13. කුලදූසකසික්ඛාපදවණ්ණනා

431. න කෙවලං විහාරො එව කීටාගිරි, සොපි ගාමො ‘‘කීටාගිරි’’ච්චෙව වුච්චති. ගාමඤ්හි සන්ධාය පරතො ‘‘න අස්සජිපුනබ්බසුකෙහි භික්ඛූහි කීටාගිරිස්මිං වත්ථබ්බ’’න්ති වුත්තං. එකසංවච්ඡරෙ ද්වික්ඛත්තුං වස්සති කිර, තං සන්ධාය ‘‘ද්වීහි මෙඝෙහී’’ති වුත්තං. සමධිකන්ති ඡ ජනෙ සන්ධාය. අකතවත්ථුන්ති නවං අට්ඨුප්පත්තිං. ‘‘ජාභිසුමනාදිගච්ඡං අල්ලානං හරිතානං එවා’’ති ලිඛිතං. භූතගාමබීජගාමභෙදතො පනෙස භෙදො. වතත්ථායාති වතිඅත්ථාය. යංකිඤ්චීති සොදකං වා නිරුදකං වා. ආරාමාදිඅත්ථායාති වනරාජිකාදිඅත්ථාය. මාලාවච්ඡරොපනං කුලදූසකංයෙව සන්ධාය, ගන්ථනාදිසබ්බං න සන්ධාය වුත්තන්ති. කථං පඤ්ඤායතීති චෙ? තං දස්සෙතුං ‘‘බුද්ධෙන ධම්මො’’තිආදි. ‘‘ආවෙළං ආබිළ’’න්තිපි පාඨො.

ගොප්ඵනන්ති ගන්ථනං. වෙඨිමන්ති තග්ගතිකමෙව. වෙධිමං අඤ්ඤෙන කෙනචි පුප්ඵං වෙධෙත්වා කතං. කණ්ටකම්පි බන්ධිතුන්ති එත්ථ ‘‘සයං විජ්ඣනත්ථං න වට්ටති. අඤ්ඤස්සත්ථාය වට්ටතී’’ති වදන්ති. ජාලමයං විතානං ජාලවිතානං. පුප්ඵපටිච්ඡකං ගවක්ඛං විය සඡිද්දං කරොන්ති. තාලපණ්ණගුළකන්ති තාලපණ්ණමයං පුන කතම්පි පටිඡිජ්ජකමෙව. ධම්මරජ්ජු චෙතියං වා බොධිං වා පුප්ඵප්පවෙසනත්ථං ආවිජ්ඣිත්වා බද්ධරජ්ජු. ‘‘කාසාවෙන බද්ධම්පි සුත්තවාකාදීහි බද්ධං භණ්ඩිතසදිස’’න්ති ලිඛිතං. අංසභණ්ඩිකං පසිබ්බකෙ පක්ඛිත්තසදිසත්තා වෙධිමං න ජාතං, තස්මා ‘‘සිථිලබද්ධස්ස අන්තරන්තරා පක්ඛිපිතුං න වට්ටතී’’ති වදන්ති. ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤං අඵුසාපෙත්වා අනෙකක්ඛත්තුම්පි පරික්ඛිපිතුං වට්ටතී’’ති වදන්ති. පූරිතන්ති දීඝතො පසාරෙත්වා පූරිතං. ඝටිකදාමඔලම්බකොති ‘‘යමකදාමඔලම්බකො’’ති ලිඛිතං. ‘‘ගෙණ්ඩුඛරපත්තදාමානං පටික්ඛිත්තත්තා චෙලාදීහි කතදාමම්පි න වට්ටති අකප්පියානුලොමත්තා’’ති වදන්ති.

‘‘රෙචකං නාම තථාලාසියනාටනටානං නච්ච’’න්ති ලිඛිතං. තං ‘‘පරිවත්තන්තී’’ති වුත්තං. ‘‘සාරියො නාම රුතසුනඛා සිඞ්ගාලකම්මකුරුඞ්ගකෙළිපනෙ ඨිතා’’ති කිර පාඨො. ‘‘නිබුජ්ඣන්තී’’ති පාළි.

432. අබලබලාදි-පදානං උප්පටිපාටියා. යථා පාමොක්ඛානං වසෙන සබ්බෙපි ‘‘අස්සජිපුනබ්බසුකා’’ති වුත්තා, තථා පාමොක්ඛප්පත්තසාවකස්ස වසෙන තදායත්තවුත්තිනෙ සබ්බෙපි ‘‘සාරිපුත්තා’’ති. තෙන වුත්තං ‘‘ගච්ඡථ තුම්හෙ සාරිපුත්තා’’ති.

433. ‘‘ගාමෙ වා න වසිතබ්බ’’න්ති ඉමිනාව තස්මිං ගාමෙ අඤ්ඤත්ථ න වසිතබ්බන්ති සිද්ධං. ‘‘තස්මිං විහාරෙ වා’’ති කස්මා වුත්තන්ති චෙ? අත්ථසබ්භාවතො. යස්මිඤ්හි ගාමෙ කුලදූසකකම්මං කතං, තස්මිං ගාමෙ, යස්මිං විහාරෙ වසන්තෙන කුලදූසනං කතං, තං විහාරං ඨපෙත්වා අඤ්ඤස්මිං වසිතුං න වට්ටතීති දස්සනත්ථං. තං කථන්ති චෙ? ‘‘ගාමෙ වා න වසිතබ්බ’’න්ති වචනෙන යස්මිං ගාමෙ කුලදූසනකම්මං කතං, තස්මිං විහාරෙපි වසිතුං න ලබ්භතීති ආපන්නං, තං දිස්වා ‘‘තස්මිං විහාරෙ’’ති වුත්තං, තෙන තස්මිං ගාමෙ අඤ්ඤස්මිං වසිතුං ලබ්භතීති සිද්ධං. ‘‘තස්මිං විහාරෙ වසන්තෙනා’’ති ඉමිනා තස්මිං ගාමෙ අඤ්ඤත්ථ වසන්තෙන සාමන්තගාමෙ පිණ්ඩාය චරිතුං වට්ටතීති දීපිතං හොති. සාමන්තවිහාරෙපීති සාමන්තවිහාරො නාම තස්මිංයෙව ගාමෙ තස්ස විහාරස්ස සාමන්තවිහාරො ච තස්ස ගාමස්ස සාමන්තවිහාරො චාති උභයං වුච්චති, එතෙන තස්මිං ගාමෙ අඤ්ඤත්ථ වසන්තෙන තස්මිං ගාමෙ පිණ්ඩාය න චරිතබ්බං. සාමන්තගාමෙපි පිණ්ඩාය චරිතුං වට්ටති, පුන යස්මිං ගාමෙ කුලදූසනකම්මං කතං, තස්ස සාමන්තගාමෙ කුලදූසකවිහාරස්ස සාමන්තවත්ථුවිහාරෙ වසන්තෙන තස්මිං ගාමෙපි චරිතුං වට්ටති. යස්මිං සාමන්තගාමෙ කුලදූසකං න කතං, තස්මිම්පි චරිතුං වට්ටති, නෙව විහාරෙති අධිප්පායො. ‘‘න නගරෙ චරිතු’’න්ති වුත්තත්තා අඤ්ඤස්මිං විහාරෙ තස්මිං ගාමෙ වසිතුං වට්ටතීති දීපිතං හොතීති එකෙ. ගණ්ඨිපදෙසු පන විචාරණා එව නත්ථි, තස්මා සුට්ඨු විචාරෙත්වා කථෙතබ්බං.

436-7. දාපෙතුං න ලභන්ති, පුප්ඵදානඤ්හි සියා. තස්සෙව න කප්පතීති එත්ථ යාගුආදීනි ආනෙත්වා ‘‘දදන්තූ’’ති ඉච්ඡාවසෙන වදති චෙ, සබ්බෙසං න කප්පති, කෙවලං පන සුද්ධචිත්තෙන අත්තානං වා පරෙසං වා අනුද්දිසිත්වා ‘‘ඉමෙ මනුස්සා දානං දත්වා පුඤ්ඤං පසවන්තූ’’ති වදන්තස්ස තස්සෙව න කප්පති යාගුආදීනං පච්චයපටිසංයුත්තකථාය උප්පන්නත්තා. මහාඅට්ඨකථායම්පි ‘‘පඤ්චන්නම්පි සහධම්මිකාන’’න්ති විසෙසෙත්වා අවුත්තත්තා අත්ථතො සයමෙවාති අපරෙ. ආචරියා පන ‘‘යථා මහාපච්චරියං, කුරුන්දියඤ්ච ‘තස්සෙවා’ති විසෙසෙත්වා වුත්තං, එවං මහාඅට්ඨකථායං විසෙසෙත්වා න වුත්තං, තස්මා සබ්බෙසං න කප්පතී’’ති වදන්ති.

කුලදූසකසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

තෙරසකකණ්ඩවණ්ණනා නිට්ඨිතා.