1. ආසීවිසොපමසුත්තවණ්ණනා

238. යෙ භික්ඛූ තදා භගවන්තං පරිවාරෙත්වා නිසින්නා, තෙසු කෙචි එකවිහාරිනො, කෙචි අත්තදුතියා, කෙචි අත්තතතියා, කෙචි අත්තචතුත්ථා, කෙචි අත්තපඤ්චමා හුත්වා අරඤ්ඤායතනෙසු විහරන්තීති වුත්තං – ‘‘එකචාරික…පෙ… පඤ්චචාරිකෙ’’ති. සමානජ්ඣාසයතා සභාගවුත්තිනො. කම්මට්ඨානානුයුඤ්ජනස්ස කාරකෙ. තතො එව තත්ථ යුත්තපයුත්තෙ. පුග්ගලජ්ඣාසයෙන කාරණභූතෙන. පච්චයභූතන්ති අපස්සයභූතං. ‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ’’ති ආරභිත්වා යාව ‘‘තිණ්ණො පාරඞ්ගතො ථලෙ තිට්ඨති බ්‍රාහ්මණො’’ති අයං මාතිකානික්ඛෙපො. තෙසං මාතිකාය විත්ථාරභාජනං. වාසනා භවිස්සතීති වාසනාවහං භවිස්සති. සිනෙරුං උක්ඛිපන්තො වියාතිආදි ඉමිස්සා දෙසනාය අනඤ්ඤසාධාරණතාය සුදුක්කරභාවදස්සනං.

මඤ්චට්ඨෙසු මඤ්චසමඤ්ඤා විය මුඛට්ඨං විසං ‘‘මුඛ’’න්ති අධිප්පෙතං. සුක්ඛකට්ඨසදිසභාවාපාදනතො ‘‘කට්ඨ’’න්ති වුච්චතීති කට්ඨං මුඛං එතස්සාති කට්ඨමුඛො, දංසනාදිනා කට්ඨසදිසභාවකරො සප්පො. අථ වා කට්ඨසදිසභාවාපාදනතො කට්ඨං විසං වා මුඛෙ එතස්සාති කට්ඨමුඛො. ඉමිනා නයෙන සෙසපදෙසුපි අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉමෙ චත්තාරොති ඉමෙ විසකිච්චභෙදෙන චත්තාරො. ඉදානි තං නෙසං විසකිච්චභෙදං දස්සෙතුං ‘‘තෙසූ’’තිආදි වුත්තං. අයසූලසමප්පිතං වියාති අබ්භන්තරෙ අයසූලං අනුප්පවෙසිතං විය. පක්කපූතිපනසං වියාති පච්චිත්වා කාලාතික්කමෙ කුථිතපනසඵලං විය. චඞ්ගවාරෙති රජකානං ඛාරපරිස්සාවනෙ සුරාපරිස්සාවනෙ වා. අනවසෙසං ඡිජ්ජනෙන අසනිපාතට්ඨානං විය. මහානිඛාදනෙනාති මහන්තෙන නිඛාදනෙන.

විසවෙගවිකාරෙනාති විසවෙගගතෙන විකාරෙන. වාතෙනාති තස්ස සප්පස්ස සරීරං ඵුසිත්වා උග්ගතවාතෙන. නාසවාතෙ පන වත්තබ්බමෙව නත්ථි. පුග්ගලපණ්ණත්තිවසෙනාති තෙසංයෙව සොළසන්නං සප්පානං ආගතවිසොතිආදිපුග්ගලනාමස්ස වසෙන චතුසට්ඨි හොන්ති පච්චෙකං චතුබ්බිධභාවතො. ආගතවිසොති ආගච්ඡවිසො, සීඝතරං අභිරුහනවිසොති අත්ථො. ඝොරවිසොති කක්ඛළවිසො, දුත්තිකිච්ඡවිසො. අයං සීතඋදකං විය හොති ගාළ්හදුබ්බිනිම්මොචයභාවෙන. උදකසප්පො හි ඝොරවිසො හොති යෙවාති වුත්තං – ‘‘උදකසප්පාදීනං විසං වියා’’ති. පඤ්ඤායතීති ගණ්ඩපිළකාදිවසෙන පඤ්ඤායති. අනෙළකසප්පො නාම මහාආසීවිසො. නීලසප්පො නාම සාඛවණ්ණො රුක්ඛග්ගාදීසු විචරණකසප්පො. ඉමිනා උපායෙනාති යොයං කට්ඨමුඛෙසු දට්ඨවිසානංයෙව ‘‘ආගතවිසො නො ඝොරවිසො’’තිආදිනා චතුබ්බිධභාවො වුත්තො, ඉමිනා උපායෙන. කට්ඨමුඛෙ දට්ඨවිසාදයොති කට්ඨමුඛෙසු දට්ඨවිසො, ඵුට්ඨවිසො, වාතවිභොති තයො, පූතිමුඛාදීසු ච දට්ඨවිසාදයො චත්තාරො චත්තාරො වෙදිතබ්බො.

එකෙකන්ති චතුසට්ඨියො එකෙකං. චතුධාති අණ්ඩජාදිවිභාගෙන චතුධා විභජිත්වා. ඡපණ්ණාසානීති ඡපණ්ණාසාධිකානි. ගතමග්ගස්සාති යථාවුත්තසඞ්ඛ්‍යාගතමග්ගස්ස පටිලොමතො සංඛිප්පමානා අනුක්කමෙන චත්තාරොව හොන්ති. කුලවසෙනාති කට්ඨමුඛාදිජාතිවසෙන.

සකලකායෙ ආසිඤ්චිත්වා විය ඨපිතවිසාති හි තෙසං ඵුට්ඨවිසතා, වාතවිසතා වුච්චති. එවන්ති ‘‘ආසිත්තවිසා’’තිආදිනා. එත්ථාති ආසීවිසසද්දෙ වචනත්ථො නිරුත්තිනයෙන වෙදිතබ්බො. උග්ගතතෙජාති උදග්ගතෙජා, අත්තනො විසතෙජෙන නෙසං කුරූරදබ්බතා වා. දුන්නිම්මද්දනවිසාති මන්තාගදෙහි අනිම්මද්දනීයවිසා. චත්තාරො ආසීවිසාති එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො. තෙනෙත්ථ අවසෙසපාළිං සඞ්ගණ්හාති.

ආසීවිසෙසූති ඉමෙ ආසීවිසා දට්ඨවිසා එවාති වෙදිතබ්බා. සරීරට්ඨකෙසුයෙවාති තෙන පුරිසෙන තෙසං කස්සචි අනිට්ඨස්ස අකතත්තා ආයුසෙසස්ස ච විජ්ජමානත්තා නං න දංසිංසූති දට්ඨබ්බං. පුච්ඡි යථාභූතං පවෙදෙතුකාමො. දුරුපට්ඨාහාති දුරුපට්ඨානා. සොත්ථිමග්ගොති සොත්ථිභාවස්ස උපායො.

අන්තරචරොති අන්තරං චරො සුඛසත්තු විස්සාසඝාතී. තෙනාහ ‘‘වධකො’’ති. ඉදානි තාසං පෙසනෙ කාරණං දස්සෙතුං ‘‘පඨම’’න්තිආදි වුත්තං. අභිමුඛගතං විය අභිමුඛගතං. ඊදිසීපි හි වචොයුත්ති ලොකෙ නිරූපීයති සන්තියං පුරිසං ඨපෙතීති විය. තස්මා අභිමුඛගතන්ති අභිමුඛං තෙන සම්පත්තන්ති අත්ථො. වඞ්කසණ්ඨානං ඵලකං රුක්ඛමූලෙ ආගතාගතානං නිසීදනත්ථාය අත්ථතං.

අරිත්තහත්ථො පුරිසො සන්තාරෙති එතායාති සන්තාරණී. ඔරිමතීරතො උත්තරණාය සෙතු උත්තරසෙතු. එකෙන ද්වීහි වා ගන්තබ්බො රුක්ඛමයො සෙතු රුක්ඛසෙතු. ජඞ්ඝසත්ථෙන ගමනයොග්ගො සෙතු ජඞ්ඝසෙතු. සකටෙන ගන්තුං සක්කුණෙය්‍යො සකටසෙතු. න ඛො එස බ්‍රාහ්මණො පරමත්ථතො. තදත්ථො පන එකදෙසෙන සම්භවතීති තථා වුත්තන්ති දස්සෙන්තො ‘‘එත්තකානං පච්චත්ථිකානං බාහිතත්තා’’ති ආහ. දෙසනන්ති උද්දෙසදෙසනං. විනිවත්තෙන්තොති පටිසංහරන්තො. න ලද්ධො වතාසීති න ලද්ධො වත ආසි.

රාජා විය කම්මං සත්තෙසු ඉස්සරියස්ස වත්තාපනතො. රාජා…පෙ… පුථුජ්ජනො වට්ටදුක්ඛසඞ්ඛාතාපරාධතාය. ඤාණපලායනෙනාති මහාභූතෙහි නිබ්බින්දිත්වා විරජ්ජිත්වා විමුච්චිතුකාමතාවසෙන උප්පන්නඤාණපලායනෙ මග්ගාධිගමසිද්ධෙනෙව ඤාණපලායනෙන. එවඤ්හෙත්ථ උපමාසංසන්දනං මත්ථකං පාපිතමෙව හොති.

යථෙව හීතිආදිනා එකදෙසනාසමුදායස්ස නිදස්සනං ආරද්ධං. යථාවුත්තවචනං අට්ඨකථාචරියානං වචනෙන සමත්ථෙති ‘‘පත්ථද්ධො භවතී’’තිආදිනා. තත්ථ කට්ඨමුඛෙන වාති වා-සද්දො උපමත්ථො. යථා කට්ඨමුඛෙන සප්පෙන දට්ඨො පත්ථද්ධො හොති, එවං පථවීධාතුප්පකොපෙන සො කායො කට්ඨමුඛෙව හොති, කට්ඨමුඛගතො විය පත්ථද්ධො හොතීති අත්ථො. අථ වා වා-සද්දො අවධාරණත්ථො. සො ‘‘පථවීධාතුපකොපෙන වා’’ති එවං ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බො. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – කට්ඨමුඛෙන දට්ඨොපි කායො පථවීධාතුප්පකොපෙනෙව පත්ථද්ධො හොති, තස්මා පථවීධාතුයා අවියුත්තො සො කායො සබ්බදා කට්ඨමුඛගතො විය හොතීති. වා-සද්දො වා අනියමත්ථො. තත්‍රායමත්ථො – කට්ඨමුඛෙන දට්ඨො කායො පත්ථද්ධො හොති වා, න වා මන්තාගදවසෙන. පථවීධාතුප්පකොපෙන පන මන්තාගදරහිතො සො කායො කට්ඨමුඛගතො විය හොති එකන්තපත්ථද්ධොති. තත්ථ කායොති පකතිකායො. පූතිකොති කුථිතො. සන්තත්තොති සබ්බසො තත්තො මහාදාහප්පත්තො. සඤ්ඡින්නොති සබ්බසො ඡින්නො චුණ්ණවිචුණ්ණභූතො. යදා කායො පත්ථද්ධාදිභාවප්පත්තො හොති, තදා පුරිසො කට්ඨමුඛාදිසප්පස්ස මුඛෙ වත්තමානො විය හොතීති අත්ථො.

විසෙසතොති කට්ඨමුඛාදිවිසෙසතො ච පථවීආදිවිසෙසතො ච. අනත්ථග්ගහණතොතිආදි අචෙතනෙසුපි භූතෙසු සචෙතනෙසු විය අනත්ථාදීනං පච්චක්ඛතාය නිබ්බෙදජනනත්ථං ආරද්ධං. තත්ථ ආසයතොති පවත්තිට්ඨානතො. එතෙසන්ති මහාභූතානං. සදිසතාති වම්මිකාසයසුසිරගහනසඞ්කාරට්ඨානාසයතාය ච සදිසතා.

පච්චත්තලක්ඛණවසෙනාති විසුං විසුං ලක්ඛණවසෙන. පථවීආදීනං කක්ඛළභාවාදි, තංසමඞ්ගිනො පුග්ගලස්ස කක්ඛළභාවාපාදනාදිනා විකාරුප්පාදනතො විසවෙගවිකාරතො සදිසතා වෙදිතබ්බා.

අනත්ථාති බ්‍යසනා. බ්‍යාධින්ති කුට්ඨාදිබ්‍යාධිං. භවෙ ජාතාභිනන්දිනොති භවෙසු ජාතියා අභිනන්දනසීලා. පඤ්චවොකාරෙ හි ජාතියා අභිනන්දනා නාම මහාභූතාභිනන්දනා එව.

දුරුපට්ඨානතරානීති දුප්පටිකාරතරානි. දුරාසදාති දුරුපසඞ්කමනා. ‘‘උපට්ඨාමී’’ති උපසඞ්කමිතුං න සක්කොන්ති. පරිජානාම කම්මනාමානි, උපකාරා නාම නත්ථි. අනන්තදොසූපද්දවතොති අපරිමාණදොසූපද්දවහෙතුතො. එකපක්ඛලන්ති එකදුක්ඛං.

රූපක්ඛන්ධො භිජ්ජමානො චත්තාරො අරූපක්ඛන්ධෙ ගහෙත්වාව භිජ්ජති අරූපක්ඛන්ධානං එකනිරොධත්තා. වත්ථුරූපම්පි ගහෙත්වාව භිජ්ජන්ති පඤ්චවොකාරෙ අරූපක්ඛන්ධෙසු භින්නෙසු රූපක්ඛන්ධස්ස අවට්ඨානාභාවතො. එත්තාවතාති ලොභුප්පාදනමත්තෙන. පඤ්ඤා නාම අත්තභාවෙ උත්තමඞ්ගං පඤ්ඤුත්තරත්තා කුසලධම්මානං, සති ච කිලෙසුප්පත්තියං පඤ්ඤාය අනුප්පජ්ජනතො වුත්තං – ‘‘එත්තාවතා පඤ්ඤාසීසං පතිතං නාම හොතී’’ති. යොනියො උපනෙති තදුපගස්ස කම්මපච්චයස්ස භාවෙ. ‘‘ජාතිභයං, ජරාභයං, මරණභයං, චොරභය’’න්තිආදිනා ආගතානි පඤ්චවීසති මහාභයානි, ‘‘හත්ථම්පි ඡින්දතී’’තිආදිනා ආගතානි ද්වත්තිංස කම්මකාරණානි ආගතානෙව හොන්ති කාරණස්ස සමවට්ඨිතත්තා. නන්දීරාගො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධොති සඞ්ඛාරක්ඛන්ධපරියාපන්නත්තා වුත්තං.

පාළියංයෙව ආගතා ‘‘චක්ඛුතො චෙපි නං, භික්ඛවෙ’’තිආදිනා. කිඤ්චි අලභිත්වාති තස්මිං සුඤ්ඤගාමෙ චොරානං ගය්හූපගස්ස අලාභවචනෙනෙව තස්ස පුරිසස්ස අත්තනො පටිසරණස්ස අලාභො වුත්තො එව හොතීති න උද්ධටො, පුරිසට්ඨානියො භික්ඛු, චොරා පන බාහිරායතනට්ඨානියා. අභිනිවිසිත්වාති විපස්සනාභිනිවෙසං කත්වා. අජ්ඣත්තිකායතනවසෙන දෙසනාය ආගතත්තා වුත්තං ‘‘උපාදාරූපකම්මට්ඨානවසෙනා’’ති.

බාහිරානන්ති බාහිරායතනානං. පඤ්ච කිච්චානීති චොරෙහි තදා කාතබ්බානි පඤ්ච කිච්චානි. හත්ථසාරන්ති අත්තනො සන්තකෙ හත්ථෙහි ගහෙතබ්බසාරභණ්ඩං. පාතනාදිවසෙන හත්ථපරාමාසං කරොන්ති. පහාරඨානෙති පහටට්ඨානෙ. ඨානසො තස්මිං එව ඛණෙති වදන්ති. අත්තනො සුඛාවහං කුසලධම්මං පහාය දුක්ඛාවහෙන අකුසලෙන සමඞ්ගිතා සුඛාවහං භණ්ඩං පහාය බහි නික්ඛමනං වියාති වුත්තං සුඛනිස්සයත්තා තස්ස. හත්ථපරා…පෙ… ආපජ්ජනකාලො ගුණසරීරස්ස තදා පමාදෙන බාධිතත්තා. පහාර…පෙ… කාලො තතො දළ්හතරං ගුණසරීරස්ස බාධිතත්තා. පහාරං…පෙ… අස්සමණකාලො ගුණසරීරස්ස මරණප්පත්තිසදිසත්තා. අවසෙසජනස්ස දාසපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජිතබ්බතා අඤ්ඤථත්තප්පත්තිගිහිභාවාපත්තියා නිදස්සනභාවෙන වුත්තා. යං ‘‘ඡසු ද්වාරෙසු ආරම්මණෙ ආපාථගතෙ’’ති වුත්තං, තමෙව ආරම්මණං නිස්සාය සම්පරායිකො දුක්ඛක්ඛන්ධො වෙදිතබ්බොති යොජනා.

රූපාදීනීති රූපසද්දගන්ධරසානි. තෙසන්ති යථාවුත්තභූතුපාදාරූපානං. ලහුතාදිවසෙනාති තෙසං ලහුතාදිවසෙන. දුරුත්තරණට්ඨොති උත්තරිතුං අසක්කුණෙය්‍යභාවො ඔඝට්ඨො. වුත්තනයෙනාති ‘‘සම්පයුත්තා වෙදනා වෙදනාක්ඛන්ධො’’තිආදිනා වුත්තනයෙන. චතුමහාභූතාදීහීති ආදිසද්දෙන උපාදානක්ඛන්ධාදීනං ගහණං. චිත්තකිරියදස්සනත්ථන්ති චිත්තපයොගදස්සනත්ථං. වුත්තවායාමමෙවාති ‘‘සම්මාවායාමො’’ති යො අරියමග්ගෙ වුත්තො. භද්දෙකරත්තාදීනීති ‘‘අජ්ජෙව කිච්චං ආතප්ප’’න්තිආදිනා (ම. නි. 3.272, 275, 276) වුත්තානි භද්දෙකරත්තසුත්තාදීනි.

කුණ්ඨපාදොති ඡින්නපාදොව හුත්වා ගතිවිකලො. මානසං බන්ධතීති තස්මිං චිත්තෙ කිච්චං නිබන්ධති. ‘‘අයං අරියමග්ගො මය්හං ඔඝුත්තරනුපායො’’ති තත්ථ චිත්තස්ස සන්නිට්ඨානං පුන තත්ථ පවත්තනං වීරියාරම්භො චිත්තබන්ධනං.

තස්ස නාමරූපස්ස ඉමෙ නන්දීරාගාදයො තණ්හාවිජ්ජාදයොති කත්වා පච්චයො ධම්මායතනෙකදෙසො. අරියමග්ගනිබ්බානතණ්හාවජ්ජො ඉධ ධම්මායතනෙකදෙසොති ච. සොළසහාකාරෙහීති පීළනාදීහි සොළසහි ආකාරෙහි. සතිපට්ඨානවිභඞ්ගෙ ආගතනයෙන සට්ඨිනයසහස්සෙහි. දෙසනාපරියොසානෙ…පෙ… පතිට්ඨහිංසූති විපඤ්චිතඤ්ඤූ එවෙත්ථ ගහණවසෙන අධිගතවිසෙසා පරිච්ඡින්දිතා. තෙ හි තදා ධම්මපටිග්ගාහකභාවෙන සත්ථු සන්තිකෙ සන්නිසින්නා. උග්ඝටිතඤ්ඤූනං පන නෙය්‍යානඤ්ච විසෙසාධිගමො අට්ඨකථායං න රුළ්හොති ඉධ න ගහිතොති.

ආසීවිසොපමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.