6. කුටිකාරසික්ඛාපදවණ්ණනා

342. යාචනාති ‘‘දෙථ දෙථා’’ති චොදනා. විඤ්ඤත්තීති ඉමිනා නො අත්ථොති විඤ්ඤාපනා. ‘‘හත්ථකම්මං යාචිතො උපකරණං, මූලං වා දස්සතී’’ති යාචති, න වට්ටතීති. වට්ටති සෙනාසනෙ ඔභාසපරිකථාදීනං ලද්ධත්තාති එකෙ. අනජ්ඣාවුත්ථකන්ති අස්සාමිකං. න ආහටං පරිභුඤ්ජිතබ්බන්ති ‘‘සූපොදනවිඤ්ඤත්තිදුක්කටං හොතී’’ති වුත්තං. ‘‘කිඤ්චාපි ගරුභණ්ඩප්පහොනකෙසූති වුත්තං, තථාපි යං වත්ථුවසෙන අප්පං හුත්වා අග්ඝවසෙන මහා හරිතාලහිඞ්ගුලිකාදි, තං යාචිතුං න වට්ටතී’’ති වදන්ති.

344. සො කිරාති ඉසි. තදා අජ්ඣගමා තදජ්ඣගමා.

348-9. න හි සක්කා යාචනාය කාතුං, තස්මා සයං යාචිතකෙහි උපකරණෙහීති අධිප්පායො. බ්‍යඤ්ජනං සමෙති, න අත්ථො. කස්මා? ඉධ උභයෙසං අධිප්පෙතත්තා, තං දස්සෙන්තො ‘‘යස්මා පනා’’තිආදිමාහ. ඉධ වුත්තනයෙනාති ඉමස්මිං සික්ඛාපදවිභඞ්ගෙ වුත්තනයෙන. ‘‘සඤ්ඤාචිකායා’’ති වචනතො කරොන්තෙනාපි, ‘‘පරෙහි පරියොසාපෙතී’’ති වචනතො කාරාපෙන්තෙනාපි පටිපජ්ජිතබ්බං. උභොපෙතෙ කාරකකාරාපකා. බ්‍යඤ්ජනං විලොමිතං භවෙය්‍ය, ‘‘කාරයමානෙනා’’ති හි බ්‍යඤ්ජනං ‘‘කරොන්තෙනා’’ති වුත්තෙ විලොමිතං හොති අතදත්ථත්තා. න හි කාරාපෙන්තො නාම හොති. ‘‘ඉධ වුත්තනයෙනාති දෙසිතවත්ථුකපමාණිකනයෙන. එවං සන්තෙ ‘කරොන්තෙන වා කාරාපෙන්තෙන වා’ති වචනතො කරොන්තෙනාපි පරෙහි විප්පකතං වත්තබ්බන්ති චෙ, තදත්ථවිස්සජ්ජනත්ථං ‘යදි පනාතිආදිමාහා’’’ති අනුගණ්ඨිපදෙ වුත්තං. ‘‘සඤ්ඤාචිකාය කුටිං කරොන්තො’’ති වචනවසෙන වුත්තං. ‘‘ආයාමතො ච විත්ථාරතො චා’’ති අවත්වා විකප්පත්ථස්ස වා-සද්දස්ස ගහිතත්තා එකතොභාගෙපි වඩ්ඪිතෙ ආපත්ති එව. පමාණයුත්තමඤ්චො කිර නවවිදත්ථි. ‘‘‘චතුහත්ථවිත්ථාරා’ති වචනෙන ‘තිරියං තිහත්ථා වා’ති වචනම්පි සමෙති ‘යත්ථ පමාණයුත්තො’තිආදිසන්නිට්ඨානවචනාසම්භවතො’’ති වුත්තං. පමාණතො ඌනතරම්පීති විත්ථාරතො චතුපඤ්චහත්ථම්පි දීඝතො අනතික්කමිත්වා වුත්තපමාණමෙව දෙසිතවත්ථු. අදෙසිතවත්ථුඤ්හි කරොතො ආපත්ති. පමාණාතික්කන්තා කුටි එව පමාණාතික්කන්තං කුටිං කරෙය්‍යාති වුත්තත්තා. ‘‘ථම්භතුලා’’ති පාඨො. අනුස්සාවනානයෙනාති එත්ථ ‘‘දමිළභාසායපි වට්ටතී’’ති වදන්ති.

353. චාරභූමි ගොචරභූමි. න ගහිතාති න වාරිතා. අට්ඨකථායං ‘‘කාරණාය ගුත්තිබන්ධනාගාරං, අකරණට්ඨානං වා ධම්මගන්ධිකා හත්ථපාදච්ඡින්දනකා ගන්ධිකා’’ති ලිඛිතං. ද්වීහි බලිබද්දෙහීති හෙට්ඨිමකොටියා කිර වුත්තතො ආවිජ්ජිතුං න සක්කා ඡින්නාවටත්තා, නිගමනස්සාපි අත්ථප්පකාසනත්ථං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. පාචිනන්ති වත්ථු අධිට්ඨානං. තදත්ථායාති තච්ඡනත්ථාය. පණ්ණසාලම්පීති උල්ලිත්තාවලිත්තකුටිමෙව පණ්ණච්ඡදනං. තෙනෙව ‘‘සභිත්තිච්ඡදන’’න්ති වුත්තං, අලිත්තං කිර සබ්බං වට්ටති. පුබ්බෙ ථොකං ඨපිතං පුන වඩ්ඪෙත්වා. තස්මින්ති ද්වාරබන්ධනෙ වා වාතපානෙ වා ඨපිතෙ. පඨමමෙවාති එත්ථ පත්තකාලෙ එවාති කිර ධම්මසිරිත්ථෙරො. උපතිස්සත්ථෙරො ඨපිතකාලෙවාති කිර. පුරිමෙන ලෙපස්ස අඝටිතත්තා දුතියෙන වත්තසීසෙන කතත්තා උභින්නම්පි අනාපත්ති. සචෙ ආණත්තෙන කතං, ‘‘කරොති වා කාරාපෙති වා’’ති වචනතො ආපත්ති උභින්නං සති අත්තුද්දෙසිකතාය, අසති මූලට්ඨස්සෙව. හෙට්ඨිමප්පමාණසම්භවෙ සති සබ්බමත්තිකාමයං කුටිං කරොතො ආපත්ති දුක්කටෙන සඞ්ඝාදිසෙසොති ආචරියස්ස තක්කො.

354. ඡත්තිංස චතුක්කානි නාම අදෙසිතවත්ථුකචතුක්කං දෙසිතවත්ථුකචතුක්කං පමාණාතික්කන්තචතුක්කං පමාණිකචතුක්කං අදෙසිතවත්ථුකපමාණාතික්කන්තචතුක්කං දෙසිතවත්ථුකපමාණිකචතුක්කන්ති ඡ චතුක්කානි, එවං සමාදිසතිවාරාදීසුපි පඤ්චසූති ඡත්තිංස. ආපත්තිභෙදදස්සනත්ථන්ති එත්ථ යස්මා ‘‘සාරම්භෙ චෙ, භික්ඛු, වත්ථුස්මිං අපරික්කමනෙ…පෙ… සඞ්ඝාදිසෙසො’’ති මාතිකායං අවිසෙසෙන වුත්තත්තා සාරම්භඅපරික්කමනෙපි සඞ්ඝාදිසෙසොවාති මිච්ඡාගාහවිවජ්ජනත්ථං ආපත්තිභෙදො දස්සිතො, තස්මා වුත්තානීති අධිප්පායො. විභඞ්ගෙ එවං අවත්වා කිමත්ථං මාතිකායං දුක්කටවත්ථු වුත්තන්ති චෙ? භික්ඛූ අභිනෙතබ්බා වත්ථුදෙසනාය, තෙහි භික්ඛූහි වත්ථු දෙසෙතබ්බං. කීදිසං? අනාරම්භං සපරික්කමනං, නෙතරං, ඉතරස්මිං ‘‘සාරම්භෙ චෙ භික්ඛු වත්ථුස්මිං අපරික්කමනෙ’’ති එවං ආනිසංසවසෙන ආගතත්තා වුත්තං. යස්මා වත්ථු නාම අත්ථි සාරම්භං, අත්ථි අනාරම්භං, අත්ථි සපරික්කමනං, අත්ථි අපරික්කමනං, අත්ථි සාරම්භං සපරික්කමනං, අත්ථි සාරම්භං අපරික්කමනං, අත්ථි අනාරම්භං සපරික්කමනං, අත්ථි අනාරම්භං අපරික්කමනන්ති බහුවිධත්තා වත්ථු දෙසෙතබ්බං අනාරම්භං සපරික්කමනං, නෙතරන්ති වුත්තං හොති. කිමත්ථිකා පනෙසා දෙසනාති චෙ? ගරුකාපත්තිපඤ්ඤාපනහෙතුපරිවජ්ජනුපායත්ථා. වත්ථුදෙසනාය හි ගරුකාපත්තිපඤ්ඤාපනහෙතුත්තා අකතවිඤ්ඤත්ති ගිහීනං පීළාජනනෙන අත්තදුක්ඛපරදුක්ඛහෙතුභූතො ච සාරම්භභාවොති එතෙ වත්ථුදෙසනාපදෙසෙන උපායෙන පරිවජ්ජිතා හොන්ති. න හි භික්ඛු අකප්පියකුටිකරණත්ථං ගිහීනං වා පීළානිමිත්තං සාරම්භවත්ථු. කුටිකරණත්ථං වා වත්ථුං දෙසෙන්තීති පඨමමෙව සාධිතමෙතං. වොමිස්සකාපත්තියොති දුක්කටසඞ්ඝාදිසෙසමිස්සකාපත්තියො.

355. තත්ථ ‘‘ද්වීහි සඞ්ඝාදිසෙසෙහී’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘ද්වින්නං සඞ්ඝාදිසෙසෙනා’’ති විභත්තිබ්‍යත්තයෙන, වචනබ්‍යත්තයෙන ච වුත්තං. ‘‘ආපත්ති ද්වින්නං සඞ්ඝාදිසෙසාන’’න්තිපි පාඨො.

364. න ඝටයති ඡදනලෙපාභාවතො, අනාපත්ති, තං පරතො සාධියති. ඡදනමෙව සන්ධාය උල්ලිත්තාවලිත්තතා වුත්තාති. ‘‘කුක්කුටච්ඡිකගෙහං වට්ටතීති වත්වා පුන ඡදනං දණ්ඩකෙහීතිආදිනා නයෙන තං දස්සෙන්තෙහි තිණපණ්ණච්ඡදනාකුටිකාව වුත්තා. තත්ථ ඡදනං දණ්ඩකෙහි දීඝතො තිරියඤ්ච ජාලං විය බන්ධිත්වා තිණෙහි වා පණ්ණෙහි වා ඡාදෙතුං උල්ලිත්තාදිභාවො ඡදනමෙව සන්ධාය වුත්තොති යුත්තමිදං. තස්මා මත්තිකාමයං භිත්තිං වඩ්ඪාපෙත්වා උපරි උල්ලිත්තං වා අවලිත්තං වා උභයං වා භිත්තියා ඝටිතං කරොන්තස්ස ආපත්ති එව විනාපි භිත්තිලෙපෙනා’’ති ලිඛිතං. ‘‘‘සො ච ඡදනමෙව සන්ධායා’ති පධානවසෙන වුත්තං, න හෙට්ඨාභාගං පටික්ඛිත්ත’’න්ති වදන්ති, වීමංසිතබ්බං. එත්ථාති තිණකුටිකාය. යථාසමාදිට්ඨායාති යථාවුත්තප්පකාරන්ති අධිප්පායො. ‘‘ආපත්ති කාරුකානං තිණ්ණං දුක්කටාන’’න්තිආදිම්හි සො සුණාතිඡක්කම්පි ලබ්භති. උභයත්ථ සමාදිට්ඨත්තා ආණාපකස්ස අනාපත්ති. ආණත්තස්ස යථා සමාදිට්ඨං ආණාපකෙන, තථා අකරණපච්චයා දුක්කටං. සචෙ ‘‘අහම්පෙත්ථ වසාමී’’ති අත්තුද්දෙසම්පි කරොති, සඞ්ඝාදිසෙසොව. ‘‘කුටිං කරොථා’’ති අවිසෙසෙන වුත්තට්ඨානෙ පන ආණාපකස්සාපි සඞ්ඝාදිසෙසො අචිත්තකත්තා සික්ඛාපදස්ස.

අහඤ්ච වසිස්සාමීති එත්ථ පරස්ස යස්ස කස්සචි උද්දිට්ඨස්ස අභාවා ආපත්ති එව ‘‘කරොන්තස්ස වා’’ති නියමිතත්තා, අනාපත්ති අවිභත්තත්තා. ‘‘ඉධ පඤ්ඤත්තිජානනමත්තමෙව චිත්ත’’න්ති ච ලිඛිතං. අනුගණ්ඨිපදෙ පන අහඤ්ච වසිස්සාමීති එත්ථ යො ‘‘මය්හං වාසාගාරඤ්ච භවිස්සතී’’ති ඉච්ඡති, තස්සාපත්ති. යො පන උපොසථාගාරං ඉච්ඡති, තස්ස අනාපත්ති, තස්මා ‘‘උභයං සමෙතී’’ති වත්වා ච ‘‘විනයවිනිච්ඡයෙ ආගතෙ ගරුකෙ ඨාතබ්බ’’න්ති වචනතො මහාපච්චරිවාදතො ඉතරො පච්ඡා වත්තබ්බොති චෙ? න, බලවත්තා. ‘‘වාසාගාරං ඨපෙත්වා සබ්බත්ථ, අනාපත්තී’’ති වචනතො, භොජනසාලාදීනම්පි අත්ථාය ඉමිනා කතත්තා සඞ්කරා ජාතා. යථා – ද්වෙ තයො ‘‘එකතො වසිස්සාමා’’ති කරොන්ති, රක්ඛති තාවාති එත්ථ විය. ‘‘ඉදං ඨානං වාසාගාරං භවිස්සති, ඉදං උපොසථාගාර’’න්ති විභජිත්වා කතෙපි ආපත්ති එව. ද්වීසු මහාපච්චරිවාදො බලවා, තස්මා ‘‘පච්ඡා වුත්තො’’තිආදිනා අතීව පපඤ්චිතං. කිං තෙන. ‘‘අත්තනා විප්පකතං අත්තනා ච පරෙහි ච පරියොසාපෙතී’’තිආදිනා නයෙන අපරානිපි චතුක්කානි යථාසම්භවං යොජෙත්වා දස්සෙතබ්බානි, ලෙණාදීසු කිඤ්චාපි සඞ්ඝාදිසෙසෙන අනාපත්ති, අකතවිඤ්ඤත්තියා සති තප්පච්චයා ආපත්ති එව.

කුටිකාරසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.