3. භෙසජ්ජසික්ඛාපදවණ්ණනා

620. ‘‘සා අහොසි සුවණ්ණමාලා’’ති වචනතො ඨපෙත්වා සහධම්මිකෙ අඤ්ඤෙසං යථාසුඛං රූපියං දාතුං වට්ටති උග්ගණ්හාපෙතුං, සබ්‍යොහාරාපෙභුඤ්චාති ආචරියො, වීමංසිතබ්බං ඉද්ධිමස්ස ඉද්ධිවිසයත්තා.

622. ‘‘යෙසං මංසං කප්පතී’’ති වචනෙන යෙසං මංසං න කප්පති, තෙසං සප්පිආදි කිඤ්චාපි න කප්පති, න පන නිස්සග්ගියවත්ථූති වෙදිතබ්බං. තථා න පණීතභොජනවත්ථූති. උග්ගහිතකං කත්වා නික්ඛිත්තන්ති අජ්ඣොහරණත්ථං නික්ඛිත්තං. ඉතරඤ්හි පටිග්ගහෙත්වා අජ්ඣොහරිතුං වට්ටති. උභයෙසම්පීති පච්ඡාභත්තං පටිග්ගහිතෙහි, පුරෙභත්තං පටිග්ගහිතෙහි ච කතානං. ‘‘මංසස්ස අකප්පියත්තා’’ති කාරණපතිරූපකං වත්වා. ඛාදිංසූති ‘‘විකාලෙ කෙවලං නවනීතමෙව ඛාදිතුකාමෙන දධිතක්කගතානි අපනෙතබ්බානි, පචිතුකාමස්ස සාමංපාකං න හොතීති ථෙරස්ස අධිප්පායො’’ති වුත්තං. ‘‘ඛයං ගමිස්සතී’’ති වචනතො ඛීරං පක්ඛිපිත්වා පක්කසප්පි විකාලෙ කප්පතීති සිද්ධං. භෙසජ්ජෙහීති යාවජීවිකභෙසජ්ජෙහි. කතතෙලං පුරෙභත්තන්ති අපචිත්වා කතං එව. උණ්හොදකෙනාති තාපනභාවං දීපෙතීති කෙචි, තං න සුන්දරං. නිබ්බට්ටිතත්තාති පිඤ්ඤාකාදිතො. ‘‘තෙලත්ථාය පටිග්ගහිත…පෙ… දුක්කටමෙවා’’ති වචනතො අතෙලත්ථාය පටිග්ගහිතෙහි, සත්තාහාතික්කන්තෙහිපි කතතෙලං කතදිවසතො පට්ඨාය සත්තාහං වට්ටතීති ඡායා දිස්සති, කරමන්දං රුක්ඛසාරොති කෙචි.

623. අවසකසටෙ යස්මා ඛීරාදීනි පක්ඛිපිත්වා තෙලං පචන්ති, තස්මා කසටං න වට්ටති, තෙලමෙව වට්ටති, තෙන වුත්තං ‘‘පක්කතෙලකසටෙ විය කුක්කුච්චායතී’’ති. වසාය සද්ධිං පක්කත්තා න වට්ටතීති චෙ? වදථ, භන්තෙ, නවනීතෙ දධිගුළිකාතිආදිසම්බන්ධො. මධුම්හි චත්තාරො කාලිකා යථාසම්භවං යොජෙතබ්බා, උච්ඡුම්හි ච, කථං? සමක්ඛිකං සෙළකං මධු යාවකාලිකං. අනෙලකං උදකසම්භින්නං යාමකාලිකං, අසම්භින්නං සත්තාහකාලිකං, මධුසිට්ඨං පරිසුද්ධං යාවජීවිකං. තථා උච්ඡු වා රසො වා සකසටො යාවකාලිකො, නික්කසටො උදකසම්භින්නො යාමකාලිකො, අසම්භින්නො සත්තාහකාලිකො, සුක්ඛකසටං යාවජීවිකන්ති වෙදිතබ්බං. කස්මා? උදකසම්භෙදවිසෙසතො.

කිං වුත්තං හොති? චතූසු කාලිකෙසු පුබ්බං පුබ්බං ගරුකං, අපරං අපරං ලහුකං. තෙසු චායං උදකසම්භෙදො ගරුකං ලහුකං කරොති, ලහුකඤ්ච ගරුකං. අම්බරසාදීනි හි යාවකාලිකත්තා ගරුකානි, උදකසම්භෙදො පන තානි අම්බපානාදිසමඤ්ඤං දත්වා ලහුකානි යාමකාලිකානි කරොති. ‘‘ඵාණිතං නාම උච්ඡුම්හා නිබ්බත්තන්ති උච්ඡුරසං උපාදායා’’ති අට්ඨකථාවචනතො උච්ඡුරසො සත්තාහකාලිකොති සිද්ධං. තත්ථ ‘‘උදකසම්භෙදො තං යාමකාලිකං කරොතී’’තිආදිං බහුං වත්වා යොජිතා.

අපිචෙත්ථ උච්ඡුරසො ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, උච්ඡුරස’’න්ති (මහාව. 300) අනුඤ්ඤාතත්තා ගුළොදකං විය උච්ඡුරසසාමඤ්ඤතො උදකෙන අසම්භින්නොපි අගිලානස්ස වට්ටති, තෙනෙවාහ අට්ඨකථායං ‘‘උච්ඡුරසො නිකසටො පච්ඡාභත්තං වට්ටතී’’ති (මහා. අට්ඨ. 300). අයං සබ්බො නො තක්කොති ආචරියො. කෙචි පනාහු ‘‘ඵාණිතං නාම උච්ඡුම්හා නිබ්බත්ත’න්ති වචනතො, ‘උච්ඡුරසං උපාදායා’ති අට්ඨකථාවචනතො ච උච්ඡුරසො ඵාණිතමෙව, තස්මා ගුළෙ විය පටිපජ්ජිතබ්බ’’න්ති. කෙචි ‘‘වුත්තනයෙන සත්තාහකාලිකොව සමානො ‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, උච්ඡුරස’න්ති විසුං අනුඤ්ඤාතත්තා අසම්භින්නොපි අගිලානස්ස වට්ටතී’’ති වදන්ති. කෙචි ‘‘වුත්තනයෙන විසුං අනුඤ්ඤාතත්තා එව සම්භින්නො වා අසම්භින්නො වා යාමකාලිකොව, ගුළොදකං පන සත්තාහකාලිකමෙවා’’ති වදන්ති. කෙචි ‘‘ගුළොදකං විය සො දුවිධොපි සත්තාහකාලිකොයෙවා’’ති වදන්ති.

තත්ථායං පඨමාචරියවාදෙ විචාරණා – ඵාණිතානුමතියායෙව උච්ඡුරසානුමතියා සිද්ධිතො විසුං ‘‘උච්ඡුරස’’න්ති උද්ධරිත්වා අනුමති නිරත්ථිකාති ආපජ්ජති, තථා ‘‘උච්ඡුරසො නිකසටො පච්ඡාභත්තං වට්ටතී’’ති අට්ඨකථාපි නිරත්ථිකා. ‘‘සත්තාහං වට්ටතී’’ති වත්තබ්බං සියාති, න ච තථා සක්කා වත්තුං. පච්ඡාභත්තං වට්ටනකරසාධිකාරත්තාති චෙ? න, තස්මිං අධිකාරෙ සත්තාහකාලිකස්ස අවත්තබ්බප්පසඞ්ගතො. කාලභෙදං අනපෙක්ඛිත්වා රසාධිකාරෙ ඔතිණ්ණත්තා වුත්තොති චෙ? න සක්කා ‘‘නිකසටො සත්තාහං වට්ටතී’’ති වත්තුං. පච්ඡාභත්තං වට්ටනකරසාධිකාරත්තා න වත්තබ්බන්ති චෙ? න, එවඤ්හි වුත්තෙ තදඤ්ඤරසො විය අයම්පි පච්ඡාභත්තමෙව වට්ටති, න තතො පරන්ති ආපජ්ජති. තතො පරං අපරිභොගත්තා ‘‘පච්ඡාභත්තං වට්ටතී’’ති වුත්තන්ති චෙ? න, යාවකාලිකභාවප්පසඞ්ගතො. න සො පසඞ්ගො ආභිදොසිකස්සාපි උච්ඡුරසස්ස පාකෙන ඵාණිතාදිභාවප්පසඞ්ගතො. අයමෙව තතියචතුත්ථාචරියවාදෙසු විචාරණා. දුතියවාදෙ විචාරණා වුත්තා, විමද්දො පනෙත්ථ භෙසජ්ජක්ඛන්ධකෙ (මහාව. 300) ආවි භවිස්සති. ඵාණිතං නාම උච්ඡුම්හා නිබ්බත්තන්ති මධුකතාලනාළිකෙරඵාණිතාදිතො උක්කටවත්ථුතො නිස්සග්ගියවත්ථුඵාණිතස්ස විසෙසවචනං, තෙනෙතං පඤ්ඤායති ‘‘නිස්සග්ගියවත්ථුභූතං ඉධ ඵාණිතං නාම උච්ඡුම්හා නිබ්බත්තමෙව, න මධුකාදිතො නිබ්බත්ත’’න්ති. එත්තාවතා යංකිඤ්චි උච්ඡුම්හා නිබ්බත්තං, න තං සබ්බං ඵාණිතමෙව නාමාති සාධිතං හොති. තෙනෙව ඛන්ධකෙ ඵාණිතං පඨමං අනුජානිත්වාව පච්ඡා උච්ඡුරසො අනුඤ්ඤාතො, තථා තත්ථෙව ගුළං, ගුළොදකඤ්ච.

උච්ඡුරසං උපාදාය අපක්කා වාතිආදිම්හි පන යෙසං ලද්ධි ‘‘උච්ඡුරසො යාමකාලිකො’’ති. ‘‘තෙ අපක්කා වාති සාමං භික්ඛුනා අපක්කා වා. අවත්ථුකපක්කා වාති විනා වත්ථුනා පක්කා වා’’ති අත්ථං වණ්ණයන්ති, තං න යුත්තං ‘‘උච්ඡුරසං උපාදායා’’ති ඉමස්ස වචනස්ස පයොජනාභාවප්පසඞ්ගතො, භික්ඛුනො පචනාධිකාරාභාවා. සාමපාකො ඉධාධිප්පෙතොති චෙ? සාමං අපක්කස්ස උච්ඡුරසස්ස තෙසං අත්තනොමතියා ඵාණිතභාවසිද්ධිතො ච පරතො ‘‘පුරෙභත්තං පටිග්ගහිතෙන අපරිස්සාවිතඋච්ඡුරසෙන කතඵාණිත’’න්තිආදිනයදස්සනතො ච තං අයුත්තං, තත්ථ ‘‘අපරිස්සාවිතඋච්ඡුරසෙන සයංකතං නිරාමිසමෙව වට්ටතී’’ති වචනං යං තත්ථ කසටං සාමපාකං න ජනෙති, සවත්ථුකපටිග්ගහිතකතංයෙව තං කරොතීති දීපෙති, තස්මා පටිග්ගහෙතුං න වට්ටති විකාලෙති පොරාණා. ‘‘කොට්ටිතඋච්ඡුඵාණිතං ‘රජනපාකං විය ඔළාරිකං සවත්ථුකපක්කං නාම හොතී’ති සඤ්ඤාය පුරෙභත්තමෙව වට්ටතී’’ති වුත්තං. මහාඅට්ඨකථාචරියා ‘‘එවං ඵාණිතග්ගහණං අමධුරං, තස්මා පච්ඡාභත්තං න වට්ටතී’’ති වදිංසු. කිං මධුරතාය, අමධුරතාය වාති? අත්ථමෙව දස්සෙතුං මහාපච්චරියං තථා වුත්තන්ති උපතිස්සත්ථෙරො ආහ කිර. තං යුත්තන්ති උච්ඡුතො නිබ්බත්තත්තා වුත්තං, තෙනෙවාහ ‘‘ඛණ්ඩසක්ඛරං පන…පෙ… වට්ටතී’’ති. ‘‘තං ඛීරඝටෙ පක්ඛිපිත්වා පචන්තී’’ති ලිඛිතං. ජල්ලිකා නාම ඵෙණාදි.

භෙසජ්ජොදිසං වදන්තෙන ඉතරෙ අත්ථුද්ධාරවසෙන වුත්තා. ‘‘ආහාරත්ථං ඵරිතුං සමත්ථානී’’ති ඛන්ධකෙ (මහාව. 260) ‘‘යං භෙසජ්ජඤ්චෙව අස්ස භෙසජ්ජසම්මතඤ්ච ලොකස්ස, ආහාරත්ථඤ්ච ඵරෙය්‍යා’’ති වුත්තත්තා වුත්තං. එත්ථ විචාරණා භෙසජ්ජක්ඛන්ධකෙ ආවි භවිස්සති.

624. ද්වාරවාතපානකවාටානීති ද්වාරස්ස ච වාතපානානඤ්ච කවාටානි. කසාවපක්ඛෙපමත්තෙන හි තානි අත්තනො සභාවං පරිච්චජිතානි හොන්ති, තස්මා ‘‘මක්ඛෙතබ්බානී’’ති වුත්තං. ‘‘කසාවො නාම කනකලම්බාදීනිපී’’ති වදන්ති. අධිට්ඨෙතීති ‘‘ඉදානි අජ්ඣොහරණීයං න භවිස්සති, බාහිරපරිභොගො භවිස්සතී’’ති චිත්තං උප්පාදෙති. ඉධ ‘‘විකප්පෙතී’’ති පදං නත්ථි. අධිට්ඨානම්පි මුඛාරුළ්හියා වුත්තං ‘‘ඉමං නවනීතං අධිට්ඨාමී’’ති අවත්තබ්බතො.

625. පරිභුඤ්ජිතුං පන න වට්ටතීති විස්සාසාභාවං සන්ධාය වුත්තං. සචෙ සවිස්සාසො, වට්ටතීති ‘‘පරිභුඤ්ජ ත්ව’’න්ති එත්තාවතා විස්සජ්ජිතං හොති, තස්මා උභින්නං අනාපත්තීති සම්බන්ධො. සචෙ න විස්සජ්ජිතං, ආපත්ති හොතීති සිද්ධං. තස්මා උභින්නං සන්තකං චීවරං අඤ්ඤතරෙන සම්මුඛීභූතෙන අධිට්ඨාතබ්බං. නො චෙ අධිට්ඨාති, නිස්සග්ගියං හොතීතිපි යුජ්ජති. කාකනිකමත්තඤ්චෙ මූලං අදින්නං, ‘‘න අධිට්ඨානුපගං…පෙ… සකභාවං න උපෙතී’’ති ඉමිනා එතං සදිසං න හොති, ආභිධම්මිකගණානං දින්නං විය ච න හොති. කස්මා? ආභිධම්මිකා හි අනුපසම්පන්නාපි හොන්ති, පච්ඡා ආභිධම්මිකභූතානම්පි තං සාධාරණං හොතීති. එත්ථ ද්වෙපි උපසම්පන්නා එව, ද්වින්නම්පි තත්ථ යථාකාමකරණීයතා අත්ථි මමත්තඤ්ච, න එවං තදඤ්ඤෙසං සාධාරණං, න ච ද්වෙ තයො භික්ඛූ ‘‘එකතො වස්සිස්සාමා’’ති කරොන්ති, රක්ඛති තාව. ‘‘අවිභත්තත්තා අනාපත්තී’’ති ඉමිනා ච ඉදං සදිසං, යෙන මූලෙන පටිග්ගහිතං, තස්ස සචෙ ඉතරො දෙති, සො වා තං ඉතරස්ස දෙති, සති පටිග්ගහණෙ සත්තාහාතික්කමෙ නිස්සග්ගියත්තා, තස්මා තං චීවරං ද්වීසු සම්මුඛීභූතෙන එකෙන අධිට්ඨාතබ්බං. කිඤ්චාපි එත්ථ පයොගො න දිස්සති සමානපරික්ඛාරානං ද්වින්නං අධිට්ඨානපයොගාභාවතො, තථාපි සමානසබ්බභණ්ඩකානං ද්වින්නං තෙලාදි යෙන පටිග්ගහිතං, තස්ස කාලාතික්කමෙ ආපත්තිසම්භවතො, අනධිට්ඨානෙ දුල්ලභවිසෙසහෙතුත්තා ච ‘‘අධිට්ඨාතබ්බ’’න්ති වුත්තං. තං අයුත්තං පත්තචීවරසත්තාහකාලිකානං අසදිසවිධානත්තා. එත්ථ පත්තචීවරඤ්හි අත්තනො සන්තකභාවං උපගතමෙව අනධිට්ඨහන්තස්ස කාලාතික්කමෙ ආපත්ති, සත්තාහකාලිකං පන පරසන්තකසාධාරණම්පි පටිග්ගහිතං පටිග්ගාහකස්ස කාලාතික්කමෙ ආපත්තිකරං. පටිග්ගහණඤ්චෙත්ථ පමාණං, න තත්ථ සකසන්තකතා, සත්තාහකාලිකඤ්ච නිස්සග්ගියං, සබ්බෙසම්පි අනජ්ඣොහරණීයං. පත්තචීවරං අඤ්ඤස්ස පරිභුඤ්ජතො අනාපත්ති. ඉදඤ්ච කාලාතික්කන්තම්පි නිස්සජ්ජිත්වා පච්ඡා ලද්ධං කප්පති. පත්තචීවරං පන තං තස්ස විනයකම්මන්ති කප්පතීති. අවිභත්තස්සපි ඉමස්ස දානං රුහති, න පත්තචීවරස්ස. වුත්තඤ්හෙතං අට්ඨකථායං ‘‘ද්වින්නං සන්තකං හොති…පෙ… සචෙපි අවිභජිත්වා සද්ධිවිහාරිකාදීනං දෙන්ති, අදින්නමෙව හොතී’’ති. යස්ස දානමෙව න රුහති, තස්ස කුතො අධිට්ඨානං. එකො චෙ පත්තචීවරං දසමෙ දිවසෙ ඉතරස්ස දෙති. තතො පට්ඨාය සො දස දිවසෙ පරිහරිතුං ලභති, න තථා සත්තාහකාලිකන්ති සබ්බථා උපපරික්ඛියමානං සරික්ඛං නක්ඛමතීති න තං සාරතො දට්ඨබ්බන්ති ආචරියස්ස තක්කො. ‘‘විනයකම්මවසෙන පන අනිස්සජ්ජිත්වා සහසා විරුජ්ඣිත්වා කස්සචි පරිච්චත්තම්පි පුන පටිලභිත්වා පරිභුඤ්ජිතුං න වට්ටතී’’ති වුත්තං, සචෙ දෙසන්තරිතං, සමුද්දන්තරිතං වා චීවරං නිස්සග්ගියං ජාතං, තං ඉධ ඨිතෙන භික්ඛුනා එකස්ස වන්තෙන චිත්තෙන චත්තං කත්වා අනපෙක්ඛිත්වා ආපත්තිං දෙසෙත්වා තස්ස විස්සාසෙන පුන ගහෙත්වා අධිට්ඨාතබ්බං, ‘‘පත්තාදීසු ච අයමෙව නයො’’ති ච වුත්තං, ‘‘තාලනාළිකෙරඵාණිතම්පි සත්තාහකාලිකං එවා’’ති ච. ‘‘ද්වින්නං සන්තකං එකෙන පටිග්ගහිතං සත්තාහකාලිකං සත්තාහාතික්කමෙ ආපත්තිං න කරොති, පරිභුඤ්ජිතුං පන ද්වින්නම්පි න වට්ටතී’’ති ච ‘‘පරසන්තකං පටිග්ගහෙත්වා ඨපිතෙපි එසෙව නයො’’ති ච කෙචි වදන්ති. දුක්කටවත්ථුභූතං සප්පිආදි නිස්සජ්ජිතබ්බං පුන පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටතීති විධානං න දිස්සතීති.

භෙසජ්ජසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.