ්ජති. සො හායස්මා සුඛවෙදනීයස්ස උපාදින්නඵොට්ඨබ්බස්ස, කායින්ද්‍රියස්ස ච සමායොගෙ සති පටිවිජානන්තො කායිකසුඛවෙදනුප්පත්තිමත්තෙන සාදියති නාමාති පරිච්ඡින්දිත්වා තස්ස ආපත්ති පාරාජිකස්සාති අසෙවනාධිප්පායස්සපි ආපත්තිප්පසඞ්ගං කරොති, තථා යස්ස සන්ථතත්තා වා යොනිදොසවසෙන වා දුක්ඛා අසාතා වෙදනා, වාතොපහටගත්තතාය වා නෙව කායිකවෙදනා, තස්ස ජානතො අජානතොපි ‘‘අනාපත්ති අසාදියන්තස්සා’’ති (පාරා. 76) සුත්තන්තං දස්සෙත්වා සෙවනාධිප්පායස්සාපි අනාපත්තිප්පසඞ්ගං කරොති, තථා යදි මොචනරාගෙන උපක්කමතො මුත්තෙ සඞ්ඝාදිසෙසො, පගෙව මෙථුනරාගෙනාති දුක්කටට්ඨානං ගහෙත්වා සඞ්ඝාදිසෙසට්ඨානං කරොති, එවං විනයං උබ්බිනයං කරොති නාම. ඉතරො ‘‘අනාපත්ති අජානන්තස්සාති වුත්තත්තා ජානතො ජානනෙනෙව සුඛවෙදනා හොතු වා මා වා සාදියනා හොතී’’ති වත්වා අසෙවනාධිප්පායස්සපි ජානතො අනාපත්තිට්ඨානෙ ආපත්තිං කරොති, අනවජ්ජං සාවජ්ජං කරොතීති එවං ධම්මං උද්ධම්මං කරොති. උභයං පන ජානන්තො ‘‘භික්ඛුස්ස සෙවනචිත්තං උපට්ඨිතෙති (පාරා. 57) වචනතො සෙවනචිත්තමෙවෙත්ථ පමාණං, තස්ස භාවෙන ආපත්ති පාරාජිකස්ස, අභාවෙන අනාපත්තී’’ති වත්වා උභයම්පි රක්ඛති සම්පාදෙති. ඉමිනා නයෙන සබ්බසික්ඛාපදෙසු යථාසම්භවං සප්පයොජනා කාතබ්බා.

සඞ්ගීතිං ආරොපෙත්වා ඨපිතපාළිතො විනිමුත්තං කත්වා ඨපිතත්තා පාළිවිනිමුත්තා අත්ථතො, නයතො, අනුලොමතො ච පාළිඔක්කන්තවිනිච්ඡයප්පවත්තා අනුපවිට්ඨවිනිච්ඡයවසෙන පවත්තාති අත්ථො. ‘‘න සමූහනිස්සතී’’ති ජානන්තොපි භගවා කෙවලං ‘‘තෙසං මතං පච්ඡිමා ජනතා මම වචනං විය පමාණං කරොතූ’’ති දස්සනත්ථඤ්ච පරිනිබ්බානකාලෙ එවමාහ ‘‘ආකඞ්ඛමානො, ආනන්ද, සඞ්ඝො මමච්චයෙන ඛුද්දානුඛුද්දකානි සික්ඛාපදානි සමූහනතූ’’ති (දී. නි. 2.216), තෙනෙතං සිද්ධං ‘‘පඤ්ඤත්තම්පි චෙ සික්ඛාපදං සමූහනිතුං යස්ස සඞ්ඝස්ස අනුඤ්ඤාතං භගවතා, තස්ස පඤ්ඤත්තානුලොමං අතිරෙකත්ථදීපනං, පගෙවානුඤ්ඤාතං භගවතා’’ති. කිඤ්ච භිය්‍යො ඌනාතිරිත්තසික්ඛාපදෙසු ආචරියකුලෙසු විවාදො අඤ්ඤමඤ්ඤං න කාතබ්බොති දස්සනත්ථඤ්ච. කස්මා සඞ්ඝො න සමූහනීති? අඤ්ඤමඤ්ඤං විවාදප්පසඞ්ගදස්සනතො. භගවතා ච ‘‘සබ්බෙහෙව සමග්ගෙහි සම්මොදමානෙහි අවිවදමානෙහි සික්ඛිතබ්බ’’න්ති වුත්තං. තත්ථ ච එකච්චෙ ථෙරා එවමාහංසූති ච අඤ්ඤවාදදස්සනතො විවදමානෙහි සික්ඛිතබ්බං ජාතං, තදභාවත්තම්පි ඤත්තිදුතියකම්මවාචං සාවෙත්වා අවිවදමානෙහෙව සික්ඛිතබ්බං අකාසි.

අපිචාති අත්තනො මතියා පාකටකරණත්ථං ආරම්භො. තත්ථ ‘‘සුත්තන්තාභිධම්මවිනයට්ඨකථාසූ’’ති වචනතො පිටකත්තයස්සපි සාධාරණා එසා කථාති වෙදිතබ්බා, ‘‘අථ පනායං කප්පිය’’න්තිආදි විනයස්සෙව. කාරකසඞ්ඝසදිසන්ති සඞ්ගීතිකාරකසඞ්ඝසදිසං. ‘‘සුත්තාදිචතුක්කං අප්පච්චක්ඛාය තෙන අවිරුද්ධස්ස කම්මස්ස කාරකසඞ්ඝසදිස’’න්ති ධම්මසිරිත්ථෙරස්ස ගණ්ඨිපදෙ වුත්තං, තං අයුත්තං, ‘‘සුත්තමෙව බලවතරං. සුත්තඤ්හි අප්පටිවත්තියං කාරකසඞ්ඝසදිස’’න්ති එතෙහි පදෙහි අයුත්තත්තා. පාකතිකෙ පන ගණ්ඨිපදෙ ‘‘තමත්ථං විනිච්ඡිනිත්වා තස්ස කාරකසඞ්ඝසදිස’’න්ති වුත්තං. පරවාදීති අම්හාකං සමයවිජානනකො අඤ්ඤනිකායිකොති වුත්තං. පරවාදී සුත්තානුලොමන්ති කථං? ‘‘අඤ්ඤත්‍ර උදකදන්තපොනා’’ති (පාචි. 266) සුත්තං සකවාදිස්ස, තදනුලොමතො නාළිකෙරඵලස්ස උදකම්පි උදකමෙව හොතීති පරවාදී ච.

‘‘නාළිකෙරස්ස යං තොයං, පුරාණං පිත්තබන්ධනං;

තමෙව තරුණං තොයං, පිත්තඝං බලබන්ධන’’න්ති. –

එවං පරවාදිනා වුත්තෙ සකවාදී ධඤ්ඤඵලස්ස ගතිකත්තා, ආහාරත්ථස්ස ච ඵරණතො ‘‘යාවකාලිකමෙව ත’’න්ති වදන්තො පටික්ඛිපති. පරො ආචරියවාදන්ති ‘‘සුඞ්කං පරිහරතීති එත්ථ උපචාරං ඔක්කමිත්වා කිඤ්චාපි පරිහරති, අවහාරො එවා’’ති අට්ඨකථාවචනතො ‘‘තථා කරොන්තො පාරාජිකමාපජ්ජතී’’ති පරවාදිනා වුත්තෙ සකවාදී ‘‘සුඞ්කං පරිහරති, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති සුත්තං තත්ථෙව ආගතමහාඅට්ඨකථාවචනෙන සද්ධිං දස්සෙත්වා පටිසෙධෙති, තථා කරොන්තස්ස දුක්කටමෙවාති. පරො අත්තනොමතීති එත්ථ ‘‘පුරෙභත්තං පරසන්තකං අවහරාති පුරෙභත්තමෙව හරිස්සාමීති වායමන්තස්ස පච්ඡාභත්තං හොති, පුරෙභත්තපයොගොව සො, තස්මා මූලට්ඨො න මුච්චතීති තුම්හාකං ථෙරවාදත්තා මූලට්ඨස්ස පාරාජිකමෙවා’’ති පරවාදිනා වුත්තෙ සකවාදී ‘‘තං සඞ්කෙතං පුරෙ වා පච්ඡා වා තං භණ්ඩං අවහරති, මූලට්ඨස්ස අනාපත්තී’’ති (පාරා. 119) සුත්තං දස්සෙත්වා පටික්ඛිපති.

පරො සුත්තන්ති ‘‘අනියතහෙතුධම්මො සම්මත්තනියතහෙතුධම්මස්ස ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’ති සුත්තං පට්ඨානෙ ලිඛිතං දස්සෙත්වා ‘‘අරියමග්ගස්ස න නිබ්බානමෙවාරම්මණ’’න්ති පරවාදිනා වුත්තෙ සකවාදී ‘‘ආරම්මණත්තිකාදිසුත්තානුලොමෙ න ඔතරතී’’ති පටික්ඛිපති. සුත්තානුලොමෙ ඔතරන්තංයෙව හි සුත්තං නාම, නෙතරං. තෙන වුත්තං පාළිආගතං පඤ්ඤායතීති එත්තකෙනපි සිද්ධෙ තිස්සො සඞ්ගීතියො ආරුළ්හපාළිආගතං පඤ්ඤායතී’’තිආදි. තාදිසඤ්හි පමාදලෙඛන්ති ආචරියො. ‘‘අප්පමාදො අමතං පදං, පමාදො මච්චුනො පද’’න්ති (ධ. ප. 21; නෙත්ති. 26) වචනතො දින්නභොජනෙ භුඤ්ජිත්වා පරිස්සයානි පරිවජ්ජිත්වා සතිං පච්චුපට්ඨපෙත්වා විහරන්තො නිච්චො හොතීති. එවරූපස්ස අත්ථස්ස වසෙන ආරුළ්හම්පි සුත්තං න ගහෙතබ්බං, තෙන වුත්තං නො චෙ තථා පඤ්ඤායතීති සිද්ධෙපි ‘‘නො චෙ තථා පඤ්ඤායති, න ඔතරති න සමෙතී’’ති. ‘‘බාහිරකසුත්තං වා’’ති වුත්තත්තා අත්තනො සුත්තම්පි අත්ථෙන අසමෙන්තං න ගහෙතබ්බං. පරො ආචරියවාදන්තිආදීසු ද්වීසු නයෙසු පමාදලෙඛවසෙන තත්ථ තත්ථ ආගතට්ඨකථාවචනං ථෙරවාදෙහි සද්ධිං යොජෙත්වා වෙදිතබ්බං.

අථ පනායං ආචරියවාදං. පරො සුත්තන්ති පරවාදිනා ‘‘මූලබීජං නාම හලිද්දි සිඞ්ගිවෙරං වචා…පෙ… බීජෙ බීජසඤ්ඤී ඡින්දති වා ඡෙදාපෙති වා භින්දති වා…පෙ… ආපත්ති පාචිත්තියස්සාති (පාචි. 91) තුම්හාකං පාඨත්තා හලිද්දිගණ්ඨිං ඡින්දන්තස්ස පාචිත්තිය’’න්ති වුත්තෙ සකවාදී ‘‘යානි වා පනඤ්ඤානි අත්ථි මූලෙ සඤ්ජායන්තී’’තිආදිං දස්සෙත්වා තස්ස අට්ඨකථාසඞ්ඛාතෙන ආචරියවාදෙන පටික්ඛිපති. න හි ගණ්ඨිම්හි ගණ්ඨි ජායතීති. පරො සුත්තානුලොමන්ති පරවාදිනා ‘‘අනාපත්ති එවං අම්හාකං ආචරියානං උග්ගහොති වචනස්සානුලොමතො ‘අම්හාකං පොරාණභික්ඛූ එකපාසාදෙ ගබ්භං ථකෙත්වා අනුපසම්පන්නෙන සයිතුං වට්ටතීති තථා කත්වා ආගතා, තස්මා අම්හාකං වට්ටතී’ති තුම්හෙසු එව එකච්චෙසු වදන්තෙසු තුම්හාකං න කිඤ්චි වත්තුං සක්කා’’ති වුත්තෙ සකවාදී ‘‘සුත්තං සුත්තානුලොමඤ්ච උග්ගහිතකානංයෙව ආචරියානං උග්ගහො පමාණ’’න්තිආදිඅට්ඨකථාවචනං දස්සෙත්වා පටිසෙධෙති. පරො අත්තනොමතින්ති ‘‘ද්වාරං විවරිත්වා අනාපුච්ඡා සයිතෙසු කෙ මුච්චන්තී’’ති එත්ථ පන ද්වෙපි ජනා මුච්චන්ති යො ච යක්ඛගහිතකො, යො ච බන්ධිත්වා නිපජ්ජාපිතොති තුම්හාකං ථෙරවාදත්තා අඤ්ඤෙ සබ්බෙපි යථා තථා වා නිපන්නාදයොපි මුච්චන්තීති පටිසෙධෙති.

අථ පනායං අත්තනොමතිං. පරො සුත්තන්ති ‘‘ආපත්තිං ආපජ්ජන්තී’’ති පරවාදිනා ගුත්තෙ සකවාදී ‘‘දිවා කිලන්තරූපො මඤ්චෙ නිසින්නො පාදෙ භූමිතො අමොචෙත්වාව නිද්දාවසෙන නිපජ්ජති, තස්ස අනාපත්තී’’තිආදිඅට්ඨකථාවචනං (පාරා. අට්ඨ. 1.77) දස්සෙත්වා එකභඞ්ගෙන නිපන්නාදයොපි මුච්චන්තීති පටිසෙධෙති. අථායං අත්තනොමතිං. පරො සුත්තානුලොමන්ති ‘‘දොමනස්සං පාහං, දෙවානමින්ද, දුවිධෙන වදාමි සෙවිතබ්බම්පි අසෙවිතබ්බම්පීතිආදිවචනෙහි (දී. නි. 2.360) සංසන්දනතො සදාරපොසෙ දොසො තුම්හාකං නත්ථි, තෙන වුත්තං ‘පුත්තදාරස්ස සඞ්ගහො’’’ති (ඛු. පා. 5.6; සු. නි. 265) පරවාදිනා වුත්තෙ කිඤ්චාපි සකවාදී බහුස්සුතො න හොති, අථ ඛො රාගසහිතෙනෙව අකුසලෙන භවිතබ්බන්ති පටික්ඛිපති. සෙසෙසුපි ඉමිනා නයෙන අඤ්ඤථාපි අනුරූපතො යොජෙතබ්බං. ඉදං සබ්බං උපතිස්සත්ථෙරාදයො ආහු. ධම්මසිරිත්ථෙරො පන ‘‘එත්ථ පරොති වුත්තො අඤ්ඤනිකායිකො, සො පන අත්තනො සුත්තාදීනියෙව ආහරති. තානි සකවාදී අත්තනො සුත්තාදිම්හි ඔතාරෙත්වා සචෙ සමෙති ගණ්හාති, නො චෙ පටික්ඛිපතී’’ති වදති.

චතුබ්බිධවිනයකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පදභාජනීයවණ්ණනා

සික්ඛාපදවිභඞ්ගෙ පන කිඤ්චාපි යො පනාති අනවසෙසපරියාදානපදං, තථාපි භික්ඛූති ඉමිනා පරපදෙන සමානාධිකරණත්තා තදනුරූපානෙවස්ස විභඞ්ගපදානි වුත්තානි. භික්ඛුනිබ්බචනපදානි තීණි කිඤ්චාපි සභික්ඛුභාවස්ස, අභික්ඛුභාවස්ස චාති යස්ස කස්සචි පබ්බජිතස්ස සාධාරණානි, තථාපි ‘‘අසුද්ධො හොති පුග්ගලො අඤ්ඤතරං පාරාජිකං ධම්මං අජ්ඣාපන්නො, තඤ්චෙ සුද්ධදිට්ඨි සමානො අනොකාසං කාරාපෙත්වා චාවනාධිප්පායො වදෙති, ආපත්ති සඞ්ඝාදිසෙසෙන දුක්කටස්සා’’ති එවමාදිසුත්තං නිබ්බචනත්ථයුත්තොව පුග්ගලො ‘‘ආපත්ති සඞ්ඝාදිසෙසෙන දුක්කටස්සා’’ති (පාරා. 389) එත්ථ වත්ථු, න ඉතරො ගිහිභූතොති දස්සනත්ථං වුත්තං. සබ්බස්සපි විනයපිටකස්ස සාධාරණං භික්ඛුලක්ඛණං වත්ථුඤ්හි භගවා ආරභි. යො පන සුද්ධො එව සමානො කෙනචි කාරණෙන ගිහිලිඞ්ගෙ ඨිතො, සො අත්තනො සභික්ඛුභාවත්තා එව වත්ථු හොති, අසුද්ධොපි භික්ඛුලිඞ්ගෙ ඨිතත්තාති අයමත්ථො දස්සිතො හොති. අසුද්ධොපි ඤාතකෙහි, පච්චත්ථිකෙහි වා රාජභයාදිකාරණෙන වා කාසාවෙසු සඋස්සාහොව අපනීතකාසාවො වත්ථු එව පුන කාසාවග්ගහණෙන ථෙය්‍යසංවාසකභාවානුපගමනතො, භික්ඛුනිබ්බචනත්ථෙ අනික්ඛිත්තධුරත්තාති වුත්තං හොති. යො පන ලිඞ්ගත්ථෙනකො භික්ඛුනිබ්බචනත්ථං සයඤ්ච අජ්ඣුපගතො, සංවාසං ථෙනෙන්තො, තඤ්චෙ සුද්ධදිට්ඨි සමානො අනොකාසං කාරාපෙත්වා චාවනාධිප්පායො වදෙති, ආපත්ති සඞ්ඝාදිසෙසෙන දුක්කටස්සාති අයම්පි අත්ථො දස්සිතො හොති.

‘‘සමඤ්ඤාය භික්ඛු පටිඤ්ඤාය භික්ඛූ’’ති වචනද්වයං යථාවුත්තඤ්ච අත්ථං උපබ්‍රූහෙති, අන්තරා උප්පන්නාය නියතාය මිච්ඡාදිට්ඨියා උපච්ඡින්නකුසලමූලො කෙවලාය සමඤ්ඤාය, පටිඤ්ඤාය ච ‘‘භික්ඛූ’’ති වුච්චති, න පරමත්ථතොති ඉමං අතිරෙකත්ථං දීපෙති. කිං වුත්තං හොති? ‘‘නාහං, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤං එකධම්මම්පි සමනුපස්සාමි, යං එවං මහාසාවජ්ජං යථයිදං, භික්ඛවෙ, මිච්ඡාදිට්ඨි. මිච්ඡාදිට්ඨිපරමානි, භික්ඛවෙ, මහාවජ්ජානී’’ති ආහච්චභාසිතං සඞ්ගීතිත්තයාරුළ්හං සුත්තං, අට්ඨකථායම්පිස්ස ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨිපරමා එතෙසන්ති මිච්ඡාදිට්ඨිපරමානී’’ති (අ. නි. 1.310) වුත්තං. පඤ්ච ආනන්තරියකම්මානි මහාසාවජ්ජානි, මිච්ඡාදිට්ඨි පන මහාසාවජ්ජතරාති අධිප්පායොති. කස්මා? තෙසඤ්හි පරිච්ඡෙදො අත්ථි, සබ්බබලවම්පි කප්පට්ඨිතිකමෙව හොති, නියතමිච්ඡාදිට්ඨියා පන පරිච්ඡෙදො නත්ථි, තාය සමන්නාගතස්ස භවතො වුට්ඨානං නත්ථි, තස්මා ‘‘ඉමස්ස භික්ඛුකරණා කුසලා ධම්මා සංවිජ්ජන්තී’’ති වා ‘‘සුද්ධොවාය’’න්ති වා න සක්කා වත්තුං. ‘‘දිට්ඨිවිපත්තිපච්චයා ද්වෙ ආපත්තියො ආපජ්ජතී’’ති වුත්තත්තා න සක්කා ‘‘අසුද්ධො’’ති වා ‘‘අඤ්ඤතරං පාරාජිකං ධම්මං අජ්ඣාපන්නො’’ති වා වත්තුං. එස හි උභොපි පක්ඛෙ න භජති, තෙන වුත්තං ‘‘සමඤ්ඤාය, පටිඤ්ඤාය ච භික්ඛු, න පරමත්ථතො’’ති.

කිමත්ථං පනෙවං මහාසාවජ්ජාය නියතමිච්ඡාදිට්ඨියා පාරාජිකං භගවා න පඤ්ඤපෙසීති? දුබ්බිජානත්තා. පකතියාපෙසා දිට්ඨි නාම ‘‘සම්මා’’ති වා ‘‘මිච්ඡා’’ති වා දුවිඤ්ඤෙය්‍යා, පගෙව ‘‘නියතා’’ති වා ‘‘අනියතා’’ති වාති. තත්ථ පාරාජිකාපත්තියා පඤ්ඤත්තාය භික්ඛූ අඤ්ඤමඤ්ඤං අසමදිට්ඨිකං පාරාජිකං මඤ්ඤමානා උපොසථාදීනි අකත්වා අචිරෙනෙව සාසනං විනාසෙය්‍යුං, සයඤ්ච අපුඤ්ඤං පසවෙය්‍යුං සුද්ධෙසුපි භික්ඛූසු විප්පටිපත්තියා පටිපජ්ජනෙන. තස්මා උපායකුසලතාය පාරාජිකං අපඤ්ඤාපෙත්වා තස්ස උක්ඛෙපනීයකම්මං, සම්මාවත්තඤ්ච පඤ්ඤාපෙත්වා තං සඞ්ඝෙන අසම්භොගං, අසංවාසඤ්ච අකාසි. භගවා හි තස්ස චෙ එසා දිට්ඨි අනියතා, සම්මාවත්තං පූරෙත්වා ඔසාරණං ලභිත්වා පකතත්තො භවෙය්‍ය. නියතා චෙ, අට්ඨානමෙතං අනවකාසො, යං සො නියතමිච්ඡාදිට්ඨිකො සම්මාවත්තං පූරෙත්වා ඔසාරණං ලභිත්වා පකතත්තො භවෙය්‍ය. කෙවලං ‘‘සමඤ්ඤායභික්ඛු පටිඤ්ඤායභික්ඛූ’’ති නාමමත්තධාරකො හුත්වා පරං මරණා අරිට්ඨො විය සංසාරඛාණුකොව භවිස්සතීති ඉමං නයං අද්දස.

අට්ඨසු උපසම්පදාසු තිස්සොවෙත්ථ වුත්තා, න ඉතරා පාටිපුග්ගලත්තා, භික්ඛූනං අසන්තකත්තා ච. තත්ථ හි ඔවාදපටිග්ගහණපඤ්හබ්‍යාකරණූපසම්පදා ද්වින්නං ථෙරානං එව, සෙසා තිස්සො භික්ඛුනීනං සන්තකාති ඉධ නාධිප්පෙතා, තිස්සන්නම්පි උපසම්පදානං මජ්ඣෙ ‘‘භද්‍රො භික්ඛූ’’තිආදීනි චත්තාරි පදානි වුත්තානි තිස්සන්නං සාධාරණත්තා. එහිභික්ඛුභාවෙන වා සරණගමනඤත්තිචතුත්ථෙන වා උපසම්පන්නො හි භද්‍රො ච සාරො ච සෙක්ඛො ච අසෙක්ඛො ච හොති, උපසම්පදවචනං පන නෙසං සාවකභාවදීපනත්ථං. ඉමෙ එව හි ආපත්තිං ආපජ්ජන්ති, න සම්මාසම්බුද්ධා, පච්චෙකබුද්ධා ච.

අයං ඉමස්මිං අත්ථෙ අධිප්පෙතොති එත්ථ ච ආපත්තිං ආපජ්ජිතුං භබ්බා ඤත්තිචතුත්ථෙනෙව කම්මෙන උපසම්පන්නා. න හි අඤ්ඤෙ එහිභික්ඛුසරණගමනඔවාදපටිග්ගහණපඤ්හබ්‍යාකරණාහි උපසම්පන්නා ආපත්තිං ආපජ්ජිතුං භබ්බා, තෙනෙතෙ පටික්ඛිපිත්වා ‘‘අයං ඉමස්මිං අත්ථෙ අධිප්පෙතො භික්ඛූ’’ති අන්තිමොව වුත්තොති කිර ධම්මසිරිත්ථෙරො, තං අයුත්තං. ‘‘ද්වෙ පුග්ගලා අභබ්බා ආපත්තිං ආපජ්ජිතුං බුද්ධා ච පච්චෙකබුද්ධා චා’’ති (පරි. 322) එත්තකමෙව වුත්තන්ති. අඤ්ඤථා එහිභික්ඛුආදයොපි වත්තබ්බා සියුං. කිඤ්ච භිය්‍යො ‘‘ද්වෙ පුග්ගලා භබ්බා ආපත්තිං ආපජ්ජිතුං භික්ඛූ ච භික්ඛුනියො චා’’ති සාමඤ්ඤෙන වුත්තත්තා ච, අපිච ආපත්තිභයට්ඨානදස්සනතො ච. කථං? ආයස්මා සාරිපුත්තො ආවසථපිණ්ඩං කුක්කුච්චායන්තො න පටිග්ගහෙසි, චීවරවිප්පවාසභයා ච සබ්බං තිචීවරං ගහෙත්වා නදිං තරන්තො මනං වුළ්හො අහොසි මහාකස්සපො. කිඤ්ච සරණගමනූපසම්පදාය උපසම්පන්නෙ ආරබ්භ සද්ධිවිහාරිකවත්තාදීනි අසම්මාවත්තන්තානං නෙසං දුක්කටානි ච පඤ්ඤත්තානි දිස්සන්ති, තස්මා දුබ්බිචාරිතමෙතං. අයං ඉමස්මිං අත්ථෙ අධිප්පෙතො භික්ඛූති පටික්ඛිත්තාය සරණගමනූපසම්පදාය අනුඤ්ඤාතප්පසඞ්ගභයාති උපතිස්සත්ථෙරො, ආපත්තියා භබ්බතං සන්ධාය තස්මිම්පි වුත්තෙ පුබ්බෙ පටික්ඛිත්තාපි සා පුන එවං වදන්තෙන අනුඤ්ඤාතාති භික්ඛූනං මිච්ඡාගාහො වා විමති වා උප්පජ්ජති, තස්මා න වුත්තාති වුත්තං හොති, තං ‘‘භික්ඛුනී නාම උභතොසඞ්ඝෙ උපසම්පන්නා’’ති (පාචි. 161) ඉමිනා සමෙති. ඉදඤ්හි සාකියාදීනං අනුඤ්ඤාතඋපසම්පදාය අනුප්පබන්ධභයා වුත්තං.

අයං පනෙත්ථ අම්හාකං ඛන්ති – භික්ඛු-පදනිද්දෙසත්තා යත්තකානි තෙන පදෙන සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති, යෙ ච විනයපිටකෙ තත්ථ තත්ථ සන්දිස්සන්ති සයං ආපත්තාපජ්ජනට්ඨෙන වා දුට්ඨුල්ලාරොචනපටිච්ඡාදනාදීසු පරෙසං ආපත්තිකරණට්ඨෙන වා, තෙ සබ්බෙපි දස්සෙත්වා ඉදානි යදිදං තස්ස භික්ඛු-පදස්ස විසෙසනත්ථං වුත්තං පරපදං ‘‘සික්ඛාසාජීවසමාපන්නො’’ති, තස්ස වසෙන ඉදං වුත්තං ‘‘අයං ඉමස්මිං අත්ථෙ අධිප්පෙතො භික්ඛූ’’ති. සො එව හි කම්මවාචානන්තරමෙව සික්ඛාසාජීවසමාපන්නො හොති තතො පට්ඨාය සඋද්දෙසසික්ඛාපදානං උප්පත්තිදස්සනතො, තස්සෙව ච සික්ඛාපච්චක්ඛානං දිස්සති, නෙතරස්ස. තස්සෙව ච සික්ඛාපච්චක්ඛානං සම්භවති ‘‘උල්ලුම්පතු මං, භන්තෙ, සඞ්ඝො අනුකම්පං උපාදායා’’ති (මහාව. 71, 126) වත්වා සමාදින්නත්තා, තස්සෙව ච උපසම්පන්නසමනන්තරමෙව අකරණීයනිස්සයාචික්ඛනදස්සනතො, විනයං පාතිමොක්ඛං උද්දෙසං පච්චක්ඛාමීතිආදිසික්ඛාපච්චක්ඛානලක්ඛණපාරිපූරිතො චාති සික්ඛාපච්චක්ඛානං උපාදාය සො එව ඉධාධිප්පෙතොති වුත්තං හොති.

යස්මා පනස්ස සික්ඛාපච්චක්ඛානං සබ්බථා යුජ්ජති, තස්මා ‘‘සික්ඛං පච්චක්ඛාය තං තං වත්ථුං වීතික්කමන්තස්ස තතො තතො ආපත්තිතො අනාපත්ති, ඉතරස්ස ආපත්තී’’ති වත්තුං යුජ්ජති, තස්මා ‘‘යත්ථ යත්ථ සාවජ්ජපඤ්ඤත්ති, අනවජ්ජපඤ්ඤත්ති වා, අයං ඉමස්මිං අත්ථෙ අධිප්පෙතො භික්ඛූති වුච්චති, තත්ථ තත්ථ තදජ්ඣාචාරත්ථෙනායමෙව ඤත්තිචතුත්ථෙන උපසම්පන්නො අධිප්පෙතො නාමා’’ති වත්තුං යුජ්ජතීති වෙදිතබ්බං. එවං සන්තෙ යං වුත්තං ‘‘යාය කායචි උපසම්පදාය අයං ඉමස්මිං ‘මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවිත්වා පාරාජිකො හොතී’ති අත්ථෙ භික්ඛූති අධිප්පෙතො’’ති, තම්පි න වත්තබ්බමෙව. කථං හොති? විරොධදොසොපි පරිහතො හොති. කථං? සචෙ ඤත්තිචතුත්ථෙන උපසම්පන්නො එව ඉධාධිප්පෙතො ‘‘භික්ඛූ’’ති ච ‘‘උපසම්පන්නො’’ති ච, තෙන න උපසම්පන්නො අනුපසම්පන්නො නාමාති කත්වා ඤත්තිචතුත්ථකම්මතො අඤ්ඤථා උපසම්පන්නා නාම මහාකස්සපත්ථෙරාදයො ඉතරෙසං අනුපසම්පන්නට්ඨානෙ ඨත්වා සහසෙය්‍යපදසොධම්මාපත්තිං ජනෙය්‍යුං, ඔමසනාදිකාලෙ ච දුක්කටමෙව ජනෙය්‍යුන්ති එවමාදිකො විරොධදොසො පරිහතො හොතීති සබ්බං ආචරියො වදති. මඞ්ගුරච්ඡවි නාම සාමො.

යස්මා තෙ අතිමහන්තො ජාතිමදො චිත්තං පරියුට්ඨාති, තස්මා තුම්හෙහි මම සාසනෙ එවං සික්ඛිතබ්බං. ‘‘සාතසහගතා පඨමජ්ඣානසුඛසහගතා අසුභෙ ච ආනාපානෙ චා’’ති ගණ්ඨිපදෙ වුත්තං. උද්ධුමාතකසඤ්ඤාති උද්ධුමාතකනිමිත්තෙ පටිලද්ධපඨමජ්ඣානසඤ්ඤා. රූපසඤ්ඤාති පථවීකසිණාදිරූපාවචරජ්ඣානසඤ්ඤා. සො තං බ්‍යාකාසි ‘‘අවිභූතා, භන්තෙ, උද්ධුමාතකසඤ්ඤා අවඩ්ඪිතබ්බත්තා අසුභානං, විභූතා, භන්තෙ, රූපසඤ්ඤා වඩ්ඪිතබ්බත්තා කසිණාන’’න්ති. පඤ්චඋපසම්පදක්කමො මහාවග්ගා ගහිතො. ඤත්තිචතුත්ථෙනාති එත්ථ කිඤ්චාපි ඤත්ති සබ්බපඨමං වුච්චති, තිස්සන්නං පන අනුස්සාවනානං අත්ථබ්‍යඤ්ජනභෙදාභාවතො අත්ථබ්‍යඤ්ජනභින්නා ඤත්තිතාසං චතුත්ථාති කත්වා ‘‘ඤත්තිචතුත්ථ’’න්ති වුච්චති. බ්‍යඤ්ජනානුරූපමෙව අට්ඨකථාය ‘‘තීහි අනුස්සාවනාහි එකාය ච ඤත්තියා’’ති වුත්තං, අත්ථපවත්තික්කමෙන පදෙන පන ‘‘එකාය ඤත්තියා තීහි අනුස්සාවනාහී’’ති වත්තබ්බං. යස්මා පනෙත්ථ ‘‘චත්තාරිමානි, භික්ඛවෙ, කම්මානි (මහාව. 384), ඡ ඉමානි, භික්ඛවෙ, කම්මානි අධම්මකම්මං වග්ගකම්ම’’න්ති (මහාව. 387) වචනතො කුප්පකම්මම්පි කත්ථචි ‘‘කම්ම’’න්ති වුච්චති තස්මා ‘‘අකුප්පෙනා’’ති වුත්තං.

යස්මා අකුප්පම්පි එකච්චං න ඨානාරහං, යෙන අප්පත්තො ඔසාරණං ‘‘සොසාරිතො’’ති චම්පෙය්‍යක්ඛන්ධකෙ (මහාව. 395 ආදයො) වුච්චති, තස්මා ‘‘ඨානාරහෙනා’’ති වුත්තං. යදි එවං ‘‘ඨානාරහෙනා’’ති ඉදමෙව පදං වත්තබ්බං, න පුබ්බපදං ඉමිනා අකුප්පසිද්ධිතොති චෙ? තං න, අට්ඨානාරහෙන අකුප්පෙන උපසම්පන්නො ඉමස්මිං අත්ථෙ අනධිප්පෙතොති අනිට්ඨප්පසඞ්ගතො. ද්වීහි පනෙතෙහි එකතො වුත්තෙහි අයමත්ථො පඤ්ඤායති ‘‘කෙවලං තෙන අකුප්පෙන උපසම්පන්නො අයම්පි ඉමස්මිං අත්ථෙ අධිප්පෙතො ‘භික්ඛූ’ති, ඨානාරහෙන ච උපසම්පන්නො අයම්පි ඉමස්මිං අත්ථෙ අධිප්පෙතො ‘භික්ඛූ’ති, කුප්පෙන උපසම්පන්නො නාධිප්පෙතො’’ති. තෙනායම්පි අත්ථො සාධිතො හොති ‘‘යො පන, භික්ඛු, ජානං ඌනවීසතිවස්සං පුග්ගලං උපසම්පාදෙය්‍ය, සො ච පුග්ගලො අනුපසම්පන්නො’’ති (පාචි. 403) වචනතො යාව න ඤායති, තාව සමඤ්ඤායභික්ඛුපටිඤ්ඤායභික්ඛුභාවං උපගතොපි න පුබ්බෙ දස්සිතසමඤ්ඤායභික්ඛුපටිඤ්ඤායභික්ඛු විය අඤ්ඤෙසං භික්ඛූනං උපසම්පන්නට්ඨානෙ ඨත්වා ඔමසනපාචිත්තියාදිවත්ථු හොති, කෙවලං අනුපසම්පන්නට්ඨානෙ ඨත්වා ‘‘අනුපසම්පන්නෙ උපසම්පන්නසඤ්ඤී පදසො ධම්මං වාචෙති, ආපත්ති පාචිත්තියස්සා’’තිආදි (පාචි. 47) ආපත්තිවත්ථුමෙව හුත්වා තිට්ඨති. අකුප්පෙන උපසම්පන්නො පන පච්ඡා පාරාජිකොපි ජාතිතො උපසම්පන්නට්ඨානෙ තිට්ඨතීති ‘‘පණ්ඩකො, භික්ඛවෙ, අනුපසම්පන්නො න උපසම්පාදෙතබ්බො, උපසම්පන්නො නාසෙතබ්බො’’තිආදිනා (මහාව. 109) නයෙන වුත්තෙසු පන වජ්ජනීයපුග්ගලෙසු කොචි පුග්ගලො ‘‘උපසම්පන්නො’’ති වුච්චති, නොපි උපසම්පන්නට්ඨානෙ තිට්ඨති, කොචි තිට්ඨතීති වෙදිතබ්බං.

එත්ථ පන අත්ථි කම්මං අකුප්පං ඨානාරහං, අත්ථි ඨානාරහං නාකුප්පං, අත්ථි අකුප්පඤ්චෙව න ඨානාරහඤ්ච, අත්ථි නාකුප්පං න ච ඨානාරහන්ති ඉදං චතුක්කං වෙදිතබ්බං. තත්ථ පඨමං තාව වුත්තං, තතියචතුත්ථානි පාකටානි. දුතියං පරියායෙන භික්ඛුනිසඞ්ඝතො එකතොඋපසම්පන්නාය ලිඞ්ගපරිවත්තෙ සති ලබ්භති. තස්ස හි පුග්ගලස්ස පුබ්බෙ සික්ඛමානකාලෙ ලද්ධං ඤත්තිචතුත්ථඋපසම්පදාකම්මං කිඤ්චාපි අකුප්පඤ්චෙව ඨානාරහඤ්ච, පුරිසලිඞ්ගෙ පන පාතුභූතෙ ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, තංයෙව උපජ්ඣං තමෙව උපසම්පද’’න්ති (පාරා. 69) එත්ථ අපරියාපන්නත්තා තස්ස පුග්ගලස්ස කෙවලං සාමණෙරභාවාපත්තිතො කම්මං දානි කුප්පං ජාතන්ති වුච්චති. ලිඞ්ගපරිවත්තෙන චීවරස්ස අධිට්ඨානවිජහනං විය තස්ස පුග්ගලස්ස භික්ඛුනිසඞ්ඝෙන කතාය උපසම්පදාය විජහනං හොතීති වෙදිතබ්බං, අඤ්ඤථා සො පුග්ගලො උපසම්පන්නො භික්ඛූති ආපජ්ජති. අථ වා ලිඞ්ගපරිවත්තෙ අසතිපිතං එකතොඋපසම්පදාකම්මං කුප්පති, යථාඨානෙ න තිට්ඨති. තස්මා න තාව සා ‘‘භික්ඛුනී’’ති සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. යස්මා අඤ්ඤතරං පාරාජිකං ධම්මං ආපජ්ජිත්වාපි අනාපජ්ජිත්වාපි උප්පබ්බජිතුකාමතාය ගිහිලිඞ්ගං සාදියන්තියා පුනපි උපසම්පදා උභතොසඞ්ඝෙ ලබ්භති, තස්මා තෙන පරියායෙන ‘‘කුප්පතීති කුප්ප’’න්ති වුච්චති, යථාවුත්තකම්මදොසාභාවතො පන ‘‘ඨානාරහ’’න්ති. භික්ඛුනී පන ගිහිලිඞ්ගං සාදියන්තිකාලෙ න පුරිසලිඞ්ගපාතුභාවෙ සති භික්ඛූසු උපසම්පදං ලබ්භතීති සාධකං කාරණං න දිස්සති, සික්ඛං පච්චක්ඛාය උප්පබ්බජිතා චෙ, ලභතීති එකෙ, තං පනායුත්තං භික්ඛුනියා සික්ඛාපච්චක්ඛනාභාවතොති අම්හාකං ඛන්තීති ආචරියො. ‘‘යථා ‘කත්තබ්බ’න්ති වුත්තං, තථා අකතෙ කුප්පතීති කත්වා කරණං සත්ථුසාසන’’න්ති ගණ්ඨිපදෙ වුත්තං. යත්ථ යත්ථ ‘‘ගණ්ඨිපදෙ’’ති වුච්චති, තත්ථ තත්ථ ‘‘ධම්මසිරිත්ථෙරස්ස ගණ්ඨිපදෙ’’ති ගහෙතබ්බං.

සාජීවපදභාජනීයවණ්ණනා

‘‘මහාබොධිසත්තා නියතා’’ති වුත්තං අනුගණ්ඨිපදෙ. යත්ථ ‘‘අනුගණ්ඨිපදෙ’’ති, තත්ථ ‘‘වජිරබුද්ධිත්ථෙරස්සා’’ති ගහෙතබ්බං. සාවකබොධිපච්චෙකබොධිසම්මාසම්බොධීති වා තීසු බොධීසු සම්මාසම්බොධියං සත්තා බොධිසත්තා මහාබොධිසත්තා නාම. පාතිමොක්ඛසීලබහුකත්තා, භික්ඛුසීලත්තා, කිලෙසපිදහනවසෙන වත්තනතො, උත්තමෙන භගවතා පඤ්ඤත්තත්තා ච අධිකං, බුද්ධුප්පාදෙයෙව පවත්තනතො උත්තමන්ති අඤ්ඤතරස්මිං ගණ්ඨිපදෙ. කිඤ්චාපි පච්චෙකබුද්ධාපි ධම්මතාවසෙන පාතිමොක්ඛසංවරසීලෙන සමන්නාගතාව හොන්ති, තථාපි ‘‘බුද්ධුප්පාදෙයෙව පවත්තතී’’ති නියමිතං තෙන පරියායෙනාති. තෙනාහ ‘‘න හි තං පඤ්ඤත්තිං උද්ධරිත්වා’’තිආදි. පාතිමොක්ඛසංවරතොපි ච මග්ගඵලසම්පයුත්තමෙව සීලං අධිසීලං, තං පන ඉධ අනධිප්පෙතං. න හි තං පාතිමොක්ඛුද්දෙසෙන සඞ්ගහිතන්ති. සමන්තභද්‍රකං කාරණවචනං සබ්බසික්ඛාපදානං සාධාරණලක්ඛණත්තා ඉමිස්සා අනුපඤ්ඤත්තියා අරියපුග්ගලා ච එකච්චං ආපත්තිං ආපජ්ජන්තීති සාධිතමෙතං, තස්මා ‘‘න හි තං සමාපන්නො මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවතී’’ති අට්ඨකථාවචනං අසමත්ථං විය දිස්සතීති? නාසමත්ථං, සමත්ථමෙව යස්මිං යස්මිං සික්ඛාපදෙ සාසා විචාරණා, තස්ස තස්සෙව වසෙන අට්ඨකථාය පවත්තිතො. තථා හි කඞ්ඛාවිතරණියං (කඞ්ඛා. අට්ඨ. නිදානවණ්ණනා) උදකුක්ඛෙපසීමාධිකාරෙ ‘‘තිමණ්ඩලං පටිච්ඡාදෙත්වා අන්තරවාසකං අනුක්ඛිපිත්වා උත්තරන්තියා භික්ඛුනියා’’ති වුත්තං භික්ඛුනිවිභඞ්ගෙ ආගතත්තා. එසෙව නයො අඤ්ඤෙපි එවරූපෙසු. කිමත්ථන්ති චෙ තං? පාළික්කමානුවත්තනෙන පාළික්කමදස්සනත්ථං. තත්‍රිදං සමාසතො අධිප්පායදීපනං – පදසොධම්මසික්ඛාපදස්ස තිකපරිච්ඡෙදෙ උපසම්පන්නෙ උපසම්පන්නසඤ්ඤී, අනාපත්ති, අකටානුධම්මසික්ඛාපදවසෙන උපසම්පන්නෙ උක්ඛිත්තකෙ සියා ආපත්ති, තථා සහසෙය්‍යසික්ඛාපදෙති එවමාදි. අත්ථො පනෙත්ථ පරතො ආවි භවිස්සති.

යං වුත්තං අට්ඨකථායං ‘‘තතොපි ච මග්ගඵලචිත්තමෙව අධිචිත්තං, තං පන ඉධ අනධිප්පෙත’’න්ති ච, ‘‘තතොපි ච මග්ගඵලපඤ්ඤාව අධිපඤ්ඤා, සා පන ඉධ අනධිප්පෙතා. න හි තංසමාපන්නො භික්ඛු මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවතී’’ති. ‘‘තත්‍ර යායං අධිසීලසික්ඛා, අයං ඉමස්මිං අත්ථෙ අධිප්පෙතා සික්ඛා’’ති ඉමාය පාළියා විරුජ්ඣති. අයඤ්හි පාළි අධිසීලසික්ඛාව ඉධ අධිප්පෙතා, න ඉතරාති දීපෙති. අට්ඨකථාවචනං තාසම්පි තිණ්ණං ලොකියානං අධිප්පෙතතං දීපෙති. අයං පනෙත්ථ අට්ඨකථාධිප්පායො – තිස්සොපි ලොකියා සික්ඛා ඉමස්මිං පඨමපාරාජිකෙ සම්භවන්ති, කාලෙනාපි අධිචිත්තපඤ්ඤාලාභී භික්ඛු තථාරූපං අසප්පායං පච්චයං පටිච්ච තතො තතො අධිචිත්තතො, අධිපඤ්ඤාතො ච ආවත්තිත්වා සීලභෙදං පාපුණෙය්‍යාති ඨානමෙතං විජ්ජති, න ලොකුත්තරචිත්තපඤ්ඤාලාභී, අයං නයො ඉතරෙසුපි සබ්බෙසු අදින්නාදානාදීසු සචිත්තකෙසු ලබ්භති, අචිත්තකෙසු පන ඉතරොපි. තථාපි කෙවලං විනයපිටකස්ස, පාතිමොක්ඛසීලස්ස ච සඞ්ගාහකත්තා ‘‘සික්ඛං අප්පච්චක්ඛායා’’ති ඉමස්මිං උත්තරපදෙ පච්චක්ඛානාරහා අධිසීලසික්ඛාව ලොකියාති දස්සනත්ථං පාළියං ‘‘තත්‍ර යායං අධිසීලසික්ඛා, අයං ඉමස්මිං අත්ථෙ අධිප්පෙතා සික්ඛා’’ති වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

එත්ථ සික්ඛාති කායවචීදුච්චරිතතො විරතී ච චෙතනා ච, අඤ්ඤත්‍ර චෙතනායෙව වෙදිතබ්බා. සික්ඛාපදන්ති සඋද්දෙසසික්ඛාපදං, එකච්චං අනුද්දෙසසික්ඛාපදඤ්ච ලබ්භති. චිත්තස්ස අධිකරණං කත්වාති තස්මිං සික්ඛතීති අධිකරණත්ථෙ භුම්මන්ති දස්සනත්ථං වුත්තං. යථාසික්ඛාපදන්ති පච්චවෙක්ඛණවසෙන වුත්තං. සීලපච්චවෙක්ඛණාපි හි සීලමෙව, තස්මා සුප්පටිච්ඡන්නාදිචාරිත්තෙසු විරතිවිප්පයුත්තචෙතනං පවත්තෙන්තොපි සික්ඛං පරිපූරෙන්තොත්වෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. ‘‘සම්පජානමුසාවාදෙ පාචිත්තිය’’න්ති (පාචි. 2) වුත්තමරියාදං අවීතික්කමන්තො ‘‘තස්මිඤ්ච සික්ඛාපදෙ සික්ඛතී’’ති වුච්චති. අඤ්ඤතරස්මිං පන ගණ්ඨිපදෙ වුත්තං ‘‘සික්ඛාති තං සික්ඛාපදං සික්ඛනභාවෙන පවත්තචිත්තුප්පාදො. සාජීවන්ති පඤ්ඤත්ති. තදත්ථදස්සනත්ථං පුබ්බෙ මෙථුනසංවරස්සෙතං අධිවචන’’න්ති. යස්මා සික්ඛාය ගුණසම්මතාය පුඤ්ඤසම්මතාය තන්තියා අභාවතො ලොකස්ස දුබ්බල්‍යාවිකම්මං තත්ථ න සම්භවති. පත්ථනීයා හි සා, තස්මා ‘‘යඤ්ච සාජීවං සමාපන්නො, තත්ථ දුබ්බල්‍යං අනාවිකත්වා’’ති වුත්තං. ආණාය හි දුබ්බල්‍යං සම්භවතීති ආයස්මා උපතිස්සො.

සික්ඛාපච්චක්ඛානකථාවණ්ණනා

එත්ථ යාමීති අමුකස්මිං තිත්ථායතනෙ, ඝරාදිම්හි වා. භාවවිකප්පාකාරෙනාති ‘‘අහං අස්ස’’න්ති ආගතත්තා යං යං භවිතුකාමො, තස්ස තස්ස භාවස්ස විකප්පාකාරෙන, භික්ඛුභාවතො අඤ්ඤභාවවිකප්පාකාරෙනාති අධිප්පායො.

46. හන්දාති වචසායෙව. ගිහිභාවං පත්ථයමානොතිආදිපදෙහි චිත්තනියමං දස්සෙති. එකෙනෙව චිත්තෙන සික්ඛාපච්චක්ඛානං හොති, න තදභාවෙනාති.

51. බුද්ධං ධම්මන්තිආදිපදෙහි ඛෙත්තනියමං දස්සෙති. තත්ථ ආදිතො චුද්දසහි පදෙහි සභාවපරිච්චාගො, පච්ඡිමෙහි අට්ඨහි භාවන්තරාදානඤ්ච දස්සිතං හොති. පච්චක්ඛාමි ධාරෙහීති එතෙහි කාලනියමං දස්සෙති. වදතීති ඉමිනා පදෙන පයොගනියමං දස්සෙති. විඤ්ඤාපෙතීති ඉමිනා විජානනනියමං දස්සෙති. උම්මත්තකො සික්ඛං පච්චක්ඛාති, උම්මත්තකස්ස සන්තිකෙ සික්ඛං පච්චක්ඛාතීතිආදීහි පුග්ගලනියමං දස්සෙති. අරියකෙන මිලක්ඛස්ස සන්තිකෙ සික්ඛං පච්චක්ඛාතීතිආදීහි පන පුග්ගලාදිනියමෙපි සති විජානනනියමාසම්භවං දස්සෙති. තත්ථ ‘‘යාය මිලක්ඛභාසාය කාලනියමො නත්ථි, තායපි භාසාය කාලනියමත්ථදීපනෙ සති සික්ඛාපච්චක්ඛානං රුහතීති නො මතී’’ති ආචරියො. දවායාතිආදීහි ඛෙත්තාදිනියමෙ සතිපි චිත්තනියමාභාවෙන න රුහතීති දස්සෙති. සාවෙතුකාමො න සාවෙතීති චිත්තනියමෙපි සති පයොගනියමාභාවෙන න රුහතීති දස්සෙති. අවිඤ්ඤුස්සසාවෙති, විඤ්ඤුස්ස න සාවෙතීති චිත්තඛෙත්තකාලපයොගපුග්ගලවිජානනනියමෙපි සති යං පුග්ගලං උද්දිස්ස සාවෙති, තස්සෙව සවනෙ න රුහති, න අඤ්ඤස්සාති දස්සනත්ථං වුත්තං, තෙන වුත්තං අට්ඨකථායං ‘‘යදි අයමෙව ජානාතූති එකං නියමෙත්වා ආරොචෙති, තඤ්චෙ සො එව ජානාති, පච්චක්ඛාතා හොති සික්ඛා. අථ සො න ජානාති…පෙ… අප්පච්චක්ඛාතා හොති සික්ඛා’’ති. සබ්බසො වා පන න සාවෙති, අප්පච්චක්ඛා හොති සික්ඛාති චිත්තාදිනියමෙනෙව සික්ඛා පච්චක්ඛාතා හොති, න අඤ්ඤථාති දස්සනත්ථං වුත්තං. එත්තාවතා ‘‘සික්ඛා…පෙ… දුබ්බල්‍යං අනාවිකත්වා’’ති පදස්ස පදභාජනං තීහි ආකාරෙහි දස්සිතං හොති. තත්ථ ද්වෙ අමිස්සා, පච්ඡිමො එකො මිස්සොති වෙදිතබ්බො. තෙනෙව වචීභෙදෙනාති තදත්ථදීපනමත්තං වචනං සුත්වාව තෙනෙව වචීභෙදෙන ජානාපෙතීති අත්ථො. චිත්තසම්පයුත්තන්ති පච්චක්ඛාතුකාමතාචිත්තසම්පයුත්තං. සමයඤ්ඤූ නාම තදධිප්පායජානනමත්තෙන හොති.

53. වණ්ණපට්ඨානං බුද්ධගුණදීපකං සුත්තං. උපාලිගහපතිනා වුත්තා කිර උපාලිගාථා. පඤ්ඤාණං සඤ්ඤාණන්ති අත්ථතො එකං, තස්මා බොධිපඤ්ඤාණන්ති බොධිසඤ්ඤාණං, බොධිබීජන්ති වුත්තං හොති.

ද්වින්නම්පි නියමෙත්වාති එත්ථ ‘‘ද්වීසුපි ජානන්තෙසු එව පච්චක්ඛාමීති අධිප්පායෙන වුත්තෙ තෙසු එකො චෙ ජානාති, න පච්චක්ඛාතා හොතී’’ති අඤ්ඤතරස්මිම්පි ගණ්ඨිපදෙ වුත්තං, තං අට්ඨකථාය න සමෙති. ‘‘ගිහී හොමී’’ති වා ‘‘ගිහිම්හී’’ති වා වුත්තෙ කිඤ්චාපි වත්තමානවචනං හොති. ‘‘ධාරෙහී’’ති අත්ථාභාවා ච ‘‘ධාරෙහී’’ති වුත්තෙ ච පරස්සුපරි ගච්ඡති, තස්මා න හොති. සන්දිට්ඨිකං ධම්මන්ති සබ්බත්ථ ධම්මවචනං වුත්තං යං සන්ධාය ‘‘සන්දිට්ඨික’’න්ති වදති, තං පකාසෙතුං. අඤ්ඤථා ‘‘විජිතවිජයං පච්චක්ඛාමී’’ති වුත්තෙ චක්කවත්තිආදීසුපි තප්පසඞ්ගතො බුද්ධසද්දොපි අවසානෙ වත්තබ්බො භවෙය්‍ය. ආචරියවෙවචනෙසු පන යො මං පබ්බාජෙසීතිආදි උපජ්ඣං අග්ගහෙත්වා, පරං වා උද්දිස්ස පබ්බජිතං සන්ධාය වුත්තන්ති. ඔකල්ලකොති කපණාධිවචනං. මොළිබද්ධොති සිඛාබද්ධො, ඔමුක්කමකුටො වා. චෙල්ලකො අථෙරො. චෙටකො මජ්ඣිමො. මොළිගල්ලො මහාසාමණෙරො. මනුස්සවිග්ගහනාගාදීනං නාගරූපාදීනං වා සන්තිකෙ, භාසාජානනකින්නරාදීනං වා. ‘‘දෙවතා නාම මහාපඤ්ඤා’’ති කිර පාඨො. දවායාති සහසා. රවාභඤ්ඤෙනාති ඛලිතභඤ්ඤෙන. අක්ඛරසමයානඤ්හි නාභිඤ්ඤාතාය වා කරණානං අවිසදතාය වා හොති රවාභඤ්ඤං. අවිධෙය්‍යින්ද්‍රියතාය ‘‘පොත්ථකරූපසදිසස්සා’’ති වුත්තං, ගරුමෙධස්ස මන්දපඤ්ඤස්ස. කිත්තාවතා පන ගරුමෙධො හොතීති චෙ? සමයෙ අකොවිදතාය.

සික්ඛාපච්චක්ඛානකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

මූලපඤ්ඤත්තිකථාවණ්ණනා

55. ‘‘පටිසෙවතිනාමා’’ති පදං මාතිකායං නත්ථි, තස්මා ‘‘පටිසෙවෙය්‍යාති එත්ථා’’තිආදිමාහ. ‘‘එසො මෙථුනධම්මො නාමා’’ති සබ්බපාළිපොත්ථකෙසු, අට්ඨකථායං ‘‘එසො වුච්චති මෙථුනධම්මො නාමා’’ති උද්ධටා. ඉත්ථියා නිමිත්තෙන අත්තනො නිමිත්තන්ති දුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙතං දස්සිතං. අත්තනො නිමිත්තෙන ඉත්ථියා නිමිත්තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා න දස්සිතං. චත්තාරි ඨානානි මුඤ්චිත්වාති එත්ථ අබ්භන්තරතලං ඡුපන්තංයෙව සන්ධාය වුත්තං, අච්ඡුපන්තං නීහරන්තස්ස අනාපත්ති. මජ්ඣන්ති අග්ගප්පදෙසං. උපරිභාගමජ්ඣන්ති උපරිභාගස්ස අග්ගප්පදෙසං. නට්ඨකායප්පසාදන්ති එත්ථ උපහතින්ද්‍රියස්ස ආපත්තිසම්භවතො ඉධාපි ආපත්තීති චෙ? නෙති දස්සනත්ථං ‘‘මතචම්මං වා’’තිආදි වුත්තං. මතචම්මඤ්හි අනුපාදින්නං, උපාදින්නෙ එව පාරාජිකාපත්ති. අපිධාය අප්පටිච්ඡාදෙත්වා. යථා දන්තා න දිස්සන්ති, තථා පිධායෙව නිසීදිතබ්බන්ති අධිප්පායො.

ගොනසොති ගොණපිට්ඨිකො මණ්ඩලසප්පො, යස්ස පිට්ඨෙ ලොහිතකානි මණ්ඩලානි දිස්සන්ති. කලලපරිචයවාරිචාරමච්ඡග්ගහණෙන කිඤ්චාපි සමුද්දෙ මහාමුඛා හත්ථිසරීරම්පි එකප්පහාරෙන ගිලිතුං සමත්ථා තතො මහන්තතරා ච ගහිතා හොන්ති, තෙසං මුඛාදීසු මෙථුනධම්මො න සම්භවතීති තත්ථ ඨානපරිච්ඡෙදො නත්ථීති එකෙ, විචාරෙත්වා ගහෙතබ්බං. එතමෙව හීති අනන්තරං සන්ධාය. සද්ධිං යොජනාය අක්ඛරයොජනාය. ‘‘පඤ්ඤත්තං පන සික්ඛාපදං සබ්බෙහිපි ලජ්ජීපුග්ගලෙහි සමං සික්ඛිතබ්බභාවතො සමසික්ඛතා නාමාති වුත්තත්තා සබ්බසික්ඛාපදං සබ්බභික්ඛූහි සික්ඛිතබ්බං. න හි කස්සචි ඌනමධිකං වා අත්ථී’’ති තස්ස ගණ්ඨිපදෙ වුත්තං. පරිවාරෙ පන –

‘‘න උක්ඛිත්තකො න ච පන පාරිවාසිකො,

න සඞ්ඝභින්නො න ච පන පක්ඛසඞ්කන්තො;

සමානසංවාසකභූමියා ඨිතො,

කථං නු සික්ඛාය අසාධාරණො සියා’’ති. (පරි. 479) –

වුත්තං. තදට්ඨකථාය ච ‘‘අයං පඤ්හා නහාපිතපුබ්බකං සන්ධාය වුත්තා. අයඤ්හි ඛුරභණ්ඩං පරිහරිතුං න ලභති, අඤ්ඤෙ ලභන්ති. තස්මා සික්ඛාය අසාධාරණො’’ති වුත්තං. තං සබ්බං යථා සංසන්දති සමෙති, තථා වෙදිතබ්බං. භික්ඛුනීනංයෙව සාධාරණානි සික්ඛාපදානිපි භික්ඛු සික්ඛති, එවමඤ්ඤොපි අන්හාපිතපුබ්බකො භික්ඛු තං සික්ඛාපදං සික්ඛති එව තදත්ථකොසල්ලත්ථන්ති කත්වා සබ්බම්පි සික්ඛාපදං සමසික්ඛතා නාමාති. යං තං වුත්තන්ති සම්බන්ධො. ‘‘තිස්සො ඉත්ථියො’’තිආදිවිභඞ්ගොතංනියාමකොතිලක්ඛණත්තා වත්ථුනියමනත්ථං වුත්තං. තෙන අමනුස්සිත්ථිප්පසඞ්ගෙන කතෙ සුවණ්ණරජතාදිමයෙ පටික්ඛිපති. ඉතො පට්ඨාය යෙ ච ‘‘තයො අත්ථවසෙ පටිච්ච විභඞ්ගො පවත්තතී’’ති පුබ්බෙ වුත්තා, තෙ යථාසම්භවං යොජෙත්වා වෙදිතබ්බා.

පඨමචතුක්කකථාවණ්ණනා

57. ආපත්ති පාරාජිකා අස්ස හොතීති එත්ථ යස්මා සා අකුසලා ආපත්ති තස්ස භික්ඛුනො සීලසම්භවං අභිභවති, රාගාභිභවෙ තස්මිං පාරාජිකාති ලද්ධනාමා පුබ්බභාගෙ ආපන්නා දුක්කටථුල්ලච්චයාදයො ආපත්තියො අභිභවිත්වා විනාසෙත්වා සයමෙවෙකා අස්ස. වත්ථුනා සභාගාහි වා අසභාගාහි වා අඤ්ඤාහි පාරාජිකත්තෙන සමානජාතිකාහි ආපත්තීහි සයං නාභිභවීයතීති එකෙ. තං තං පුබ්බෙ විචාරිතමෙව. යදා පන චතස්සොපි පාරාජිකාපත්තියො එකතො හොන්ති, තදා තා තස්ස භික්ඛුනො භික්ඛුභාවං අභිභවන්ති, අභික්ඛුං කරොන්ති, අනුපසම්පන්නං කරොන්ති, සමඤ්ඤායපි භික්ඛු න හොති. ඔමසවාදපාචිත්තියං න ජනෙතීති එකෙ. දුතියෙන අත්ථවිකප්පෙන පාරාජිකස්ස ධම්මස්ස පත්ති සම්පත්ති ආපත්තීති අත්ථො සඞ්ගහිතො හොතීති කත්වා ආපත්තිසම්පත්තිවාදීනං සඞ්ගහිතො හොති, යුජ්ජති චෙසා පරසාපෙක්ඛා. සාපත්තිකො නාම සො භික්ඛු හොති, අඤ්ඤථා තස්ස ඛණභඞ්ගෙන අනාපත්තිකො භවෙය්‍ය, න ච හොතීති. කදා පන හොතීති? යදා කාලං කරොති, යදා ච සික්ඛං පච්චක්ඛාය සාමණෙරාදිභූමියං තිට්ඨති. යදි එවං සික්ඛාය පච්චක්ඛාතාය පාරාජිකාපත්ති පච්චක්ඛාතා හොති සික්ඛා චාති උභයං තස්ස එකතො අත්ථි, සඞ්ඝාදිසෙසාදිආපත්ති සික්ඛාපච්චක්ඛානෙන කිං න පච්චක්ඛාතා, පුන උපසම්පන්නෙන දෙසාපෙතබ්බා. සික්ඛාපච්චක්ඛානං ආපත්තිවුට්ඨානං ජාතං, අභික්ඛු ආපත්තිතො වුට්ඨාති, ගහට්ඨො වුට්ඨාති, සාමණෙරො වුට්ඨාති, තතො විනයවිරොධා න වුට්ඨාති. හඤ්චි පන වුට්ඨාති ගහට්ඨො, සාමණෙරො වා සීලසම්පන්නොව ඣානලාභී අස්ස, සොතාපත්තිඵලස්ස වා අරහත්තඵලස්ස වා ලාභී අස්ස, පාරාජිකාපත්තියා සාපත්තිකො අරහා අස්ස. උක්ඛිත්තකො උප්පබ්බජිතො වා පරිවාසාරහො මානත්තාරහො උප්පබ්බජිතො වා සීලසම්පන්නො ඣානලාභී අස්ස, සොතාපත්තිඵලස්ස, අරහත්තඵලස්ස වා ලාභී අස්ස, සාපත්තිකො සන්තරායිකො අරහා අස්ස, සො පුන උපසම්පන්නො පරිවාසං, මානත්තං වා දත්වා අබ්භෙතබ්බො උක්ඛිත්තකො ඔසාරෙතබ්බොති සමානො අයං උපලබ්භොති.

අයං පනෙත්ථ විනිච්ඡයො – පාරාජිකං ධම්මං ආපන්නො යාව භික්ඛුභාවං පටිජානාති සාදියති සංවාසං, සන්තරායිකත්තා උපොසථදිවසාදීසු ගහට්ඨස්ස විය සයමෙව සීලං සමාදියන්තස්සපි න සීලසමාදානං රුහති, පගෙව ඣානාදීනි. සො චෙ භික්ඛුභාවං න සාදියති න පටිජානාති සංවාසං න සාදියති, කෙවලං භික්ඛූනං ආවිකත්වා රාජවෙරිචොරාදිභයෙන කාසාවං න පරිච්චජති, අනුපසම්පන්නොව හොති සහසෙය්‍යාදිං ජනෙති, සීලස්ස ච ඣානාදීනඤ්ච භාගී හොති. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා –

‘‘ආපන්නෙන විසුද්ධාපෙක්ඛෙන සන්තී ආපත්ති ආවිකාතබ්බා, ආවිකතා හිස්ස ඵාසු හොති, පඨමස්ස ඣානස්ස අධිගමායා’’තිආදි (මහාව. 134-135).

තත්ථ සන්තී ආපත්තීති සාවසෙසානවසෙසප්පභෙදා සබ්බාපි ආපත්ති ආපන්නා අධිප්පෙතා. එවං සන්තෙපි පගෙව ගහට්ඨාදිභූමියං ඨිතො ඣානාදීනං භාගී අස්ස සුද්ධන්තෙ ඨිතත්තා, යො පන උක්ඛිත්තකො අනොසාරිතො, ගරුධම්මං වා ආපජ්ජිත්වා අවුට්ඨිතො සික්ඛං පච්චක්ඛාය ගහට්ඨාදිභූමියං ඨිතො, න සො ඣානාදීනං භාගීයෙව භවති න සුද්ධන්තෙ ඨිතත්තා, සකරණීයත්තා ච, තෙනෙව භගවතා ‘‘සො පුන උපසම්පන්නො ඔසාරෙතබ්බො’’ති වුත්තං, තස්මා තස්ස පුග්ගලස්ස තෙ භික්ඛුකාලෙ ආපන්නා අන්තරායිකා ධම්මා විප්පටිසාරං ජනයිත්වා අවිප්පටිසාරමූලකානං පාමොජ්ජාදීනං සම්භවං නිවාරෙන්ති, නො සකාසාවෙසුයෙව. නො චෙ නිවාරෙන්ති, සම්භවති. ගරුකං ආපජ්ජිත්වා භික්ඛූනං ආවිකත්වා චෙ උප්පබ්බජිතො, පකතත්තො හුත්වා උප්පබ්බජිතොති කත්වා ඣානාදීනං භාගී අස්ස ‘‘ආවිකතා හිස්ස ඵාසු හොතී’’ති වුත්තත්තා. පගෙව භික්ඛුකාලෙ, න ත්වෙව උක්ඛිත්තකො සකරණීයත්තාති එකෙ. තදනුවත්තනකො පන තං ලද්ධිං පහාය භාගී අස්ස. න, භික්ඛවෙ, සගහට්ඨාය පරිසාය (මහාව. 154) සික්ඛාපච්චක්ඛාතකස්ස අන්තිමවත්ථුං අජ්ඣාපන්නකස්ස නිසින්නපරිසායාති (මහාව. 183) එත්ථ ගහට්ඨො නාම පකතියා ගිහිලිඞ්ගෙ ඨිතො. සික්ඛං පච්චක්ඛාය භික්ඛුලිඞ්ගෙ ඨිතො සික්ඛාපච්චක්ඛාතකො. සො සකාසාවෙසු සාපෙක්ඛත්තා සාමණෙරභාවං පත්ථයමානො තෙනෙව ලිඞ්ගෙන තීහි සරණගමනෙහි සාමණෙරො හොති. අන්තිමවත්ථුං අජ්ඣාපන්නො සංවාසං සාදියන්තොපි පච්ඡා පුබ්බෙ වුත්තක්කමෙන අසාදියිත්වා සාමණෙරභාවං පත්ථයමානො සික්ඛාපච්චක්ඛාතකො විය තීහි සරණගමනෙහි සාමණෙරො හොති, න පුන කාසාවං පටිග්ගාහාපෙතබ්බො භික්ඛූහි පඨමං දින්නලිඞ්ගෙයෙව ඨිතත්තා. යො පන පාරාජිකො චොදියමානො පරාජිත්වා ‘‘හන්ද, භන්තෙ, සාමණෙරො භවාමි, සරණානි දෙථා’’ති වදති, ‘‘සාධු ගණ්හාහී’’ති න වත්තබ්බො, ගිහිලිඞ්ගෙ ඨපෙත්වා පුන කාසායානි පටිග්ගාහාපෙත්වා පබ්බාජෙතබ්බො. ‘‘ඉදං පන සබ්බං අත්තනො මතියා වුත්තත්තා විචාරෙත්වා ගහෙතබ්බ’’න්ති ආචරියො වදති. පවෙසනං නාම අඞ්ගජාතං පවෙසෙන්තස්ස අඞ්ගජාතෙන සම්ඵුසනං. පවිට්ඨං නාම යාව මූලා පවෙසෙන්තස්ස විප්පකතකාලෙ වායාමකාලො. සුක්කවිස්සට්ඨිසමයෙ අඞ්ගජාතං ඨිතං නාම. උද්ධරණං නාම නීහරණකාලො. ගණ්ඨිපදෙ පන ‘‘වායාමතො ඔරමිත්වා ඨානං ඨිතං නාමා’’ති වුත්තං, තං අසඞ්කරතො දස්සනත්ථං වුත්තං. පවෙසනපවිට්ඨඋද්ධරණකාලෙසුපි සුක්කවිස්සට්ඨි හොතියෙව.

පඨමචතුක්කකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

එකූනසත්තතිද්විසතචතුක්කකථාවණ්ණනා

59-60. ‘‘මතං යෙභුය්‍යෙන අක්ඛායිත’’න්ති වචනතො අමතං යෙභුය්‍යෙන ඛායිතම්පි පාරාජිකවත්ථුමෙවාති දස්සෙති. සබ්බසො ඛායිතං, උප්පාටිතං වා ථුල්ලච්චයවත්ථුමෙවාති දස්සෙති, තථා ‘‘යෙභුය්‍යෙන ඛායිත’’න්ති වචනතො මතං සබ්බඛායිතං, උප්පාටිතං වා දුක්කටවත්ථූති දස්සෙති. න ච සාවසෙසං පඤ්ඤපෙන්ති. කිං කාරණා? ඉදඤ්හි සික්ඛාපදං ලොකවජ්ජං, න පණ්ණත්තිවජ්ජං. තත්ථ සික්ඛාපදන්ති පාරාජිකං අධිප්පෙතං. තත්ථ ථුල්ලච්චයම්පි හි ලොකවජ්ජං, න පණ්ණත්තිවජ්ජං. අථ වා උභයම්පි අනවසෙසං පඤ්ඤත්තං. පාරාජිකඛෙත්තෙ හි හෙට්ඨිමකොටිං පාපෙත්වා ඨපිතෙ තතො පරං ථුල්ලච්චයන්ති පඤ්ඤත්තමෙව හොති. තත්ථ ථුල්ලච්චයඛෙත්තම්පි පාරාජිකඛෙත්තං විය හෙට්ඨිමපරිච්ඡෙදෙන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. උපඩ්ඪක්ඛායිතෙ ථුල්ලච්චයන්ති යත්ථ නිමිත්තං ඛායිතං, තං දුක්කටවත්ථූති වෙදිතබ්බං. එත්ථාහ – පණ්ණත්තිවජ්ජං කිං සාවසෙසමෙව භගවා පඤ්ඤාපෙතීති? න. එකංසතො පන යථාසම්භවං තත්ථ තත්ථ පකාසයිස්සාම, කිමත්ථං පන භගවා උපඩ්ඪක්ඛායිතෙ පාරාජිකං න පඤ්ඤාපෙසීති අයං තාව අපුච්ඡා බුද්ධවිසයත්තා විනයපඤ්ඤත්තියා. ඉදං පනෙත්ථ කාරණපතිරූපකං ‘‘උපඩ්ඪභාවස්ස දුබ්බිනිච්ඡයත්තා’’ති. යෙභුය්‍යෙන ඛායිතං නාම වච්චමග්ගපස්සාවමග්ගමුඛානං චතූසු කොට්ඨාසෙසු ද්වෙ කොට්ඨාසෙ අතික්කම්ම යාව තතියකොට්ඨාසපරියොසානා ඛාදිතං, තතියකොට්ඨාසං අතික්කම්ම යාව චතුත්ථකොට්ඨාසපරියොසානා දුක්කටවත්ථු.

යදිපි නිමිත්තං සබ්බසො ඛායිතන්ති ‘‘ජීවමානකසරීරංයෙව සන්ධාය වුත්ත’’න්ති වදන්ති, තං වීමංසිත්වා ගහෙතබ්බං. අල්ලසරීරෙති අභිනවෙ, අකුථිතෙ වා මනුස්සානං ජීවමානසරීරෙ අක්ඛිනාසාදීසු ථුල්ලච්චයමෙව. තිරච්ඡානගතානං හත්ථිඅස්සාදීනං නාසාය වත්ථිකොසෙ ච ථුල්ලච්චයන්ති ‘‘අමග්ගෙන අමග්ගං පවෙසෙති, ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්සා’’ති ඉමාය පාළියා අත්ථවිසෙසෙනෙත්ථ වුත්තං. උපකච්ඡකාදීසු දුක්කටං, සබ්බෙසම්පි තිරච්ඡානගතානං අක්ඛිකණ්ණවණෙසු දුක්කටං, අවසෙසසරීරෙපි දුක්කටමෙවාති ඉදං විනීතවත්ථුස්මිං ‘‘එහි, භන්තෙ, මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවා’’ති. ‘‘අලං භගිනි නෙතං කප්පතී’’ති (පාරා. 79) ඉමිනා තාව මෙථුනරාගාභාවො දස්සිතො හොති. ‘‘එහි, භන්තෙ, ඌරුන්තරිකාය ඝට්ටෙහි…පෙ… සො භික්ඛු තථා අකාසී’’ති ඉමිනා තාව මොචනස්සාදො දස්සිතො හොති, තෙනෙවාහ භගවා ‘‘ආපත්ති සඞ්ඝාදිසෙසස්සා’’ති. ‘‘යො පන මෙථුනරාගෙන ඌරුන්තරිකාය ඝට්ටෙති, තස්ස දුක්කට’’න්ති සිද්ධන්ති කත්වා වුත්තං.

මනුස්සානං අක්ඛිකණ්ණවණාදි ථුල්ලච්චයවත්ථු, තිරච්ඡානගතානං දුක්කටවත්ථූති එත්ථ දුවිඤ්ඤෙය්‍යො පාළිලෙසො, තස්මා ‘‘න ච, භික්ඛවෙ, රත්තචිත්තෙන අඞ්ගජාතං ඡුපිතබ්බං, යො ඡුපෙය්‍ය, ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්සා’’ති වචනතො රත්තචිත්තෙන අක්ඛිකණ්ණවණං ඡුපන්තස්ස දුක්කටන්ති සිද්ධන්ති අයං චම්මක්ඛන්ධකෙ පාළිලෙසොති වෙදිතබ්බො. ‘‘ජීවමානකපුරිසස්සාති ජීවමානකසද්දො මතෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථීති ඤාපනත්ථං වුත්තො’’ති වදන්ති. මහාඅට්ඨකථායං පනාති ඉදං කිඤ්චාපි ‘‘කත්වා මහාඅට්ඨකථං සරීර’’න්ති වුත්තං, අථ ඛො සෙසඅට්ඨකථාසු ‘‘මෙථුනරාගෙන මුඛෙනා’’ති වචනාභාවතො තත්ථෙව භාවතො තං වචනං පාළිවචනෙන සංසන්දිත්වා දස්සනත්ථං වුත්තං. අනුගණ්ඨිපදෙ පන ‘‘තං සබ්බම්පීති මහාඅට්ඨකථායමෙව මෙථුනරාගෙන ඉත්ථියා නිමිත්තං අප්පවෙසෙන්තො ඡුපති, ථුල්ලච්චය’’න්ති ච වුත්තං. ‘‘මෙථුනරාගෙන මුඛෙනා’’තිපි කත්ථචි, පාළියං අවිසෙසෙන ‘‘න ච, භික්ඛවෙ, රත්තචිත්තෙන අඞ්ගජාතං ඡුපිතබ්බ’’න්ති වුත්තං, තස්මා ‘‘තං සබ්බ’’න්ති වුත්තං. පුරිමං පසංසන්තීති තිරච්ඡානගති…පෙ… වුත්තනයෙනෙව ථුල්ලච්චයං, කායසංසග්ගරාගෙන දුක්කටන්තිආදිඅට්ඨකථාවචනෙහි සංසන්දනතො. ‘‘තං සබ්බම්පි…පෙ… පුරිමං පසංසන්තී’’ති ඉදං සඞ්ගීතිතො පච්ඡා සීහළදීපකෙහි ආචරියෙහි පාළියා, අට්ඨකථායඤ්ච වුත්තවචනං සංසන්දිත්වා වුත්තවිනිච්ඡයොති වුත්තං. එත්ථ ඉතරථා හීති පකතිමුඛෙන. කස්මා දුක්කටන්ති චෙ? ‘‘අඞ්ගුලිබීජාදීනි පවෙසෙන්තස්ස දුක්කට’’න්ති වුත්තත්තා යුත්තං. තිරච්ඡානගතිත්ථියා පස්සාවමග්ගන්ති එත්ථ මහාඅට්ඨකථායම්පි පුබ්බෙ ‘‘නිමිත්ත’’න්ති වත්වා එත්ථ ‘‘පස්සාවමග්ග’’න්ති වුත්තත්තා අවසෙසනිමිත්තෙ දුක්කටන්ති යුත්තං විය දිස්සති. වුත්තනයෙනෙවාති මෙථුනරාගෙන. ථුල්ලච්චයන්ති ච ඛන්ධකෙ පස්සාවනිමිත්තවසෙනෙවාගතත්තා උපපරික්ඛිත්වා ගහෙතබ්බං.

එකූනසත්තතිද්විසතචතුක්කකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සන්ථතචතුක්කභෙදකකථාවණ්ණනා

61-2. ඉත්ථිනිමිත්තං ඛාණුං කත්වාති ඉත්ථිනිමිත්තස්ස අන්තො ඛාණුං පවෙසෙත්වා සමතලං වා කත්වා අතිරිත්තං වා ඛාණුං ඝට්ටෙන්තස්ස දුක්කටං පවෙසාභාවා. ඊසකං අන්තො පවෙසෙත්වා ඨිතං ඛාණුමෙව චෙ අඞ්ගජාතෙන ඡුපති, පාරාජිකං. ‘‘උප්පලගන්ධා උප්පලභාවා’’තිපි දීපවාසිනො පඨන්ති කිර. සුත්තං භික්ඛුම්හීති සෙවනචිත්තං උපට්ඨිතෙති (පාරා. 57) එත්ථ විය. ‘‘සුත්තභික්ඛුම්හී’’ති ච පඨන්ති, තං උජුකමෙව.

සන්ථතචතුක්කභෙදකකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පදභාජනීයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පකිණ්ණකකථාවණ්ණනා

පකිණ්ණකෙ යානි සික්ඛාපදානි ‘‘කිරියානී’’ති වුච්චන්ති, තෙසං වසෙන කායො, වාචා ච සහ විඤ්ඤත්තියා වෙදිතබ්බා. අකිරියානං වසෙන විනා විඤ්ඤත්තියා වෙදිතබ්බා, චිත්තං පනෙත්ථ අප්පමාණං භූතාරොචනසමුට්ඨානස්ස කිරියත්තා, අචිත්තකත්තා ච. තත්ථ කිරියා ආපත්තියා අනන්තරචිත්තසමුට්ඨානා වෙදිතබ්බා. අවිඤ්ඤත්තිජනකම්පි එකච්චං බාහුල්ලනයෙන ‘‘කිරිය’’න්ති වුච්චති, යථයිදං පඨමපාරාජිකං විඤ්ඤත්තියා අභාවෙපි ‘‘සො චෙ සාදියති, ආපත්ති පාරාජිකස්සා’’ති හි වුත්තං ‘‘න සාදියති අනාපත්තී’’ති ච. විඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතාපි කිරියා විනා සෙවනචිත්තෙන න හොති චිත්තජත්තා, විකාරරූපත්තා, චිත්තානුපරිවත්තිකත්තා ච. තස්මා කිරියාසඞ්ඛාතමිදං විඤ්ඤත්තිරූපං ඉතරං චිත්තජරූපං විය ජනකචිත්තෙන විනා න තිට්ඨති, ඉතරං සද්දායතනං තිට්ඨති, තස්මා කිරියාය සති එකන්තතො තජ්ජනකං සෙවනචිත්තං අත්ථියෙවාති කත්වා න සාදියති අනාපත්තීති න යුජ්ජති. යස්මා විඤ්ඤත්තිජනකම්පි සමානං සෙවනචිත්තං න සබ්බකාලං විඤ්ඤත්තිං ජනෙති, තස්මා විනාපි විඤ්ඤත්තියා සයං උප්පජ්ජතීති කත්වා ‘‘සාදියති, ආපත්ති පාරාජිකස්සා’’ති වුත්තං. නුප්පජ්ජති චෙ, න සාදියති නාම, තස්ස අනාපත්ති, තෙනෙව භගවා ‘‘කිංචිත්තො ත්වං භික්ඛූ’’ති චිත්තෙනෙව ආපත්තිං පරිච්ඡින්දති, න කිරියායාති වෙදිතබ්බං. එත්තාවතා ඡ ආපත්තිසමුට්ඨානානි, තානි එව ආපත්තිකරා ධම්මා නාමාති ච, චතූහාකාරෙහි ආපත්තිං ආපජ්ජති කායෙන වාචාය කායවාචාහි කම්මවාචාය ආපජ්ජතීති ච එතානි සුත්තපදානි අවිරොධිතානි හොන්ති, අඤ්ඤථා විරොධිතානි. කථං? යඤ්හි ආපත්තිං කම්මවාචාය ආපජ්ජති, න තත්ථ කායාදයොති ආපන්නං, තතො කම්මවාචාය සද්ධිං ආපත්තිකරා ධම්මා සත්තාති ආපජ්ජති, අථ තත්ථාපි කායාදයො එකතො වා නානාතො වා ලබ්භන්ති. ‘‘චතූහි ආකාරෙහී’’ති න යුජ්ජති, ‘‘තීහාකාරෙහි ආපත්තිං ආපජ්ජතී’’ති වත්තබ්බං සියාති එවං විරොධිතානි හොන්ති. කථං අවිරොධිතානීති? සවිඤ්ඤත්තිකාවිඤ්ඤත්තිකභෙදභින්නත්තා කායාදීනං. යා කිරියා ආපත්ති, තං එකච්චං කායෙන සවිඤ්ඤත්තිකෙන ආපජ්ජති, එකච්චං සවිඤ්ඤත්තියා වාචාය, එකච්චං සවිඤ්ඤත්තිකාහි කායවාචාහි ආපජ්ජති. යා පන අකිරියා ආපත්ති, තං එකච්චං කම්මවාචාය ආපජ්ජති, තඤ්ච ඛො අවසිට්ඨාහි අවිඤ්ඤත්තිකාහි කායවාචාහියෙව, න විනා ‘‘නො චෙ කායෙන වාචාය පටිනිස්සජ්ජති, කම්මවාචාපරියොසානෙ ආපත්ති සඞ්ඝාදිසෙසස්සා’’ති (පාරා. 414, 421) වචනතො. අවිසෙසෙන වා එකච්චං ආපත්තිං කායෙන ආපජ්ජති, එකච්චං වාචාය, එකච්චං කායවාචාහි. යං පනෙත්ථ කායවාචාහි, තං එකච්චං කෙවලාහි කායවාචාහි ආපජ්ජති, එකච්චං කම්මවාචාය ආපජ්ජතීති අයමත්ථො වෙදිතබ්බොති එවං අවිරොධිතානි හොන්ති.

තත්‍රායං සමාසතො අත්ථවිභාවනා – කායෙන ආපජ්ජතීති කායෙන සවිඤ්ඤත්තිකෙන අකත්තබ්බං කත්වා එකච්චං ආපජ්ජති, අවිඤ්ඤත්තිකෙන කත්තබ්බං අකත්වා ආපජ්ජති, තදුභයම්පි කායකම්මං නාම. අකතම්පි හි ලොකෙ ‘‘කත’’න්ති වුච්චති ‘‘ඉදං දුක්කටං මයා, යං මයා පුඤ්ඤං න කත’’න්ති එවමාදීසු, සාසනෙ ච ‘‘ඉදං තෙ, ආවුසො ආනන්ද, දුක්කටං, යං ත්වං භගවන්තං න පුච්ඡී’’තිආදීසු (චූළව. 443), එවමිධ විනයපරියායෙ කායෙන අකරණීයම්පි ‘‘කායකම්ම’’න්ති වුච්චති, අයමෙව නයො වාචාය ආපජ්ජතීතිආදීසු. තත්ථ සමුට්ඨානග්ගහණං කත්තබ්බතො වා අකත්තබ්බතො වා කායාදිභෙදාපෙක්ඛමෙව ආපත්තිං ආපජ්ජති, න අඤ්ඤථාති දස්සනත්ථං. කිරියාග්ගහණං කායාදීනං සවිඤ්ඤත්තිකාවිඤ්ඤත්තිකභෙදදස්සනත්ථං. සඤ්ඤාග්ගහණං ආපත්තියා අඞ්ගානඞ්ගචිත්තවිසෙසදස්සනත්ථං, තෙන යං චිත්තං කිරියාලක්ඛණෙ, අකිරියාලක්ඛණෙ වා සන්නිහිතං, යතො වා කිරියා වා අකිරියා වා හොති, න තං අවිසෙසෙන ආපත්තියා අඞ්ගං වා අනඞ්ගං වා හොති, කින්තු යාය සඤ්ඤාය ‘‘සඤ්ඤාවිමොක්ඛ’’න්ති වුච්චති, තාය සම්පයුත්තං චිත්තං අඞ්ගං, ඉතරං අනඞ්ගන්ති දස්සිතං හොති. ඉදානි යෙන චිත්තෙන සික්ඛාපදං සචිත්තකං හොති, යදභාවා අචිත්තකං, තෙන තස්ස අවිසෙසෙන සාවජ්ජත්තා ලොකවජ්ජභාවොව වුච්චති, කින්තු සාවජ්ජංයෙව සමානං එකච්චං ලොකවජ්ජං එකච්චං පණ්ණත්තිවජ්ජන්ති දස්සනත්ථං ලොකවජ්ජග්ගහණං. චිත්තමෙව යස්මා ‘‘ලොකවජ්ජ’’න්ති වුච්චති, තස්මා මනොකම්මම්පි සියා ආපත්තීති අනිට්ඨප්පසඞ්ගනිවාරණත්ථං කම්මග්ගහණං. යං පනෙත්ථ අකිරියාලක්ඛණං කම්මං, තං කුසලත්තිකවිනිමුත්තං සියාති අනිට්ඨප්පසඞ්ගනිවාරණත්ථං කුසලත්තිකග්ගහණං. යා පනෙත්ථ අබ්‍යාකතා ආපත්ති, තං එකච්චං අවෙදනම්පි සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධසමාපන්නො ආපජ්ජතීති කත්වා වෙදනාත්තිකං එත්ථ න ලබ්භතීති අනිට්ඨප්පසඞ්ගනිවාරණත්ථං වෙදනාත්තිකග්ගහණං කතන්ති වෙදිතබ්බං. සික්ඛාපදඤ්හි සචිත්තකපුග්ගලවසෙන ‘‘තිචිත්තං තිවෙදන’’න්ති ලද්ධවොහාරං අචිත්තකෙනාපන්නම්පි ‘‘තිචිත්තං තිවෙදන’’මිච්චෙව වුච්චති. තත්‍රිදං සුත්තං ‘‘අත්ථාපත්ති අචිත්තකො ආපජ්ජති අචිත්තකො වුට්ඨාති (පරි. 324). අත්ථාපත්ති කුසලචිත්තො ආපජ්ජති කුසලචිත්තො වුට්ඨාතී’’තිආදි (පරි. 470). අනුගණ්ඨිපදෙ පන ‘‘සඤ්ඤා සදා අනාපත්තිමෙව කරොති, චිත්තං ආපත්තිමෙව, අචිත්තකං නාම වත්ථුඅවිජානනං, නොසඤ්ඤාවිමොක්ඛං වීතික්කමජානනං, ඉදමෙතෙසං නානත්ත’’න්ති වුත්තං.

සබ්බසඞ්ගාහකවසෙනාති සබ්බසික්ඛාපදානං සඞ්ගහවසෙන. භික්ඛුනියා චීවරදානාදි කිරියාකිරියතො. ජාතරූපරජතපටිග්ගහණාදි සියා කිරියතො. උපනික්ඛිත්තාපටික්ඛෙපෙ සියා අකිරියතො. දෙසිතවත්ථුකපමාණාතික්කන්තකුටිකරණෙ සියා කිරියතො, අදෙසිතවත්ථුකපමාණාතික්කන්තකරණෙ සියා කිරියාකිරියතො. යං චිත්තඞ්ගං ලභතියෙවාති කායචිත්තං වාචාචිත්තන්ති එවං. විනාපි චිත්තෙනාති එත්ථ විනාපි චිත්තෙන සහාපි චිත්තෙනාති අධිප්පායො. යො සො සවිඤ්ඤත්තිකො, අවිඤ්ඤත්තිකො ච වුත්තො කායො, තස්ස කම්මං කායකම්මං, තථා වචීකම්මං. තත්ථ සවිඤ්ඤත්තිකො කායො උප්පත්තියා කම්මං සාධෙති, ඉතරො අනුප්පත්තියා. තථා වාචාති වෙදිතබ්බං, සික්ඛාපදන්ති ‘‘යො තත්ථ නාමකායො පදකායො’’ති වචනතො වීතික්කමෙ යුජ්ජතීති වුත්තං. ‘‘හසිතුප්පාදවොට්ඨබ්බනානිපි ආපත්තිසමුට්ඨාපකචිත්තානි. ඉදම්පි න මයා පරිච්ඡින්නන්ති හසමානො පස්සති යදා, තදා වොට්ඨබ්බනං ජවනගතික’’න්ති අනුගණ්ඨිපදෙ වුත්තං. අභිඤ්ඤාචිත්තානි පඤ්ඤත්තිං අජානිත්වා ඉද්ධිවිකුබ්බනාදිකාලෙ ගහෙතබ්බානි.

එත්ථ පන යො පන භික්ඛු භික්ඛූනං සික්ඛාසාජීවසමාපන්නො…පෙ… මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවන්තො අත්ථි කොචි පාරාජිකො හොති අසංවාසො, අත්ථි කොචි න පාරාජිකො හොති අසංවාසො. දුක්කටථුල්ලච්චයවත්ථූසු පටිසෙවන්තො අත්ථි කොචි න පාරාජිකො. පක්ඛපණ්ඩකො අපණ්ඩකපක්ඛෙ උපසම්පන්නො පණ්ඩකපක්ඛෙ මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවන්තො සො පාරාජිකං ආපත්තිං නාපජ්ජතීති න පාරාජිකො නාම. න හි අභික්ඛුනො ආපත්ති නාම අත්ථි. සො අනාපත්තිකත්තා අපණ්ඩකපක්ඛෙ ආගතො කිං අසංවාසො හොති න හොතීති? හොති, ‘‘අභබ්බො තෙන සරීරබන්ධනෙනා’’ති (පාරා. 55; මහාව. 129) හි වුත්තං. ‘‘යො පන, භික්ඛු, භික්ඛූනං…පෙ… අසංවාසො’’ති (පාරා. 44) වුත්තත්තා යො පන භික්ඛුභාවෙන මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවති, සො එව අභබ්බො. නායං අපාරාජිකත්තාති චෙ? න, ‘‘බ්‍යත්තෙන භික්ඛුනා පටිබලෙන සඞ්ඝො ඤාපෙතබ්බො’’ති (මහාව. 86) වුත්තට්ඨානෙ යථා අභික්ඛුනා කම්මවාචාය සාවිතායපි කම්මං රුහති කම්මවිපත්තියා අසම්භවතො, එවංසම්පදමිදං දට්ඨබ්බං. තත්‍රිදං යුත්ති – උපසම්පන්නපුබ්බො එව චෙ කම්මවාචං සාවෙති, සඞ්ඝො ච තස්මිං උපසම්පන්නසඤ්ඤී, එවඤ්චෙ කම්මං රුහති, න අඤ්ඤථාති නො ඛන්තීති ආචරියො. ගහට්ඨො වා තිත්ථියො වා පණ්ඩකො වා අනුපසම්පන්නසඤ්ඤී කම්මවාචං සාවෙති, සඞ්ඝෙන කම්මවාචා න වුත්තා හොති, ‘‘සඞ්ඝො උපසම්පාදෙය්‍ය, සඞ්ඝො උපසම්පාදෙති, උපසම්පන්නො සඞ්ඝෙනා’’ති (මහාව. 127) හි වචනතො සඞ්ඝෙන කම්මවාචාය වත්තබ්බාය සඞ්ඝපරියාපන්නෙන, සඞ්ඝපරියාපන්නසඤ්ඤිතෙන වා එකෙන වුත්තා සඞ්ඝෙන වුත්තාව හොතීති වෙදිතබ්බො, අයමෙව සබ්බකම්මෙසු යුත්ති. තථා අත්ථි මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවන්තො කොචි නාසෙතබ්බො ‘‘යො භික්ඛුනීදූසකො, අයං නාසෙතබ්බො’’ති වුත්තත්තා එව, සො අනුපසම්පන්නොව, සහසෙය්‍යාපත්තිආදිං ජනෙති, තස්ස ඔමසනෙ ච දුක්කටං හොති. අභික්ඛුනියා මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවන්තො න නාසෙතබ්බො ‘‘අන්තිමවත්ථුං අජ්ඣාපන්නො, භික්ඛවෙ, අනුපසම්පන්නො…පෙ… නාසෙතබ්බො’’ති පාළියා අභාවතො. තෙනෙව සො උපසම්පන්නසඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති, න සහසෙය්‍යාපත්තාදිං ජනෙති, කෙවලං අසංවාසොති කත්වා ගණපූරකො න හොති, එකකම්මං එකුද්දෙසොපි හි සංවාසොති වුත්තො. සමසික්ඛතාපි සංවාසොති කත්වා සො තෙන සද්ධිං නත්ථීති පදසොධම්මාපත්තිං පන ජනෙතීති කාරණච්ඡායා දිස්සති. යථා භික්ඛුනියා සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝස්ස එකකම්මාදිනො සංවාසස්ස අභාවා භික්ඛුනී අසංවාසා භික්ඛුස්ස, තථා භික්ඛු ච භික්ඛුනියා, පදසොධම්මාපත්තිං පන ජනෙති. තථා ‘‘අන්තිමවත්ථුං අජ්ඣාපන්නොපි එකච්චො යො නාසෙතබ්බො’’ති අවුත්තොති ඉමිනා නිදස්සනෙන සා කාරණච්ඡායා ගහණං න ගච්ඡති.

අපි ච ‘‘භික්ඛු සුත්තභික්ඛුම්හි විප්පටිපජ්ජති, පටිබුද්ධො සාදියති, උභො නාසෙතබ්බා’’ති (පාරා. 66) ච, ‘‘තෙන හි, භික්ඛවෙ, මෙත්තියං භික්ඛුනිං නාසෙථා’’ති (පාරා. 384) ච වචනතො යො සඞ්ඝමජ්ඣං පවිසිත්වා අනුවිජ්ජකෙන අනුවිජ්ජියමානො පරාජාපිතො, සොපි අනුපසම්පන්නොව, න ඔමසවාදපාචිත්තියං ජනෙතීති වෙදිතබ්බං. කිඤ්චාපි ‘‘උපසම්පන්නං උපසම්පන්නසඤ්ඤී ඛුංසෙතුකාමො’’ති පාළි නත්ථි, කිඤ්චාපි කඞ්ඛාවිතරණියං ‘‘යං අක්කොසති, තස්ස උපසම්පන්නතා, අනඤ්ඤාපදෙසෙන ජාතිආදීහි අක්කොසනං, ‘මං අක්කොසතී’ති ජානනා, අත්ථපුරෙක්ඛාරතාදීනං අභාවොති ඉමානෙත්ථ චත්තාරි අඞ්ගානී’’ති (කඞ්ඛා. අට්ඨ. ඔමසවාදසික්ඛාපදවණ්ණනා) වුත්තං, තථාපි දුට්ඨදොසසික්ඛාපදෙ ‘‘අසුද්ධො හොති පුග්ගලො අඤ්ඤතරං පාරාජිකං ධම්මං අජ්ඣාපන්නො, තඤ්චෙ සුද්ධදිට්ඨි සමානො ඔකාසං කාරාපෙත්වා අක්කොසාධිප්පායො වදෙති, ආපත්ති ඔමසවාදස්සා’’ති (පාරා. 389) වචනතො අසුද්ධෙ උපසම්පන්නසඤ්ඤාය එව ඔමසන්තස්ස පාචිත්තියං. අසුද්ධදිට්ඨිස්ස දුක්කටං. ‘‘සුද්ධො හොති පුග්ගලො, අඤ්ඤතරං පාරාජිකං ධම්මං අනජ්ඣාපන්නො, තඤ්චෙ සුද්ධදිට්ඨි සමානො ඔකාසං කාරාපෙත්වා අක්කොසාධිප්පායො වදෙති, ආපත්ති ඔමසවාදස්සා’’ති (පාරා. 389) වචනතො පන කඞ්ඛාවිතරණියං ‘‘තස්ස උපසම්පන්නතා උපසම්පන්නසඤ්ඤිතා’’ති න වුත්තං අනෙකංසිකත්තා තස්ස අඞ්ගස්සාති වෙදිතබ්බං.

අපි චෙත්ථ සික්ඛාපච්චක්ඛාතකචතුක්කං වෙදිතබ්බං, අත්ථි පුග්ගලො සික්ඛාපච්චක්ඛාතකො න සික්ඛාසාජීවසමාපන්නො, අත්ථි සික්ඛාසාජීවසමාපන්නො න සික්ඛාපච්චක්ඛාතකො, අත්ථි සික්ඛාපච්චක්ඛාතකො චෙව සික්ඛාසාජීවසමාපන්නො ච, අත්ථි නෙව සික්ඛාපච්චක්ඛාතකො න සික්ඛාසාජීවසමාපන්නො. තත්ථ තතියො භික්ඛුනීසික්ඛාපච්චක්ඛාතකො වෙදිතබ්බො. සා හි යාව න ලිඞ්ගං පරිච්චජති, කාසාවෙ සඋස්සාහාව සමානා සාමඤ්ඤා චවිතුකාමා සික්ඛං පච්චක්ඛන්තීපි භික්ඛුනී එව සික්ඛාසාජීවසමාපන්නාව. වුත්තඤ්හි භගවතා ‘‘න, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනියා සික්ඛාපච්චක්ඛාන’’න්ති (චූළව. 434). කදා ච පන සා අභික්ඛුනී හොතීති? යදා සාමඤ්ඤා චවිතුකාමා ගිහිනිවාසනං නිවාසෙති, සා ‘‘විබ්භන්තා’’ති සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. වුත්තඤ්හි භගවතා ‘‘යදෙව සා විබ්භන්තා, තදෙව අභික්ඛුනී’’ති (චූළව. 434). කිත්තාවතා පන විබ්භන්තා හොතීති? සාමඤ්ඤා චවිතුකාමා කාසාවෙසු අනාලයා කාසාවං වා අපනෙති, නග්ගා වා ගච්ඡති, තිණපණ්ණාදිනා වා පටිච්ඡාදෙත්වා ගච්ඡති, කාසාවංයෙව වා ගිහිනිවාසනාකාරෙන නිවාසෙති, ඔදාතං වා වත්ථං නිවාසෙති, සලිඞ්ගෙනෙව වා සද්ධිං තිත්ථියෙසු පවිසිත්වා කෙසලුඤ්චනාදිවතං සමාදියති, තිත්ථියලිඞ්ගං වා සමාදියති, තදා විබ්භන්තා නාම හොති. තත්ථ යා භික්ඛුනිලිඞ්ගෙ ඨිතාව තිත්ථියවතං සමාදියති, සා තිත්ථියපක්කන්තකො භික්ඛු විය පච්ඡා පබ්බජ්ජම්පි න ලභති, සෙසා පබ්බජ්ජමෙවෙකං ලභන්ති, න උපසම්පදං. පාළියං කිඤ්චාපි ‘‘යා සා, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනී සකාසාවා තිත්ථායතනං සඞ්කන්තා, සා ආගතා න උපසම්පාදෙතබ්බා’’ති වචනතො යා පඨමං විබ්භමිත්වා පච්ඡා තිත්ථායතනං සඞ්කන්තා, සා ආගතා උපසම්පාදෙතබ්බාති අනුඤ්ඤාතං විය දිස්සති. සඞ්ගීතිආචරියෙහි පන ‘‘චතුවීසති පාරාජිකානී’’ති වුත්තත්තා න පුන සා උපසම්පාදෙතබ්බා, තස්මා එව සික්ඛාපච්චක්ඛානං නානුඤ්ඤාතං භගවතා. අන්තිමවත්ථුඅජ්ඣාපන්නා පන භික්ඛුනී එව. පක්ඛපණ්ඩකීපි භික්ඛුනී එව. කින්ති පුච්ඡා.

විනීතවත්ථුවණ්ණනා

67. විනීතානි විනිච්ඡිතානි වත්ථූනි විනීතවත්ථූනි. තෙසං තෙසං ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන අඤ්ඤතරො භික්ඛූ’’තිආදීනං වත්ථූනං පාටෙක්කං නාමගණනං උද්ධරිත්වා උද්ධරිත්වා ඌනාධිකදොසසොධනට්ඨෙන උද්දානා ච තා මත්‍රාදිසිද්ධිගාථාහි ඡන්දොවිචිතිලක්ඛණෙන ගාථා චාති ‘‘උද්දානගාථා නාමා’’ති වුත්තං, දෙ, සොධනෙ ඉති ධාතුස්ස රූපං උද්දානාති වෙදිතබ්බං. ඉමා පන උද්දානගාථා ධම්මසඞ්ගාහකත්ථෙරෙහි සඞ්ගීතිකාලෙ ඨපිතා, කත්ථාති චෙ? පදභාජනීයාවසානෙ. ‘‘වත්ථුගාථා නාම ‘තෙන ඛො පන සමයෙන අඤ්ඤතරො භික්ඛූ’තිආදීනං ඉමෙසං විනීතවත්ථූනං නිදානානී’’ති ගණ්ඨිපදෙ වුත්තං, තස්මා තත්ථ වුත්තනයෙන විනීතවත්ථූනි එව ‘‘වත්ථුගාථා’’ති වුත්තාති වෙදිතබ්බං. ඉදමෙත්ථ සමාසතො අධිප්පායනිදස්සනං – ‘‘ආපත්තිං ත්වං, භික්ඛු, ආපන්නො පාරාජික’’න්ති මූලාපත්තිදස්සනවසෙන වා, ‘‘අනාපත්ති, භික්ඛු, පාරාජිකස්ස, ආපත්ති සඞ්ඝාදිසෙසස්ස, දුක්කටස්සා’’ති ආපත්තිභෙදදස්සනවසෙන වා, ‘‘අනාපත්ති, භික්ඛු, අසාදියන්තස්සා’’ති අනාපත්තිදස්සනවසෙන වා යානි වත්ථූනි විනීතානි විනිච්ඡිතානි, තානි විනීතවත්ථූනි නාම. තෙසං විනීතවත්ථූනං නිදානවත්ථුදීපිකා තන්ති වත්ථුගාථා නාම. උද්දානගාථාව ‘‘වත්ථුගාථා’’ති වුත්තාති එකෙ. තෙසං ‘‘ඉමිනා ලක්ඛණෙන ආයතිං විනයධරා විනයං විනිච්ඡිනිස්සන්තී’’ති වචනෙන විරුජ්ඣති. න හි උද්දානගාථායං කිඤ්චිපි විනිච්ඡයලක්ඛණං දිස්සති, උද්දානගාථානං විසුං පයොජනං වුත්තං ‘‘සුඛං විනයධරා උග්ගණ්හිස්සන්තී’’ති, තස්මා පයොජනනානත්තතොපෙතං නානත්තං වෙදිතබ්බං. තත්ථායං විග්ගහො – වත්ථූනි එව ගාථා වත්ථුගාථා. විනීතවත්ථුතො විසෙසනත්ථමෙත්ථ ගාථාග්ගහණං. උද්දානගාථාතො විසෙසනත්ථං වත්ථුග්ගහණන්ති වෙදිතබ්බං. කෙචි පන ‘‘ගාථානං වත්ථූනීති වත්තබ්බෙ වත්ථුගාථාති වුත්ත’’න්ති වදන්ති. මක්කටිවත්ථුං අඤ්ඤෙ තත්ථ භික්ඛූ ආරොචෙසුං, ඉධ සයමෙව. තත්ථ කාරණස්ස ‘‘භගවතා සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්ත’’න්ති වුත්තත්තා වජ්ජිපුත්තකාපි අඤ්ඤෙ එව. ‘‘තත්ථ ආනන්දත්ථෙරො, ඉධ තෙ එවා’’ති අඤ්ඤතරස්මිං ගණ්ඨිපදෙ වුත්තං. ආචරියස්ස අධිප්පායො පුබ්බෙ වුත්තො, තස්මා උපපරික්ඛිතබ්බං.

67-8. ඤත්වාති අපුච්ඡිත්වා සයමෙව ඤත්වා. පොක්ඛරන්ති සරීරං භෙරිපොක්ඛරං විය. ලොකියා අවිකලං ‘‘සුන්දර’’න්ති වදන්ති, තස්මා වණ්ණපොක්ඛරතායාති පඨමෙනත්ථෙන විසිට්ඨකායච්ඡවිතායාති අත්ථො, දුතියෙන වණ්ණසුන්දරතායාති. ‘‘උප්පලගබ්භවණ්ණත්තා සුවණ්ණවණ්ණා, තස්මා උප්පලවණ්ණාති නාමං ලභී’’ති ගණ්ඨිපදෙ වුත්තං. නීලුප්පලවණ්ණා කායච්ඡවීති වචනං පන සාමච්ඡවිං දීපෙති. ලොකෙ පන ‘‘උප්පලසමා පසත්ථසාමා’’ති වචනතො ‘‘යා සාමා සාමවණ්ණා සාමතනුමජ්ඣා, සා පාරිචරියා සග්ගෙ මම වාසො’’ති වචනතො සාමච්ඡවිකා ඉත්ථීනං පසත්ථා. ‘‘යාවස්සා නං අන්ධකාර’’න්තිපි පාඨො. කිලෙසකාමෙහි වත්ථුකාමෙසු යො න ලිම්පති.

69. ඉත්ථිලිඞ්ගං පාතුභූතන්ති ඉත්ථිසණ්ඨානං පාතුභූතං, තඤ්ච ඛො පුරිසින්ද්‍රියස්ස අන්තරධානෙන ඉත්ථින්ද්‍රියස්ස පාතුභාවෙන. එවං පුරිසින්ද්‍රියපාතුභාවෙපි. එතෙන යථා බ්‍රහ්මානං පුරිසින්ද්‍රියං නුප්පජ්ජති, කෙවලං පුරිසසණ්ඨානමෙව උප්පජ්ජති, යථා ච කස්සචි පණ්ඩකස්ස විනාපි පුරිසින්ද්‍රියෙන පුරිසසණ්ඨානං උප්පජ්ජති, න තථා තෙසන්ති දස්සිතං හොති, තං පන ඉත්ථින්ද්‍රියං, පුරිසින්ද්‍රියං වා අන්තරධායන්තං මරන්තානං විය පටිලොමක්කමෙන සත්තරසමචිත්තක්ඛණතො පට්ඨාය අන්තරධායති. පච්චුප්පන්නෙ ඉන්ද්‍රියෙ නිරුද්ධෙ ඉතරං විසභාගින්ද්‍රියං පාතුභවති. යස්මා මහානිද්දං ඔක්කන්තස්සෙව කිරස්ස විසභාගින්ද්‍රියං පාතුභවති, තස්මා ‘‘රත්තිභාගෙ නිද්දං ඔක්කන්තස්සා’’ති වුත්තං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, තංයෙව උපජ්ඣං තමෙව උපසම්පද’’න්ති වචනතො පවත්තිනීයෙව උපජ්ඣායා, උපසම්පදාචරියා භික්ඛුනීයෙව ආචරියාති කත්වා තාසං උපජ්ඣායවත්තං, ආචරියවත්තඤ්ච ඉමිනා භික්ඛුනාසදාසායං පාතං භික්ඛුනුපස්සයං ගන්ත්වා කාතබ්බං, තාහි ච ඉමස්ස විහාරං ආගම්ම සද්ධිවිහාරිකවත්තාදි කාතබ්බං නු ඛොති චෙ? ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනීහි සඞ්ගමිතු’’න්ති වචනෙන විනාභාවදීපනතො කෙවලං න පුන උපජ්ඣා ගහෙතබ්බා, න ච උපසම්පදා කාතබ්බාති දස්සනත්ථමෙව ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, තංයෙව උපජ්ඣ’’න්තිආදි වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. තත්ථ භික්ඛුනීහි සඞ්ගමිතුන්ති භික්ඛූහි විනා හුත්වා භික්ඛුනීහි එව සද්ධිං සමඞ්ගී භවිතුං අනුජානාමීති අත්ථො, තස්මා ඉමිනා පාළිලෙසෙන ‘‘තස්සා එව ගාමන්තරාදීහි අනාපත්තී’’ති අට්ඨකථාවචනං සිද්ධං හොති, ආගන්ත්වා සඞ්ගමිතුං සක්කා, යඤ්ච භගවතා ගමනං අනුඤ්ඤාතං, තං නිස්සාය කුතො ගාමන්තරාදිපච්චයා ආපත්ති. න හි භගවා ආපත්තියං නියොජෙතීති යුත්තමෙව තං, අඤ්ඤථා ‘‘යා ආපත්තියො භික්ඛූනං භික්ඛුනීහි අසාධාරණා, තාහි ආපත්තීහි අනාපත්තී’’ති පාළිවචනතො න ගාමන්තරාදීහි අනාපත්තීති ආපජ්ජති. සාධාරණතා ආපත්තියෙව ‘‘යා ආපත්තියො භික්ඛූනං භික්ඛුනීහි අසාධාරණා, යා ච භික්ඛුනීහි සඞ්ගමන්තියා ගාමන්තරනදීපාරරත්තිවිප්පවාසගණඔහීයනාපත්තියො, තාහි ආපත්තීහි අනාපත්තී’’ති න වුත්තත්තාති චෙ? න වුත්තං අනිට්ඨප්පසඞ්ගතො. භික්ඛුනීහි සද්ධිං සඞ්කන්තායපි තස්සා තා පහාය අඤ්ඤාහි සඞ්ගමන්තියා ගාමන්තරාදීහි අනාපත්ති එව සබ්බකාලන්ති ඉමස්ස අනිට්ඨප්පසඞ්ගතො තථා න වුත්තන්ති අත්ථො. තත්ථ ගාමන්තරාපත්තාදිවත්ථුං සඤ්චිච්ච තස්මිං කාලෙ අජ්ඣාචරන්තීපි සා ලිඞ්ගපාතුභාවෙන කාරණෙන අනාපජ්ජනතො අනාපත්ති. අනාපජ්ජනට්ඨෙනෙව වුට්ඨාති නාමාති වෙදිතබ්බා. තථා යොගී අනුප්පන්නෙ එව කිලෙසෙ නිරොධෙති. අබන්ධනොපි පත්තො ‘‘ඌනපඤ්චබන්ධනො’’ති වුච්චති, සබ්බසො වා පන න සාවෙති අප්පච්චක්ඛාතා හොති සික්ඛා, එවමිධ අනාපන්නාපි ආපත්ති වුට්ඨිතා නාම හොතීති වෙදිතබ්බා.

යස්මා පන සා පුරිසෙන සහසෙය්‍යාපත්තිං අනාපජ්ජන්තීපි සක්කොති භික්ඛුනීහි සඞ්ගමිතුං, තස්මා අනාපත්තීති කත්වා අට්ඨකථායං ‘‘උභින්නම්පි සහසෙය්‍යාපත්ති හොතී’’ති වුත්තං. වුත්තඤ්හෙතං පරිවාරෙ ‘‘අපරෙහිපි චතූහාකාරෙහි ආපත්තිං ආපජ්ජති සඞ්ඝමජ්ඣෙ ගණමජ්ඣෙ පුග්ගලස්ස සන්තිකෙ ලිඞ්ගපාතුභාවෙනා’’ති (පරි. 324). යං පන වුත්තං පරිවාරෙ ‘‘අත්ථාපත්ති ආපජ්ජන්තො වුට්ඨාති වුට්ඨහන්තො ආපජ්ජතී’’ති (පරි. 324), තස්ස සහසෙය්‍යාදිං ආපජ්ජති අසාධාරණාපත්තීහි වුට්ඨාති, තදුභයම්පි සන්ධාය වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. දූරෙ විහාරො හොති පඤ්චධනුසතිකං පච්ඡිමං, විහාරතො පට්ඨාය ගාමං පවිසන්තියා ගාමන්තරං හොතීති අත්ථො. සංවිදහනං පරිමොචෙත්වාති අද්ධානගමනසංවිදහනං අකත්වාති අත්ථො. තා කොපෙත්වාති පරිච්චජිත්වාති අත්ථො. ‘‘පරිපුණ්ණවස්සසාමණෙරෙනාපී’’ති වචනතො අපරිපුණ්ණවස්සස්ස උපජ්ඣායග්ගහණං නත්ථීති විය දිස්සති. විනයකම්මං කත්වා ඨපිතොති විකප්පෙත්වා ඨපිතො. අවිකප්පිතානං දසාහාතික්කමෙ නිස්සග්ගියතා වෙදිතබ්බා. පුන පටිග්ගහෙත්වා සත්තාහං වට්ටතීති පන ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, භික්ඛූනං සන්නිධිං භික්ඛුනීහි පටිග්ගාහාපෙත්වා පරිභුඤ්ජිතු’’න්ති (චූළව. 421) වචනතො වුත්තං. අනපෙක්ඛවිස්සජ්ජනෙනාති වත්ථුං අනපෙක්ඛවිස්සජ්ජනෙන වා පටිග්ගහණෙන වා පුන පටිග්ගහෙත්වා පරිභුඤ්ජිස්සාමීති. පක්ඛමානත්තකාලෙ පුනදෙව ලිඞ්ගං පරිවත්තති ඡාරත්තං මානත්තමෙව දාතබ්බන්ති සචෙ, භික්ඛුකාලෙ අප්පටිච්ඡන්නාය ආපත්තියා, නො පටිච්ඡන්නායාති නො ලද්ධීති ආචරියො.

පරිවාසදානං පන නත්ථීති භික්ඛුනියා ඡාදනාසම්භවතො වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. සචෙ භික්ඛුනී අසාධාරණං පාරාජිකාපත්තිං ආපජ්ජිත්වා පුරිසලිඞ්ගං පටිලභති, භික්ඛූසු උපසම්පදං න ලභති, පබ්බජ්ජං ලභති, අනුපබ්බජිත්වා භික්ඛුභාවෙ ඨිතො සහසෙය්‍යාපත්තිං න ජනෙති. විබ්භන්තාය භික්ඛුනියා පුරිසලිඞ්ගෙ පාතුභූතෙ භික්ඛූසු උපසම්පදං න ලභති, පාරාජිකං. අවිබ්භන්තමානස්ස ගහට්ඨස්සෙව සතො භික්ඛුනීදූසකස්ස සචෙ ඉත්ථිලිඞ්ගං පාතුභවති, නෙව භික්ඛුනීසු උපසම්පදං ලභති, න පුන ලිඞ්ගපරිවත්තෙ ජාතෙ භික්ඛූසු වාති. භික්ඛුනියා ලිඞ්ගපරිවත්තෙ සති භික්ඛු හොති, සො චෙ සික්ඛං පච්චක්ඛාය විබ්භමිත්වා ඉත්ථිලිඞ්ගං පටිලභෙය්‍ය, භික්ඛුනීසු උපසම්පදං පටිලභති උභයත්ථ පුබ්බෙ පාරාජිකභාවං අප්පත්තත්තා. යා පන භික්ඛුනී පරිපුණ්ණද්වාදසවස්සා පුරිසලිඞ්ගං පටිලභෙය්‍ය, උපසම්පන්නො භික්ඛු එව. පුන සික්ඛං පච්චක්ඛාය ආගතො න උපසම්පාදෙතබ්බො අපරිපුණ්ණවීසතිවස්සත්තා. පුන ලිඞ්ගපරිවත්තෙ සති භික්ඛුනීසු උපසම්පදං ලභති. එවං චෙ කතද්වාදසසඞ්ගහස්ස දාරකස්ස ලිඞ්ගපරිවත්තෙ සති ගිහිගතා ඉත්ථී හොති, පරිපුණ්ණද්වාදසවස්සා උපසම්පාදෙතබ්බා කිර. භික්ඛුනියා ඉත්ථිලිඞ්ගන්තරධානෙන, භික්ඛුස්ස වා පුරිසලිඞ්ගන්තරධානෙන පක්ඛපණ්ඩකභාවො භවෙය්‍ය, න සා භික්ඛුනී භික්ඛුනීහි නාසෙතබ්බා භික්ඛු වා භික්ඛූහි පුන පකතිභාවාපත්තිසම්භවා. පකතිපණ්ඩකං පන සන්ධාය ‘‘පණ්ඩකො නාසෙතබ්බො’’ති වුත්තං. පක්ඛපණ්ඩකො හි සංවාසනාසනාය නාසෙතබ්බො, ඉතරො උභයනාසනායාති අත්ථො. යදි තෙසං පුන පකතිභාවො භවෙය්‍ය, ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, තංයෙව උපජ්ඣං තමෙව උපසම්පදං තානියෙව වස්සානි භික්ඛුනීහි සඞ්ගමිතු’’න්ති අයං විධි සම්භවති. සචෙ නෙසං ලිඞ්ගන්තරං පාතුභවෙය්‍ය, සො ච විධි, යා ආපත්තියො භික්ඛූනං භික්ඛුනීහි සාධාරණා, තා ආපත්තියො භික්ඛුනීනං සන්තිකෙ වුට්ඨාතුං අසාධාරණාහි අනාපත්තීති අයම්පි විධි සම්භවති. යං වුත්තං පරිවාරෙ ‘‘සහ පටිලාභෙන පුරිමං ජහති, පච්ඡිමෙ පතිට්ඨාති, විඤ්ඤත්තියො පටිප්පස්සම්භන්ති, පඤ්ඤත්තියො නිරුජ්ඣන්ති, සහ පටිලාභෙන පච්ඡිමං ජහති, පුරිමෙ පතිට්ඨාති, විඤ්ඤත්තියො’’තිආදි, තං යථාවුත්තවිධිං සන්ධාය වුත්තන්ති අම්හාකං ඛන්තීති ආචරියො. ඉත්ථිලිඞ්ගං, පුරිසලිඞ්ගං වා අන්තරධායන්තං කිං සකලම්පි සරීරං ගහෙත්වා අන්තරධායති, උදාහු සයමෙව. කිඤ්චෙත්ථ – යදි තාව සකලං සරීරං ගහෙත්වා අන්තරධායති, අයං පුග්ගලො චුතො භවෙය්‍ය. තස්මා සාමඤ්ඤා චුතො භවෙය්‍ය, පුන උපසම්පජ්ජන්තො ඔපපාතිකො භවෙය්‍ය. අථ සයමෙව අන්තරධායති, සොපි භාවො තස්ස විරුජ්ඣති. ඉත්ථින්ද්‍රියාදීනි හි සකලම්පි සරීරං බ්‍යාපෙත්වා ඨිතානීති ඛණනිරොධො විය තෙසං අන්තරධානං වෙදිතබ්බං, තස්මා යථාවුත්තදොසප්පසඞ්ගාභාවො වෙදිතබ්බො. අඤ්ඤමඤ්ඤං සංසට්ඨප්පභානං දීපානං එකප්පභානිරොධෙපි ඉතරිස්සා ඨානං විය සෙසසරීරට්ඨානං තත්ථ හොතීති වෙදිතබ්බං.

71-2. මුච්චතු වා මා වා දුක්කටමෙවාති මොචනරාගාභාවතො. අවිසයොති අසාදියනං නාම එවරූපෙ ඨානෙ දුක්කරන්ති අත්ථො. මෙථුනධම්මො නාම උභින්නං වායාමෙන නිපජ්ජති ‘‘තස්ස ද්වයංද්වයසමාපත්තී’’ති වුත්තත්තා, තස්මා ත්වං මා වායාම, එවං තෙ අනාපත්ති භවිස්සති, කිරියඤ්හෙතං සික්ඛාපදන්ති වුත්තං හොති, ‘‘ආපත්තිං ත්වං භික්ඛු ආපන්නො පාරාජික’’න්ති වචනතො අකිරියම්පෙතං සික්ඛාපදං යෙභුය්‍යෙන ‘‘කිරිය’’න්ති වුච්චතීති සිද්ධං හොති.

73-4. ‘‘පාරාජිකභයෙන ආකාසගතමෙව කත්වා පවෙසනාදීනි කරොන්තස්ස සහසා තාලුකං වා පස්සං වා අඞ්ගජාතං ඡුපති චෙ, දුක්කටමෙවා’’ති වදන්ති. කස්මා? න මෙථුනරාගත්තාති, වීමංසිතබ්බං. දන්තානං බාහිරභාවො ඔට්ඨානං බාහිරභාවො විය ථුල්ලච්චයවත්ථු හොතීති වුත්තං ‘‘බහි නික්ඛන්තදන්තෙ ජිව්හාය ච ථුල්ලච්චය’’න්ති. තං පුග්ගලං විසඤ්ඤිං කත්වාති වචනෙන සො පුග්ගලො ඛිත්තචිත්තො නාම හොතීති දස්සිතං හොති. යො පන පුග්ගලො න විසඤ්ඤීකතො, සො චෙ අත්තනො අඞ්ගජාතස්ස ධාතුඝට්ටනචරිණිජ්ඣිණිකාදිසඤ්ඤාය සාදියති, මෙථුනසඤ්ඤාය අභාවතො විසඤ්ඤීපක්ඛමෙව භජතීති තස්ස අනාපත්තිච්ඡායා දිස්සති. ‘‘මෙථුනමෙතං මඤ්ඤෙ කස්සචි අමනුස්සස්සා’’ති ඤත්වා සාදියන්තස්ස ආපත්ති එව. පණ්ඩකස්ස මෙථුනධම්මන්ති පණ්ඩකස්ස වච්චමග්ගෙ වා මුඛෙ වා, භුම්මත්ථෙ වා සාමිවචනං. අවෙදයන්තස්සපි සෙවනචිත්තවසෙන ආපත්ති සන්ථතෙනෙව සෙවනෙ විය.

උපහතින්ද්‍රියවත්ථුස්මිං ‘‘එතමත්ථං ආරොචෙසුං, සො ආරොචෙසී’’ති දුවිධො පාඨො අත්ථි. තත්ථ ‘‘ආරොචෙසු’’න්ති වුත්තපාඨො ‘‘වෙදියි වා සො භික්ඛවෙ’’ති වුත්තත්තා සුන්දරං, අඤ්ඤථා ‘‘ආපත්තිං ත්වං භික්ඛූ’’ති වත්තබ්බං සියා. ‘‘වෙදියා වා’’ති දීපවාසිනො පඨන්ති කිර, මෙථුනධම්මස්ස පුබ්බපයොගා හත්ථග්ගාහාදයො, තස්මා ‘‘දුක්කටමෙවස්ස හොතී’’ති ඉමිනා පුරිමපදෙන සම්බන්ධො. යස්මා පන දුක්කටමෙවස්ස හොති, තස්මා යාව සීසං න පාපුණාති පුග්ගලො, තාව දුක්කටෙ තිට්ඨතීති සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො. සීසං නාම මග්ගපටිපාදනං. ‘‘සීසං න පාපුණාතීති පාරාජිකං න හොති තාව පුබ්බපයොගදුක්කටෙ තිට්ඨතී’’ති අඤ්ඤතරස්මිං ගණ්ඨිපදෙ ලිඛිතං. උච්චාලිඞ්ගපාණකදට්ඨෙනාති එත්ථ භාවනිට්ඨාපච්චයො වෙදිතබ්බො. දට්ඨෙන දංසෙන ඛාදනෙනාති හි අත්ථතො එකං.

76-7. සඞ්ගාමසීසෙ යුද්ධමුඛෙ යොධපුරිසො වියායං භික්ඛූති ‘‘සඞ්ගාමසීසයොධො භික්ඛූ’’ති වුච්චති. රුක්ඛසූචිද්වාරං උපිලවාය, එකෙන වා බහූහි වා කණ්ටකෙහි ථකිතබ්බං කණ්ටකද්වාරං. දුස්සද්වාරං සාණිද්වාරඤ්ච දුස්සසාණිද්වාරං. ‘‘කිලඤ්ජසාණී’’තිආදිනා වුත්තං සබ්බම්පි දුස්සසාණියමෙව සඞ්ගහෙත්වා වුත්තං. එකසදිසත්තා ‘‘එක’’න්ති වුත්තං. ආකාසතලෙති හම්මියතලෙති අත්ථො. අයඤ්හෙත්ථ සඞ්ඛෙපොති ඉදානි වත්තබ්බං සන්ධාය වුත්තං. ‘‘කිඤ්චි කරොන්තා නිසින්නා හොන්තීති වුත්තත්තා නිපන්නානං ආපුච්ඡනං න වට්ටතී’’ති වදන්ති. ‘‘යථාපරිච්ඡෙදමෙව ච න උට්ඨාති, තස්ස ආපත්තියෙවා’’ති කිඤ්චාපි අවිසෙසෙන වුත්තං, අනාදරියදුක්කටාපත්ති එව තත්ථ අධිප්පෙතා. කථං පඤ්ඤායතීති? ‘‘රත්තිං ද්වාරං විවරිත්වා නිපන්නො අරුණෙ උග්ගතෙ උට්ඨහති, අනාපත්තී’’ති වුත්තත්තා, මහාපච්චරියං විසෙසෙත්වා ‘‘අනාදරියදුක්කටාපි න මුච්චතී’’ති වුත්තත්තා ච, තෙන ඉතරස්මා දුක්කටා මුච්චතීති අධිප්පායො. යථාපරිච්ඡෙදමෙව ච න උට්ඨාති, තස්ස ආපත්තියෙවාති එත්ථ න අනාදරියදුක්කටං සන්ධාය වුත්තං. යථාපරිච්ඡෙදමෙවාති අවධාරණත්තා පරිච්ඡෙදතො අබ්භන්තරෙ න හොතීති වුත්තං හොති. පුන ‘‘සුපතී’’ති වුත්තට්ඨානෙ විය සන්නිට්ඨානං ගහෙත්වා වුත්තං. එවං නිපජ්ජන්තොති නිපජ්ජනකාලෙ ආපජ්ජිතබ්බදුක්කටමෙව සන්ධාය වුත්තං, තස්මා යථාපරිච්ඡෙදෙන උට්ඨහන්තස්ස ද්වෙ දුක්කටානීති වුත්තං හොතීති. අන්ධකට්ඨකථායම්පි ‘‘යදි රත්තිං ද්වාරං අසංවරිත්වා නිපන්නො ‘දිවා වුට්ඨහිස්සාමී’ති, අනාදරියෙ ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති වුත්තං, එත්ථාපි ‘‘නිපන්නො’’ති වුත්තත්තා ‘‘අරුණෙ උට්ඨිතෙ උට්ඨාහී’’ති න වුත්තත්තා ච ජානිතබ්බං. ‘‘මහාපච්චරියං අනාදරියදුක්කටමෙව සන්ධාය වුත්තං, න අට්ඨකථායං වුත්තදුක්කට’’න්ති එකෙ වදන්ති. තස්ස අනාපත්තීති අත්ථතො අනිපන්නත්තා වුත්තං. ‘‘සචෙ පන රත්තිං සංවරිත්වා නිපන්නො, අරුණුට්ඨානසමයෙ කොචි විවරති, ද්වාරජග්ගනාදීනි අකත්වා නිපන්නස්ස ආපත්තියෙව. කස්මා? ආපත්තිඛෙත්තත්තා’’ති වදන්ති.