19. ආසීවිසවග්ගො

1. ආසීවිසොපමසුත්තවණ්ණනා

238. යෙ භික්ඛූ තදා භගවන්තං පරිවාරෙත්වා නිසින්නා, තෙසු කෙචි එකවිහාරිනො, කෙචි අත්තදුතියා, කෙචි අත්තතතියා, කෙචි අත්තචතුත්ථා, කෙචි අත්තපඤ්චමා හුත්වා අරඤ්ඤායතනෙසු විහරන්තීති වුත්තං – ‘‘එකචාරික…පෙ… පඤ්චචාරිකෙ’’ති. සමානජ්ඣාසයතා සභාගවුත්තිනො. කම්මට්ඨානානුයුඤ්ජනස්ස කාරකෙ. තතො එව තත්ථ යුත්තපයුත්තෙ. පුග්ගලජ්ඣාසයෙන කාරණභූතෙන. පච්චයභූතන්ති අපස්සයභූතං. ‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ’’ති ආරභිත්වා යාව ‘‘තිණ්ණො පාරඞ්ගතො ථලෙ තිට්ඨති බ්‍රාහ්මණො’’ති අයං මාතිකානික්ඛෙපො. තෙසං මාතිකාය විත්ථාරභාජනං. වාසනා භවිස්සතීති වාසනාවහං භවිස්සති. සිනෙරුං උක්ඛිපන්තො වියාතිආදි ඉමිස්සා දෙසනාය අනඤ්ඤසාධාරණතාය සුදුක්කරභාවදස්සනං.

මඤ්චට්ඨෙසු මඤ්චසමඤ්ඤා විය මුඛට්ඨං විසං ‘‘මුඛ’’න්ති අධිප්පෙතං. සුක්ඛකට්ඨසදිසභාවාපාදනතො ‘‘කට්ඨ’’න්ති වුච්චතීති කට්ඨං මුඛං එතස්සාති කට්ඨමුඛො, දංසනාදිනා කට්ඨසදිසභාවකරො සප්පො. අථ වා කට්ඨසදිසභාවාපාදනතො කට්ඨං විසං වා මුඛෙ එතස්සාති කට්ඨමුඛො. ඉමිනා නයෙන සෙසපදෙසුපි අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉමෙ චත්තාරොති ඉමෙ විසකිච්චභෙදෙන චත්තාරො. ඉදානි තං නෙසං විසකිච්චභෙදං දස්සෙතුං ‘‘තෙසූ’’තිආදි වුත්තං. අයසූලසමප්පිතං වියාති අබ්භන්තරෙ අයසූලං අනුප්පවෙසිතං විය. පක්කපූතිපනසං වියාති පච්චිත්වා කාලාතික්කමෙ කුථිතපනසඵලං විය. චඞ්ගවාරෙති රජකානං ඛාරපරිස්සාවනෙ සුරාපරිස්සාවනෙ වා. අනවසෙසං ඡිජ්ජනෙන අසනිපාතට්ඨානං විය. මහානිඛාදනෙනාති මහන්තෙන නිඛාදනෙන.

විසවෙගවිකාරෙනාති විසවෙගගතෙන විකාරෙන. වාතෙනාති තස්ස සප්පස්ස සරීරං ඵුසිත්වා උග්ගතවාතෙන. නාසවාතෙ පන වත්තබ්බමෙව නත්ථි. පුග්ගලපණ්ණත්තිවසෙනාති තෙසංයෙව සොළසන්නං සප්පානං ආගතවිසොතිආදිපුග්ගලනාමස්ස වසෙන චතුසට්ඨි හොන්ති පච්චෙකං චතුබ්බිධභාවතො. ආගතවිසොති ආගච්ඡවිසො, සීඝතරං අභිරුහනවිසොති අත්ථො. ඝොරවිසොති කක්ඛළවිසො, දුත්තිකිච්ඡවිසො. අයං සීතඋදකං විය හොති ගාළ්හදුබ්බිනිම්මොචයභාවෙන. උදකසප්පො හි ඝොරවිසො හොති යෙවාති වුත්තං – ‘‘උදකසප්පාදීනං විසං වියා’’ති. පඤ්ඤායතීති ගණ්ඩපිළකාදිවසෙන පඤ්ඤායති. අනෙළකසප්පො නාම මහාආසීවිසො. නීලසප්පො නාම සාඛවණ්ණො රුක්ඛග්ගාදීසු විචරණකසප්පො. ඉමිනා උපායෙනාති යොයං කට්ඨමුඛෙසු දට්ඨවිසානංයෙව ‘‘ආගතවිසො නො ඝොරවිසො’’තිආදිනා චතුබ්බිධභාවො වුත්තො, ඉමිනා උපායෙන. කට්ඨමුඛෙ දට්ඨවිසාදයොති කට්ඨමුඛෙසු දට්ඨවිසො, ඵුට්ඨවිසො, වාතවිභොති තයො, පූතිමුඛාදීසු ච දට්ඨවිසාදයො චත්තාරො චත්තාරො වෙදිතබ්බො.

එකෙකන්ති චතුසට්ඨියො එකෙකං. චතුධාති අණ්ඩජාදිවිභාගෙන චතුධා විභජිත්වා. ඡපණ්ණාසානීති ඡපණ්ණාසාධිකානි. ගතමග්ගස්සාති යථාවුත්තසඞ්ඛ්‍යාගතමග්ගස්ස පටිලොමතො සංඛිප්පමානා අනුක්කමෙන චත්තාරොව හොන්ති. කුලවසෙනාති කට්ඨමුඛාදිජාතිවසෙන.

සකලකායෙ ආසිඤ්චිත්වා විය ඨපිතවිසාති හි තෙසං ඵුට්ඨවිසතා, වාතවිසතා වුච්චති. එවන්ති ‘‘ආසිත්තවිසා’’තිආදිනා. එත්ථාති ආසීවිසසද්දෙ වචනත්ථො නිරුත්තිනයෙන වෙදිතබ්බො. උග්ගතතෙජාති උදග්ගතෙජා, අත්තනො විසතෙජෙන නෙසං කුරූරදබ්බතා වා. දුන්නිම්මද්දනවිසාති මන්තාගදෙහි අනිම්මද්දනීයවිසා. චත්තාරො ආසීවිසාති එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො. තෙනෙත්ථ අවසෙසපාළිං සඞ්ගණ්හාති.

ආසීවිසෙසූති ඉමෙ ආසීවිසා දට්ඨවිසා එවාති වෙදිතබ්බා. සරීරට්ඨකෙසුයෙවාති තෙන පුරිසෙන තෙසං කස්සචි අනිට්ඨස්ස අකතත්තා ආයුසෙසස්ස ච විජ්ජමානත්තා නං න දංසිංසූති දට්ඨබ්බං. පුච්ඡි යථාභූතං පවෙදෙතුකාමො. දුරුපට්ඨාහාති දුරුපට්ඨානා. සොත්ථිමග්ගොති සොත්ථිභාවස්ස උපායො.

අන්තරචරොති අන්තරං චරො සුඛසත්තු විස්සාසඝාතී. තෙනාහ ‘‘වධකො’’ති. ඉදානි තාසං පෙසනෙ කාරණං දස්සෙතුං ‘‘පඨම’’න්තිආදි වුත්තං. අභිමුඛගතං විය අභිමුඛගතං. ඊදිසීපි හි වචොයුත්ති ලොකෙ නිරූපීයති සන්තියං පුරිසං ඨපෙතීති විය. තස්මා අභිමුඛගතන්ති අභිමුඛං තෙන සම්පත්තන්ති අත්ථො. වඞ්කසණ්ඨානං ඵලකං රුක්ඛමූලෙ ආගතාගතානං නිසීදනත්ථාය අත්ථතං.

අරිත්තහත්ථො පුරිසො සන්තාරෙති එතායාති සන්තාරණී. ඔරිමතීරතො උත්තරණාය සෙතු උත්තරසෙතු. එකෙන ද්වීහි වා ගන්තබ්බො රුක්ඛමයො සෙතු රුක්ඛසෙතු. ජඞ්ඝසත්ථෙන ගමනයොග්ගො සෙතු ජඞ්ඝසෙතු. සකටෙන ගන්තුං සක්කුණෙය්‍යො සකටසෙතු. න ඛො එස බ්‍රාහ්මණො පරමත්ථතො. තදත්ථො පන එකදෙසෙන සම්භවතීති තථා වුත්තන්ති දස්සෙන්තො ‘‘එත්තකානං පච්චත්ථිකානං බාහිතත්තා’’ති ආහ. දෙසනන්ති උද්දෙසදෙසනං. විනිවත්තෙන්තොති පටිසංහරන්තො. න ලද්ධො වතාසීති න ලද්ධො වත ආසි.

රාජා විය කම්මං සත්තෙසු ඉස්සරියස්ස වත්තාපනතො. රාජා…පෙ… පුථුජ්ජනො වට්ටදුක්ඛසඞ්ඛාතාපරාධතාය. ඤාණපලායනෙනාති මහාභූතෙහි නිබ්බින්දිත්වා විරජ්ජිත්වා විමුච්චිතුකාමතාවසෙන උප්පන්නඤාණපලායනෙ මග්ගාධිගමසිද්ධෙනෙව ඤාණපලායනෙන. එවඤ්හෙත්ථ උපමාසංසන්දනං මත්ථකං පාපිතමෙව හොති.

යථෙව හීතිආදිනා එකදෙසනාසමුදායස්ස නිදස්සනං ආරද්ධං. යථාවුත්තවචනං අට්ඨකථාචරියානං වචනෙන සමත්ථෙති ‘‘පත්ථද්ධො භවතී’’තිආදිනා. තත්ථ කට්ඨමුඛෙන වාති වා-සද්දො උපමත්ථො. යථා කට්ඨමුඛෙන සප්පෙන දට්ඨො පත්ථද්ධො හොති, එවං පථවීධාතුප්පකොපෙන සො කායො කට්ඨමුඛෙව හොති, කට්ඨමුඛගතො විය පත්ථද්ධො හොතීති අත්ථො. අථ වා වා-සද්දො අවධාරණත්ථො. සො ‘‘පථවීධාතුපකොපෙන වා’’ති එවං ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බො. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – කට්ඨමුඛෙන දට්ඨොපි කායො පථවීධාතුප්පකොපෙනෙව පත්ථද්ධො හොති, තස්මා පථවීධාතුයා අවියුත්තො සො කායො සබ්බදා කට්ඨමුඛගතො විය හොතීති. වා-සද්දො වා අනියමත්ථො. තත්‍රායමත්ථො – කට්ඨමුඛෙන දට්ඨො කායො පත්ථද්ධො හොති වා, න වා මන්තාගදවසෙන. පථවීධාතුප්පකොපෙන පන මන්තාගදරහිතො සො කායො කට්ඨමුඛගතො විය හොති එකන්තපත්ථද්ධොති. තත්ථ කායොති පකතිකායො. පූතිකොති කුථිතො. සන්තත්තොති සබ්බසො තත්තො මහාදාහප්පත්තො. සඤ්ඡින්නොති සබ්බසො ඡින්නො චුණ්ණවිචුණ්ණභූතො. යදා කායො පත්ථද්ධාදිභාවප්පත්තො හොති, තදා පුරිසො කට්ඨමුඛාදිසප්පස්ස මුඛෙ වත්තමානො විය හොතීති අත්ථො.

විසෙසතොති කට්ඨමුඛාදිවිසෙසතො ච පථවීආදිවිසෙසතො ච. අනත්ථග්ගහණතොතිආදි අචෙතනෙසුපි භූතෙසු සචෙතනෙසු විය අනත්ථාදීනං පච්චක්ඛතාය නිබ්බෙදජනනත්ථං ආරද්ධං. තත්ථ ආසයතොති පවත්තිට්ඨානතො. එතෙසන්ති මහාභූතානං. සදිසතාති වම්මිකාසයසුසිරගහනසඞ්කාරට්ඨානාසයතාය ච සදිසතා.

පච්චත්තලක්ඛණවසෙනාති විසුං විසුං ලක්ඛණවසෙන. පථවීආදීනං කක්ඛළභාවාදි, තංසමඞ්ගිනො පුග්ගලස්ස කක්ඛළභාවාපාදනාදිනා විකාරුප්පාදනතො විසවෙගවිකාරතො සදිසතා වෙදිතබ්බා.

අනත්ථාති බ්‍යසනා. බ්‍යාධින්ති කුට්ඨාදිබ්‍යාධිං. භවෙ ජාතාභිනන්දිනොති භවෙසු ජාතියා අභිනන්දනසීලා. පඤ්චවොකාරෙ හි ජාතියා අභිනන්දනා නාම මහාභූතාභිනන්දනා එව.

දුරුපට්ඨානතරානීති දුප්පටිකාරතරානි. දුරාසදාති දුරුපසඞ්කමනා. ‘‘උපට්ඨාමී’’ති උපසඞ්කමිතුං න සක්කොන්ති. පරිජානාම කම්මනාමානි, උපකාරා නාම නත්ථි. අනන්තදොසූපද්දවතොති අපරිමාණදොසූපද්දවහෙතුතො. එකපක්ඛලන්ති එකදුක්ඛං.

රූපක්ඛන්ධො භිජ්ජමානො චත්තාරො අරූපක්ඛන්ධෙ ගහෙත්වාව භිජ්ජති අරූපක්ඛන්ධානං එකනිරොධත්තා. වත්ථුරූපම්පි ගහෙත්වාව භිජ්ජන්ති පඤ්චවොකාරෙ අරූපක්ඛන්ධෙසු භින්නෙසු රූපක්ඛන්ධස්ස අවට්ඨානාභාවතො. එත්තාවතාති ලොභුප්පාදනමත්තෙන. පඤ්ඤා නාම අත්තභාවෙ උත්තමඞ්ගං පඤ්ඤුත්තරත්තා කුසලධම්මානං, සති ච කිලෙසුප්පත්තියං පඤ්ඤාය අනුප්පජ්ජනතො වුත්තං – ‘‘එත්තාවතා පඤ්ඤාසීසං පතිතං නාම හොතී’’ති. යොනියො උපනෙති තදුපගස්ස කම්මපච්චයස්ස භාවෙ. ‘‘ජාතිභයං, ජරාභයං, මරණභයං, චොරභය’’න්තිආදිනා ආගතානි පඤ්චවීසති මහාභයානි, ‘‘හත්ථම්පි ඡින්දතී’’තිආදිනා ආගතානි ද්වත්තිංස කම්මකාරණානි ආගතානෙව හොන්ති කාරණස්ස සමවට්ඨිතත්තා. නන්දීරාගො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධොති සඞ්ඛාරක්ඛන්ධපරියාපන්නත්තා වුත්තං.

පාළියංයෙව ආගතා ‘‘චක්ඛුතො චෙපි නං, භික්ඛවෙ’’තිආදිනා. කිඤ්චි අලභිත්වාති තස්මිං සුඤ්ඤගාමෙ චොරානං ගය්හූපගස්ස අලාභවචනෙනෙව තස්ස පුරිසස්ස අත්තනො පටිසරණස්ස අලාභො වුත්තො එව හොතීති න උද්ධටො, පුරිසට්ඨානියො භික්ඛු, චොරා පන බාහිරායතනට්ඨානියා. අභිනිවිසිත්වාති විපස්සනාභිනිවෙසං කත්වා. අජ්ඣත්තිකායතනවසෙන දෙසනාය ආගතත්තා වුත්තං ‘‘උපාදාරූපකම්මට්ඨානවසෙනා’’ති.

බාහිරානන්ති බාහිරායතනානං. පඤ්ච කිච්චානීති චොරෙහි තදා කාතබ්බානි පඤ්ච කිච්චානි. හත්ථසාරන්ති අත්තනො සන්තකෙ හත්ථෙහි ගහෙතබ්බසාරභණ්ඩං. පාතනාදිවසෙන හත්ථපරාමාසං කරොන්ති. පහාරඨානෙති පහටට්ඨානෙ. ඨානසො තස්මිං එව ඛණෙති වදන්ති. අත්තනො සුඛාවහං කුසලධම්මං පහාය දුක්ඛාවහෙන අකුසලෙන සමඞ්ගිතා සුඛාවහං භණ්ඩං පහාය බහි නික්ඛමනං වියාති වුත්තං සුඛනිස්සයත්තා තස්ස. හත්ථපරා…පෙ… ආපජ්ජනකාලො ගුණසරීරස්ස තදා පමාදෙන බාධිතත්තා. පහාර…පෙ… කාලො තතො දළ්හතරං ගුණසරීරස්ස බාධිතත්තා. පහාරං…පෙ… අස්සමණකාලො ගුණසරීරස්ස මරණප්පත්තිසදිසත්තා. අවසෙසජනස්ස දාසපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජිතබ්බතා අඤ්ඤථත්තප්පත්තිගිහිභාවාපත්තියා නිදස්සනභාවෙන වුත්තා. යං ‘‘ඡසු ද්වාරෙසු ආරම්මණෙ ආපාථගතෙ’’ති වුත්තං, තමෙව ආරම්මණං නිස්සාය සම්පරායිකො දුක්ඛක්ඛන්ධො වෙදිතබ්බොති යොජනා.

රූපාදීනීති රූපසද්දගන්ධරසානි. තෙසන්ති යථාවුත්තභූතුපාදාරූපානං. ලහුතාදිවසෙනාති තෙසං ලහුතාදිවසෙන. දුරුත්තරණට්ඨොති උත්තරිතුං අසක්කුණෙය්‍යභාවො ඔඝට්ඨො. වුත්තනයෙනාති ‘‘සම්පයුත්තා වෙදනා වෙදනාක්ඛන්ධො’’තිආදිනා වුත්තනයෙන. චතුමහාභූතාදීහීති ආදිසද්දෙන උපාදානක්ඛන්ධාදීනං ගහණං. චිත්තකිරියදස්සනත්ථන්ති චිත්තපයොගදස්සනත්ථං. වුත්තවායාමමෙවාති ‘‘සම්මාවායාමො’’ති යො අරියමග්ගෙ වුත්තො. භද්දෙකරත්තාදීනීති ‘‘අජ්ජෙව කිච්චං ආතප්ප’’න්තිආදිනා (ම. නි. 3.272, 275, 276) වුත්තානි භද්දෙකරත්තසුත්තාදීනි.

කුණ්ඨපාදොති ඡින්නපාදොව හුත්වා ගතිවිකලො. මානසං බන්ධතීති තස්මිං චිත්තෙ කිච්චං නිබන්ධති. ‘‘අයං අරියමග්ගො මය්හං ඔඝුත්තරනුපායො’’ති තත්ථ චිත්තස්ස සන්නිට්ඨානං පුන තත්ථ පවත්තනං වීරියාරම්භො චිත්තබන්ධනං.

තස්ස නාමරූපස්ස ඉමෙ නන්දීරාගාදයො තණ්හාවිජ්ජාදයොති කත්වා පච්චයො ධම්මායතනෙකදෙසො. අරියමග්ගනිබ්බානතණ්හාවජ්ජො ඉධ ධම්මායතනෙකදෙසොති ච. සොළසහාකාරෙහීති පීළනාදීහි සොළසහි ආකාරෙහි. සතිපට්ඨානවිභඞ්ගෙ ආගතනයෙන සට්ඨිනයසහස්සෙහි. දෙසනාපරියොසානෙ…පෙ… පතිට්ඨහිංසූති විපඤ්චිතඤ්ඤූ එවෙත්ථ ගහණවසෙන අධිගතවිසෙසා පරිච්ඡින්දිතා. තෙ හි තදා ධම්මපටිග්ගාහකභාවෙන සත්ථු සන්තිකෙ සන්නිසින්නා. උග්ඝටිතඤ්ඤූනං පන නෙය්‍යානඤ්ච විසෙසාධිගමො අට්ඨකථායං න රුළ්හොති ඉධ න ගහිතොති.

ආසීවිසොපමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. රථොපමසුත්තවණ්ණනා

239. සුසංවුතින්ද්‍රියස්ස භොජනෙ මත්තඤ්ඤුනො සතස්ස සම්පජානස්ස විහරතො කිලෙසනිමිත්තං දුක්ඛං අනවසරන්ති සුඛසොමනස්සබහුලතා වුත්තා. යවති තෙන ඵලං මිස්සිතං විය හොතීති යොනි, එකන්තිකං කාරණං. අස්සාති භික්ඛුනො. පරිපුණ්ණන්ති අවිකලං. අනවසෙසං ආසවෙ ඛෙපෙතීති ආසවක්ඛයො, අග්ගමග්ගො. යං යන්ති දන්ධං මජ්ඣං ජවොති ජවාදීසු යං යං ගමනං. රක්ඛණත්ථායාති කිලෙසචොරෙහි රක්ඛණත්ථාය. වෙගනිග්ගහණත්ථායාති කිලෙසහෙතුකස්ස ඉන්ද්‍රියවෙගස්ස නිග්ගණ්හනත්ථාය. නිබ්බිසෙවනත්ථායාති විසෙවනස්ස විප්ඵන්දිතස්ස නිරොධනාය. කිලෙසූපසමත්ථායාති කිලෙසානං උපරූපරි සමනත්ථාය වූපසමනත්ථාය.

සමණරති නාම සමථවිපස්සනාමග්ගඵලසුඛානි. දන්තානම්පි සින්ධවානං සාරථිනො පයොගෙන සියා කාචි විසෙවනමත්තාති තදභාවං දස්සෙන්තො ‘‘නිබ්බිසෙවනෙ කත්වා පෙසෙන්තො’’ති වුත්තං. ඤාණං ගච්ඡතීති අසඞ්ගමනං පවත්තති පගෙව ඉන්ද්‍රියභාවනාය කතත්තා, කිලෙසනිග්ගහස්ස සුඛෙනෙව සිද්ධත්තා. දායකස්ස අජ්ඣාසයො වසො උළාරො ලාමකො. දෙය්‍යධම්මස්ස පමාණං වසො අප්පකං බහුකඤ්ච.

මහාමණ්ඩපට්ඨානං නාම ලොහපාසාදස්ස පුරතො එව මහාභික්ඛුසඞ්ඝස්ස සන්නිපාතකාලෙ තෙසං පහොනකවසෙන මහාමණ්ඩපස්ස කත්තබ්බට්ඨානං. ගහණමානන්ති පරිවිසගහණභාජනං.

පකතියා භත්තකාරකිච්චෙ අධිගතො උපට්ඨාකුපාසකො. මුදුසමඛරසඤ්ඤිතෙහි, දහනපචනභජ්ජනසඤ්ඤිතෙහි වා තීහි පාකෙහි.

පරිසොධෙත්වාති රඤ්ඤො අනුච්ඡවිකභාවං පරිසොධෙත්වා. භූමියං ඡඩ්ඩෙසි ‘‘භික්ඛූනං අදත්වා මයා මුඛෙ පක්ඛිත්ත’’න්ති. මුඛෙන ගණ්හි තස්ස නිද්දොසභාවං දස්සෙතුං. මත්තං ජානාපෙතුං පමජ්ජි. ‘‘ත්වං කුතො ආගතො’’ති පුච්ඡනෙ පමාදං ආපජ්ජි. අනුභාගොති අවසිට්ඨභාගො. ඉදමත්ථියන්ති ඉදං පයොජනං. ඉතරන්ති පාළියං අනාගතම්පි ආහාරෙ පමාණජානනං.

සයනං සෙය්‍යා, කාමභොගීනං සෙය්‍යා කාමභොගිසෙය්‍යා. දක්ඛිණපස්සෙන සයානො නාම නත්ථි දක්ඛිණහත්ථෙන කාතබ්බකිච්චකරණතො. තෙජුස්සදත්තාති ඉදං අනුත්‍රාසස්සෙව සීහස්ස සයනන්ති දස්සෙතුං වුත්තං. ද්වෙ පුරිමපාදෙ එකස්මිං, පච්ඡිමපාදෙ එකස්මිං ඨානෙ ඨපෙත්වාති හි ඉදං පාදානං අවික්ඛිත්තභාවකරණදස්සනං.

චතුත්ථජ්ඣානසෙය්‍යාති චතුත්ථජ්ඣානිකං ඵලසමාපත්තිං වදති. යෙභුය්‍යෙන හි තථාගතා ඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වාව සයන්ති. සා ච නෙසං චතුත්ථජ්ඣානතො වුට්ඨාය, කිලෙසපරිනිබ්බානස්ස ච කතත්තාති වදන්ති. ඉධ සීහසෙය්‍යා ආගතා පාදං අච්චාධාය පුබ්බෙනාපරං අජහිතසංලක්ඛණා සෙය්‍යාති කත්වා. තෙනාහ ‘‘අයං හී’’තිආදි. එවන්ති ‘‘දක්ඛිණෙන පස්සෙනා’’තිආදිනා වුත්තාකාරෙන සෙය්‍යං කප්පෙති.

කථං නිද්දායන්තො සතො සම්පජානො හොති? භවඞ්ගචිත්තෙන හි නිද්දූපගමනන්ති අධිප්පායො. අප්පහානෙනාති තදධිමුත්තතාය තදප්පහානං දට්ඨබ්බං. තථා තෙසු නිද්දොක්කමනස්ස ආදිපරියොසානෙසු අජහිතසතිසම්පජඤ්ඤං හොති. තෙනාහ – ‘‘නිද්දං ඔක්කමන්තොපි සතො සම්පජානො හොතී’’ති. එතං පනාති ‘‘නිද්දං ඔක්කමන්තොපි සතො සම්පජානො හොතී’’ති වුත්තනයං වදති. ඤාණධාතුකන්ති න රොචයිංසූති නිද්දොක්කමනෙපි ජාගරණෙ පවත්තඤාණසභාවමෙවාති න රොචයිංසු පොරාණා. නිරන්තරං භවඞ්ගචිත්තෙසු වත්තමානෙසු සතිසම්පජඤ්ඤාසම්භවොති අධිප්පායො. පුරිමස්මිඤ්හි නයෙ සතිසම්පජඤ්ඤස්ස අසංවරො, න භවඞ්ගස්ස. ඉන්ද්‍රියසංවරො, භොජනෙ මත්තඤ්ඤුතා, ජාගරියානුයොගොති ඉමෙහි තිවඞ්ගිකා, නිමිත්තානුබ්‍යඤ්ජනපරිවජ්ජනාදි සබ්බං විපස්සනාපක්ඛිකමෙවාති අධිප්පායො.

තානෙවාති විපස්සනාක්ඛණෙ පවත්තානි ඉන්ද්‍රියාදීනි. යාව අරහත්තා දෙසනා විත්ථාරතො කථෙතබ්බා. පාළියං පන ‘‘යොනි චස්ස ආරද්ධා හොති ආසවානං ඛයායා’’ති සඞ්ඛෙපෙන කථිතා.

රථොපමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. කුම්මොපමසුත්තවණ්ණනා

240. අට්ඨිකුම්මොති පිට්ඨියං තිඛිණට්ඨිකො කුම්මො. තන්තිබන්ධොති බ්‍යාවටො. සමුග්ගෙ විය අත්තනො කපාලෙ පක්ඛිපිත්වා. සමොදහන්තො සම්මා ඔදහන්තො අජ්ඣත්තමෙව දහන්තො. ආරම්මණකපාලෙති ආරම්මණකටාහෙ. සමොදහන්තොති දිට්ඨමත්තස්සෙව ච ගහණතො මනොවිතක්කෙ තත්ථෙව සම්මදෙව ඔදහන්තො. තඤ්හි විසයවසෙන පවත්තිතුං අදෙන්තො. පඤ්ච ධම්මෙති ‘‘කාලෙන වක්ඛාමී’’තිආදිනා (පරි. 362) වුච්චමානෙ.

කුම්මොපමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. පඨමදාරුක්ඛන්ධොපමසුත්තවණ්ණනා

241. විලාසමානො විය සාගරං පත්වා. අන්තොසාඛොති ගඞ්ගාය තීරස්ස අන්තො ඔනතසාඛො. තෙමෙතීති තින්තො හොති. තිරියං පතිතො දණ්ඩසෙතු විය ඨිතත්තා මහාජනස්ස පච්චයො ජාතො, තථා මහන්තභාවෙන ගඞ්ගාසොතං ඔතරණාදි නත්ථි.

අයං හීති අනන්තරං වුත්තපුග්ගලො. අරියමග්ගං ඔරුය්හාති චතුබ්බිධං අරියමග්ගවීථිං ඔතරිත්වා. ‘‘චිත්තං නාමෙත’’න්තිආදිනා චින්තෙත්වා ගිහිබන්ධනං න විස්සජ්ජෙතීති සම්බන්ධො. අත්තනො භජමානකෙති අත්තනො භජන්තෙ. ජීවිකත්ථාය පයුජ්ජිතබ්බතො පයොගො, ඛෙත්තවත්ථාදි. තතො පයොගතො උට්ඨිතං ආයං. කිඤ්චාපි භික්ඛූනං කායසාමග්ගිං දෙති භික්ඛත්ථාය.

මුණ්ඩඝටන්ති භින්නොට්ඨං ඝටං. ඛන්ධෙති අංසෙ. සඞ්ඝභොගන්ති සඞ්ඝසන්තකං භොගගාමං ගන්ත්වා. අත්ථතො එවං වදන්තීති තථා අත්ථස්ස සම්භවතො එවං වදන්තා විය හොන්ති. යාගුමත්තකෙ යාගුන්ති යාගුං පිවිත්වා තාය අපරිපක්කාය එව අඤ්ඤං යාගුං අජ්ඣොහරිත්වාති සම්බන්ධො.

කිලෙසානුරඤ්ජිතොවාති යොනිසොමනසිකාරස්ස අභාවෙන කිලෙසානුගතචිත්තො එව. අක්ඛීනි නීහරිත්වාති කොධවසෙන අක්ඛිකෙ කරොන්තො අක්ඛීනි නීහරිත්වා විචරිස්සති. උද්ධතො හොති අවූපසන්තො.

දිට්ඨිගතිකොති සාසනිකො එවං අයොනිසො උම්මුජ්ජිත්වා සාසනං උද්ධම්මං උබ්බිනයං කත්වා දීපෙන්තො අරිට්ඨසදිසො. තෙනාහ ‘‘සො හී’’තිආදි. අරූපභවෙ රූපං අත්ථි, අඤ්ඤථා තතො චුතස්ස කුතො රූපක්ඛන්ධස්ස සම්භවො. අසඤ්ඤීභවෙ චිත්තං අත්ථීති එත්ථාපි එසෙව නයො. බහුචිත්තක්ඛණිකො ලොකුත්තරමග්ගො ‘‘යො ඉමෙ චත්තාරො සතිපට්ඨානෙ භාවෙය්‍ය සත්තවස්සානී’’තිආදිවචනතො (දී. නි. 2.404; ම. නි. 1.137). අනුසයො චිත්තවිප්පයුත්තො, අඤ්ඤථා සාවජ්ජානවජ්ජධම්මානං එකජ්ඣං උප්පත්ති සියා. තෙ ච සත්තා සන්ධාවන්ති සංසරන්ති, අඤ්ඤථා කම්මඵලානං සම්බන්ධො න සියාති. ඉති වදන්තො එවං මිච්ඡාවාදං පග්ගය්හ වදන්තො.

තෙමනරුක්ඛො විය…පෙ… දුල්ලභධම්මස්සවනො ච පුග්ගලො සද්ධාසිනෙහෙන අතෙමනතො. කතවිනයො සික්ඛිතවිනයො යථා ‘‘කතවිජ්ජො’’ති. ධම්මකථිකානං විචාරෙථාති ඉදං දෙය්‍යධම්මං ධම්මකථිකානං අය්‍යානං තස්ස තස්ස යුත්තවසෙන විචාරෙථාති නිය්‍යාතනවසෙන වත්වා. දිවාකථිකො සරභාණකො සායන්හෙ කථෙති, පුරිමයාමං කථෙන්තො රත්තිකථිකො භාණකපුග්ගලො.

නන්දනවනාභිරාමෙති නන්දනවනං විය මනොරමෙ. අස්ස භාරහාරභික්ඛූති අස්ස කිච්චවාහකභික්ඛූ උපජ්ඣායාදයො. සුඛනිසින්නකථන්ති පටිසන්ථාරකථාපුබ්බකං උපනිසින්නකථං සුත්වා.

ඨිතසණ්ඨානෙනෙව ඨිතාකාරෙනෙව ඨිතං, නප්පයුත්තන්ති අත්ථො. චිත්තකම්මමූලාදීනි ඨිතසණ්ඨානෙනෙව ඨිතාති යොජනා. මුදුතායාති මුදුහදයතාය සාපෙක්ඛතාය.

පටිපදන්ති සමථවිපස්සනාපටිපත්තිං. දීපෙත්වා පකාසෙත්වා පාකටං කත්වා. තත්‍රුප්පාදොති තත්‍ර උප්පජ්ජනකආයුප්පාදො. ඛෙත්තං සන්ධාය වදති. තෙල…පෙ… හත්ථාති තෙලඝට-මධුඝටඵාණිතඝටාදිහත්ථා. අපක්කමිංසු දුබ්බිචාරිතත්තා. පූරෙසීති හෙට්ඨා ච තත්ථ තත්ථ අතීතානි කාලවචනානි පොරාණට්ඨකථාය ආගතත්තා කිර වුත්තානි.

උපගමනානුපගමනාදීනි ඔරිමස්ස පාරිමස්ස ච උපගමනානුපගමනානි චෙව මජ්ඣෙ සංසීදනානි ච. පටිවිජ්ඣිතුන්ති ජානිතුං. එතන්ති යථාවුත්තං චක්ඛුසභාවං. දොමනස්සන්ති තස්සෙව මන්දභාවපච්චයං දොමනස්සං. ආපජ්ජන්තොපි උපගච්ඡති නාම තන්නිමිත්තසංකිලෙසස්ස උප්පාදිතත්තා. තිණ්ණං ලක්ඛණානන්ති හුත්වා අභාවතො ආදිඅන්තවන්තතො තාවකාලිකතො නිච්චපටික්ඛෙපතොතිආදීනං තිණ්ණං ලක්ඛණානං සල්ලක්ඛණවසෙන.

වාමතොති මිච්ඡා. දක්ඛිණතොති සම්මා. යථා තස්ස තස්ස සත්තස්ස ඔරභාවත්තා අජ්ඣත්තිකානි ආයතනානි ඔරිමං තීරං කත්වා වුත්තානි, එවං නෙසං පරභාවත්තා බාහිරානි ආයතනානි පාරිමං වුත්තානි. අපායමජ්ඣෙ සංසරණහෙතුතාය නන්දීරාගොව ‘‘මජ්ඣෙ සංසාදො’’ති වුත්තො.

උන්නතොති ‘‘සෙය්‍යොහමස්මී’’තිආදිනා උන්නතිං උපගතො. අත්තුක්කංසනෙ පංසුකූලිකභාවෙන අත්තානං දහනතො අඤ්ඤාකාරතාගහෙතබ්බො. පාසාණො නු ඛො එස ඛාණුකොති ගහෙතබ්බදාරුක්ඛන්ධසදිසො වුත්තො.

චුණ්ණවිචුණ්ණං හොති ආවට්ටවෙගස්ස බලවභාවතො. චතූසු අපායෙසූති පඤ්චකාමගුණාවට්ටෙ පතිතපුග්ගලො මනුස්සලොකෙපි ගුණසරීරභෙදනෙන දීඝරත්තං චුණ්ණවිචුණ්ණං ආපජ්ජතියෙව, තස්ස තථා ආපන්නත්තා. එවඤ්හි සො අපායෙසු තාදිසෙසු ජායති.

සීලස්ස දුට්ඨං නාම නත්ථි, තස්මා අභාවත්ථො ඉධ දු-සද්දොති ආහ ‘‘නිස්සීලො’’ති. ‘‘පාපං පාපෙන සුකර’’න්තිආදීසු (උදා. 48) විය පාප-සද්දො නිහීනපරියායොති ආහ ‘‘ලාමකධම්මො’’ති. න සුචීති කායවාචාචිත්තෙහි න සුචි. සඞ්කාය වාති අත්තනො වා සඞ්කාය පරෙසං සමාචාරකිරියං සරති ආසඞ්කති. තෙනාහ ‘‘තස්ස හී’’තිආදි. තානි කම්මානි පවිසතීති තානි කම්මානි කරොන්තානං අන්තරෙ පවිසති. ගුණානං පූතිභාවෙනාති ගුණභාවෙන ගහිතානං සීලධම්මානං සංකිලිට්ඨභාවප්පත්තියා. කචවරජාතොති අබ්භන්තරං සඤ්ජාතකචවරො, කචවරභූතො වා.

අණණා පබ්බජ්ජාති අණණස්සෙව පබ්බජ්ජා. ඔරිමතීරාදීනං උපගමනානුපගමනාදීනං ජොතිතත්තා වට්ටවිවට්ටං කථිතං.

පඨමදාරුක්ඛන්ධොපමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. දුතියදාරුක්ඛන්ධොපමසුත්තවණ්ණනා

242. යා ආපත්ති වුට්ඨානගාමිනී දෙසනාගාමිනී, තං පටිච්ඡාදිතකාලතො පට්ඨාය සංකිලිට්ඨා නාම අන්තරායිකභාවතො. ආවීකතා පන අනාපත්තිට්ඨානෙ තිට්ඨතීති අසංකිලිට්ඨා නාම. තෙනාහ – ‘‘ආවීකතා හිස්ස ඵාසු හොතී’’ති. එවරූපං සංකිලිට්ඨන්ති පටිච්ඡාදිතතාය වා දුට්ඨුල්ලභාවෙන වා සංකිලිට්ඨං.

දුතියදාරුක්ඛන්ධොපමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. අවස්සුතපරියායසුත්තවණ්ණනා

243. සන්ථාගාරන්ති සඤ්ඤාපනාගාරං. තෙනාහ ‘‘උය්‍යොගකාලාදීසූ’’තිආදි. ආදි-සද්දෙන මඞ්ගලමහාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. සන්ථරන්තීති විස්සමන්ති, පරිස්සමං විනොදෙන්තීති අත්ථො. සහාති සන්නිපාතවසෙන එකජ්ඣං. සහ අත්ථානුසාසනං අගාරන්ති තස්මිං අත්ථෙ ත්ථ-කාරස්ස න්ථ-කාරං කත්වා ‘‘සන්ථාගාර’’න්ති වුච්චතීති දට්ඨබ්බං, පඨමං තත්ථ සම්මන්තනවසෙන සන්ථරන්ති විචාරෙන්තීති අත්ථො.

තෙපිටකං බුද්ධවචනං ආගතමෙව භවිස්සතීති බුද්ධවචනස්ස ආගමනසීසෙන අරියඵලධම්මානම්පි ආගමනං වුත්තමෙව. තියාමරත්තිං තත්ථ වසන්තානං ඵලසමාපත්තිවළඤ්ජනං හොතීති. තස්මිඤ්ච භික්ඛුසඞ්ඝෙ කල්‍යාණධම්මා කල්‍යාණපුථුජ්ජනා විපස්සනං උස්සුක්කාපෙන්තා හොන්තීති අරියමග්ගධම්මානම්පි තත්ථ ආගමනං හොතියෙව.

අල්ලගොමයෙනාති අච්ඡෙන අල්ලගොමයරසෙන. ඔපුඤ්ජාපෙත්වාති විලිම්පෙත්වා. චතුජ්ජාතියගන්ධෙහීති කුඞ්කුමතුරුක්ඛයවනපුප්ඵතමාලපත්තගන්ධෙහි. නානාවණ්ණෙති නීලාදිවසෙන නානාවණ්ණෙ, භිත්තිවිසෙසවසෙන නානාසණ්ඨානරූපෙ. ‘‘මහාපිට්ඨිකකොජවෙති හත්ථිපිට්ඨිආදීසු අත්ථරිතබ්බතාය ‘මහාපිට්ඨිකා’ති ලද්ධසමඤ්ඤෙ කොජවෙ’’ති වදන්ති. කුත්තකෙ පන සන්ධායෙතං වුත්තං, ‘‘චතුරඞ්ගුලාධිකපුප්ඵා මහාපිට්ඨිකකොජවා’’තිපි වදන්ති. හත්ථත්ථරඅස්සත්ථරා හත්ථිඅස්සපිට්ඨීසු අත්ථරිතබ්බා හත්ථිඅස්සරූපවිචිත්තා ච අත්ථරකා. සීහත්ථරකාදයො පන සීහරූපාදිවිචිත්තා එව අත්ථරකා. චිත්තත්ථරකං නානාවිධරූපෙහි චෙව නානාවිධමාලාකම්මාදීහි ච විචිත්තං අත්ථරකං.

උපධානන්ති අපස්සයනං. උපදහිත්වාති අපස්සයයොග්ගභාවෙන ඨපෙත්වා. ගන්ධෙහි කතමාලා ගන්ධදාමං. තමාලපත්තාදීහි කතමාලා පත්තදාමං. ආදි-සද්දෙන හිඞ්ගුලතක්කොලජාතිඵලජාතිපුප්ඵාදීහි කතදාමං සඞ්ගණ්හාති. පල්ලඞ්කාකාරෙන කතපීඨං පල්ලඞ්කපීඨං. තීසු පස්සෙසු එකපස්සෙ එව වා සඋපස්සයං අපස්සයපීඨං. අනපස්සයං මුණ්ඩපීඨං. යොජනාවට්ටෙති යොජනපරික්ඛෙපොකාසෙ.

සංවිධායාති අන්තරවාසකස්ස කොණපදෙසං ඉතරපදෙසඤ්ච සමං කත්වා විධාය. තෙනාහ – ‘‘කත්තරියා පදුමං කන්තෙන්තො වියා’’ති, ‘‘තිමණ්ඩලං පටිච්ඡාදෙන්තො’’ති ච. යස්මා බුද්ධානං රූපසම්පදා විය ආකප්පසම්පදාපි පරමුක්කංසතං ගතා, තස්මා තදා භගවා එවං සොභෙය්‍යාති දස්සෙන්තො ‘‘සුවණ්ණපාමඞ්ගෙනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘අසමෙන බුද්ධවෙසෙනා’’තිආදිනා තදා භගවා බුද්ධානුභාවස්ස නිගුහනෙ කාරණාභාවතො තත්ථ සන්නිපතිතදෙවමනුස්සනාගයක්ඛගන්ධබ්බාදීනං පසාදජනනත්ථං අත්තනො සභාවපකතියාව කපිලවත්ථුං පාවිසීති දස්සෙති. බුද්ධානං කායපභා නාම පකතියා අසීතිහත්ථමත්තපදෙසං විසරතීති ආහ ‘‘අසීතිහත්ථට්ඨානං අග්ගහෙසී’’ති. නීලපීතලොහිතොදාතමඤ්ජිට්ඨපභස්සරානං වසෙන ඡබ්බණ්ණා බුද්ධරස්මියො.

සබ්බපාලිඵුල්ලොති මූලතො පට්ඨාය යාව සාඛග්ගා සමන්තතො ඵුල්ලො විකසිතො. පටිපාටියා ඨපිතානන්තිආදි පරිකප්පූපමා, යථා තං…පෙ… අලඞ්කතං අඤ්ඤං විරොචති, එවං විරොචිත්ථ, සමතිංසාය පාරමිතාහි අභිසඞ්ඛතත්තා එවං විරොචිත්ථාති වුත්තං හොති. ‘‘පඤ්චවීසතියා ගඞ්ගානන්ති සතමුඛා හුත්වා සමුද්දං පවිට්ඨාය මහාගඞ්ගාය මහන්තමහන්තානං ගඞ්ගානං පඤ්චවීසතී’’ති වදන්ති. පපඤ්චසූදනියං (ම. නි. අට්ඨ. 2.22) ‘‘පඤ්චවීසතියා නදීන’’න්ති වුත්තං, ගඞ්ගාදීනං චන්දභාගාපරියොසානානං පඤ්චවීසතියා මහානදීනන්ති අත්ථො. පරිකප්පවචනඤ්හෙතං. සම්භිජ්ජාති සම්භෙදං මිස්සීභාවං පත්වා මුඛද්වාරෙති සමුද්දං පවිට්ඨට්ඨානෙ.

නාගසුපණ්ණගන්ධබ්බයක්ඛාදීනන්තිආදි පරිකප්පවසෙන වුත්තං. සහස්සෙනාති පදසහස්සෙන, භාණවාරප්පමාණෙන ගන්ථෙනාති අත්ථො.

කම්පයන්තො වසුන්ධරන්ති අත්තනො ගුණවිසෙසෙහි පථවීකම්මං උන්නාදෙන්තො, එවංභූතොපි අහෙඨයන්තො පාණානි. සබ්බපදක්ඛිණත්තා බුද්ධානං දක්ඛිණං පඨමං පාදං උද්ධරන්තො. සමං සම්ඵුසතෙ භූමිං සුප්පතිට්ඨිතපාදතාය. යදිපි භූමිං සමං ඵුසති, රජසා නුපලිප්පති සුඛුමත්තා ඡවියා. නින්නට්ඨානං උන්නමතීතිආදි බුද්ධානං සුප්පතිට්ඨිතපාදතාසඞ්ඛාතමහාපුරිසලක්ඛණපටිලාභස්ස නිස්සන්දඵලං. නාතිදූරෙ උද්ධරතීති අතිදූරෙ ඨපෙතුං න උද්ධරති. නච්චාසන්නෙ ච නික්ඛිපන්ති අච්චාසන්නෙ ච ඨානෙ අනික්ඛිපන්තො නිය්‍යාති. හාසයන්තො සදෙවකෙ ලොකෙ තොසෙන්තො. චතූහි පාදෙහි චරතීති චතුචාරී.

බුද්ධානුභාවස්ස පකාසනවසෙන ගතත්තා වණ්ණකාලො නාම එස. සරීරවණ්ණෙ වා ගුණවණ්ණෙ වා කථියමානෙ දුක්කථිතන්ති න වත්තබ්බං. කස්මා? අප්පමාණවණ්ණා හි බුද්ධා භගවන්තො, බුද්ධගුණසංවණ්ණනා ජානන්තස්ස යථාරද්ධසංවණ්ණනංයෙව අනුපවිසති. දුකූලචුම්බටකෙනාති ගන්ථිත්වා ගහිතදුකූලවත්ථෙන.

නාගවික්කන්තචාරණොති හත්ථිනාගසදිසපදනික්ඛෙපො. සතපුඤ්ඤලක්ඛණොති අනෙකසතපුඤ්ඤාභිනිබ්බත්තමහාපුරිසලක්ඛණො. මණිවෙරොචනො යථාති චතුරාසීතිසහස්සමණිපරිවාරිතො අතිවිය විරොචමානො විජ්ජොතමානො මණි විය. ‘‘වෙරොචනො නාම එකො මණී’’ති කෙචි. මහාසාලොවාති මහන්තො සාලරුක්ඛො විය, සුද්ධට්ඨිතො කොවිළාරාදි මහාරුක්ඛො විය වා. පදුමො කොකනදො යථාති කොකනදසඞ්ඛාතං මහාපදුමං විය, විකසමානපදුමං විය වා.

ආකාසගඞ්ගං ඔතාරෙන්තො වියාතිආදි තස්සා පකිණ්ණකකථාය අඤ්ඤෙසං සුදුක්කරභාවදස්සනඤ්චෙව සුණන්තානං අච්චන්තසුඛාවහභාවදස්සනඤ්ච. පථවොජං ආකඩ්ඪන්තො වියාති නාළියන්තං යොජෙත්වා මහාපථවියා හෙට්ඨිමතලෙ පප්පටකොජං උද්ධං මුඛං කත්වා ආකඩ්ඪන්තො විය. යොජනිකන්ති යොජනපමාණං. මධුභණ්ඩන්ති මධුපටලං.

මහන්තන්ති විපුලං උළාරපුඤ්ඤං. සබ්බදානං දින්නමෙව හොතීති සබ්බමෙව පච්චයජාතං ආවාසදායකෙන දින්නමෙව හොති. තථා හි ද්වෙ තයො ගාමෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා කිඤ්චි අලද්ධා ආගතස්සපි ඡායූදකසම්පන්නං ආරාමං පවිසිත්වා න්හායිත්වා පටිස්සයෙ මුහුත්තං නිපජ්ජිත්වා උට්ඨාය නිසින්නස්ස කායෙ බලං ආහරිත්වා පක්ඛිත්තං විය හොති. බහි විචරන්තස්ස ච කායෙ වණ්ණධාතු වාතාතපෙහි කිලමති, පටිස්සයං පවිසිත්වා ද්වාරං පිධාය මුහුත්තං නිසින්නස්ස විසභාගසන්තති වූපසම්මති, සභාගසන්තති පතිට්ඨාති, වණ්ණධාතු ආහරිත්වා පක්ඛිත්තා විය හොති, බහි විචරන්තස්ස ච පාදෙ කණ්ටකා විජ්ඣන්ති, ඛාණු පහරති, සරීසපාදිපරිස්සයා චෙව චොරභයඤ්ච උප්පජ්ජති, පටිස්සයං පවිසිත්වා ද්වාරං පිධාය නිසින්නස්ස පන සබ්බෙපෙතෙ පරිස්සයා න හොන්ති. සජ්ඣායන්තස්ස ධම්මපීතිසුඛං, කම්මට්ඨානං මනසිකරොන්තස්ස උපසමසුඛං උප්පජ්ජති බහිද්ධා වික්ඛෙපාභාවතො. බහි විචරන්තස්ස ච කායෙ සෙදා මුච්චන්ති, අක්ඛීනි ඵන්දන්ති, සෙනාසනං පවිසනක්ඛණෙ මඤ්චපීඨාදීනි න පඤ්ඤායන්ති, මුහුත්තං නිසින්නස්ස පන අක්ඛිපසාදො ආහරිත්වා පක්ඛිත්තො විය හොති, ද්වාරවාතපානමඤ්චපීඨාදීනි පඤ්ඤායන්ති. එතස්මිඤ්ච ආවාසෙ වසන්තං දිස්වා මනුස්සා චතූහි පච්චයෙහි සක්කච්චං උපට්ඨහන්ති. තෙන වුත්තං – ‘‘ආවාසදානස්මිඤ්හි දින්නෙ සබ්බදානං දින්නමෙව හොතී’’ති. භූමට්ඨක…පෙ… න සක්කාති අයමත්ථො මහාසුදස්සනවත්ථුනා (දී. නි. 2.241 ආදයො) දීපෙතබ්බො. මාතුකුච්ඡි අසම්බාධොව හොතීති අයමත්ථො අන්තිමභවිකානං මහාබොධිසත්තානං පටිසන්ධිවසෙන දීපෙතබ්බො.

සීතන්ති අජ්ඣත්තං ධාතුක්ඛොභවසෙන වා බහිද්ධා උතුවිපරිණාමවසෙන වා උප්පජ්ජනකසීතං. උණ්හන්ති අග්ගිසන්තාපං, තස්ස ච දවදාහාදීසු සම්භවො දට්ඨබ්බො. පටිහන්තීති පටිහනති. යථා තදුභයවසෙන කායචිත්තානං ආබාධො න හනති, එවං කරොති. සීතුණ්හබ්භාහතෙ හි සරීරෙ වික්ඛිත්තචිත්තො භික්ඛු යොනිසො පදහිතුං න සක්කොති. වාළමිගානීති සීහබ්‍යග්ඝාදිවාළමිගෙ. ගුත්තසෙනාසනඤ්හි පවිසිත්වා ද්වාරං පිධාය නිසින්නස්ස තෙ පරිස්සයා න හොන්ති. සරීසපෙති යෙ කෙචි සරන්තා ගච්ඡන්තෙ දීඝජාතිකෙ සප්පාදිකෙ අඤ්ඤෙ ච තථාරූපෙ. මකසෙති නිදස්සනමත්තමෙතං, ඩංසාදීනං එතෙනෙව සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. සිසිරෙති සීතකාලවසෙන සත්තාහවද්දලිකාදිවසෙන ච උප්පන්නෙ සිසිරසම්ඵස්සෙ. වුට්ඨියොති යදා තදා උප්පන්නා වස්සවුට්ඨියො පටිහනතීති යොජනා.

වාතාතපො ඝොරොති රුක්ඛගච්ඡාදීනං උබ්බහනභඤ්ජනාදිවසෙන පවත්තියා ඝොරො සරජඅරජාදිභෙදො වාතො චෙව ගිම්හපරිළාහසමයෙසු උප්පත්තියා ඝොරො සූරියාතපො ච. පටිහඤ්ඤතීති පටිබාහීයති. ලෙණත්ථන්ති නානාරම්මණතො චිත්තං නිවත්තිත්වා පටිසල්ලාණාරාමත්ථං. සුඛත්ථන්ති වුත්තපරිස්සයාභාවෙන ඵාසුවිහාරත්ථං. ඣායිතුන්ති අට්ඨතිංසාය ආරම්මණෙසු යත්ථ කත්ථචි චිත්තං උපනිබන්ධිත්වා සමාදහනවසෙන ඣායිතුං. විපස්සිතුන්ති අනිච්චාදිවසෙන සඞ්ඛාරෙ සම්මසිතුං.

විහාරෙති පටිස්සයෙ. කාරයෙති කාරාපෙය්‍ය. රම්මෙති මනොරමෙ. වාසයෙත්ථ බහුස්සුතෙති කාරෙත්වා පන එත්ථ විහාරෙසු බහුස්සුතෙ සීලවන්තෙ කල්‍යාණධම්මෙ නිවාසෙය්‍ය. තෙ නිවාසෙන්තො පන තෙසං බහුස්සුතානං යථා පච්චයෙහි කිලමථො න හොති. එවං අන්නඤ්ච පානඤ්ච වත්ථසෙනාසනානි ච දදෙය්‍ය උජුභූතෙසු අජ්ඣාසයසම්පන්නෙසු කම්මඵලානං රතනත්තයගුණානඤ්ච සද්දහනෙන විප්පසන්නෙන චෙතසා. ඉදානි ගහට්ඨපබ්බජිතානං අඤ්ඤමඤ්ඤූපකාරතං දස්සෙතුං ‘‘තෙ තස්සා’’ති ගාථමාහ. තත්ථ තෙති බහුස්සුතා. තස්සාති උපාසකස්ස. ධම්මං දෙසෙන්තීති සකලවට්ටදුක්ඛපනූදනං නිය්‍යානිකං ධම්මං කථෙන්ති. යං සො ධම්මං ඉධඤ්ඤායාති සො පුග්ගලො යං සද්ධම්මං ඉමස්මිං සාසනෙ සම්මාපටිපජ්ජනෙන ජානිත්වා අග්ගමග්ගාධිගමෙන අනාසවො හුත්වා පරිනිබ්බායති.

ආවාසෙති ආවාසදානෙ. ආනිසංසොති උද්‍රයො. පූජාසක්කාරවසෙන පඨමයාමො ඛෙපිතො, සත්ථු ධම්මදෙසනාය අප්පාවසෙසො මජ්ඣිමයාමො ගතොති පාළියං ‘‘බහුදෙව රත්ති’’න්ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘අතිරෙකතරං දියඩ්ඪයාම’’න්ති. සඞ්ගහං නාරොහති විපුලවිත්ථාරභාවතො. බුද්ධානඤ්හි භත්තානුමොදනාපි ථොකං වඩ්ඪෙත්වා වුච්චමානා දීඝමජ්ඣිමපමාණාපි හොති. තථා හි සුඵුසිතං දන්තාවරණං, ජිව්හා තනුකා, භවඞ්ගපරිවාසො පරිත්තො, නත්ථි වෙගායිතං, නත්ථි විත්ථායිතං, නත්ථි අබ්‍යාවටමනො, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං සමුපබ්‍යූළ්හං, අපරික්ඛයා පටිසම්භිදා.

සන්දස්සෙත්වාතිආදීසු සන්දස්සෙත්වා ආවාසදානපටිසංයුත්තං ධම්මිං කථං කත්වා. තතො පරං, මහාරාජ, ඉතිපි සීලං, ඉතිපි සමාධි, ඉතිපි පඤ්ඤාති සීලාදිගුණෙ තෙසං සම්මා දස්සෙත්වා හත්ථෙන ගහෙත්වා විය පච්චක්ඛතො පකාසෙත්වා. සමාදපෙත්වාති එවං සීලං සමාදාතබ්බං, සීලෙ පතිට්ඨිතෙන එවං සමාධිපඤ්ඤා භාවෙතබ්බාති යථා තෙ සීලාදිගුණෙ සම්මා ආදියන්ති, තථා ගණ්හාපෙත්වා. සමුත්තෙජෙත්වාති යථාසමාදින්නං සීලං සුවිසුද්ධං හොති, සමථවිපස්සනා ච භාවියමානා යථා සුට්ඨු විසොධිතා උපරූපරි විසෙසාවහා හොන්ති, එවං සමුත්තෙජෙත්වා නිසාමනවසෙන වොදාපෙත්වා. සම්පහංසෙත්වාති යථානුසිට්ඨං ඨිතසීලාදිගුණෙහි සම්පති පටිලද්ධගුණානිසංසෙහි චෙව උපරිලද්ධබ්බඵලවිසෙසෙහි ච චිත්තං සම්පහංසෙත්වා ලද්ධස්සාසවසෙන සුට්ඨු තොසෙත්වා. එවමෙතෙසං පදානං අත්ථො වෙදිතබ්බො. සක්‍යරාජානො යෙභුය්‍යෙන භගවතො ධම්මදෙසනාය සාසනෙ ලද්ධස්සාදා ලද්ධප්පතිට්ඨා ච.

උපසග්ගසද්දානං අනෙකත්ථත්තා අභි-සද්දො අති-සද්දෙන සමානත්ථොපි හොතීති වුත්තං ‘‘අභික්කන්තාති අතික්කන්තා’’ති.

තත්‍ර කිරාතිආදි කෙචිවාදොති බද්ධොපි න හොති. තෙනාහ ‘‘අකාරණමෙත’’න්තිආදි. කායචිත්තලහුතාදයො උප්පජ්ජන්තීති ඉදං කායිකචෙතසිකඅඤ්ඤථාභාවස්ස කාරණවචනං, ලහුතාදිඋප්පන්නෙ සවනානුත්තරියපටිලාභෙන ලද්ධබ්බධම්මත්ථවෙදසමධිගමතො. වුත්තඤ්හෙතං –

‘‘යථා, යථාවුසො, භික්ඛුනො සත්ථා වා ධම්මං දෙසෙති අඤ්ඤතරො වා ගරුට්ඨානිකො සබ්‍රහ්මචාරී, තථා තථා සො තස්මිං ධම්මෙ ලභති අත්ථවෙදං, ලභති ධම්මවෙදං, ලභති ධම්මූපසංහිතං පාමොජ්ජ’’න්තිආදි (දී. නි. 3.322, 355; අ. නි. 5.26).

පිට්ඨිවාතො උප්පජ්ජි උපාදින්නසරීරස්ස තථාරූපත්තා සඞ්ඛාරානඤ්ච අනිච්චතාය දුක්ඛානුබන්ධත්තා. අකාරණං වා එතන්ති යෙනාධිප්පායෙන වුත්තං, තමෙව අධිප්පායං විවරිතුං ‘‘පහොතී’’තිආදි වුත්තං. එකපල්ලඞ්කෙන නිසීදිතුං පහොති යථා තං වෙලුවගාමකෙ. එත්තකෙ ඨානෙති එත්තකෙ ඨානෙ ඨානං නිප්ඵන්නන්ති යොජනා. තඤ්ච ඛොති වුට්ඨානසඤ්ඤං චිත්තෙ ඨපනං. ධම්මකථං සුණමානො ධම්මගාරවෙන.

අවස්සුතස්සාති අවස්සුතභාවස්ස රාගාදිවසෙන. අවස්සුතස්ස කාරණන්ති තින්තභාවකාරණං. කිලෙසාධිමුච්චනෙනාති කිලෙසවසෙන පරිප්ඵන්දිතවසෙන. නිබ්බාපනං වියාති වූපසමො විය. නිබ්බිසෙවනානන්ති පරිප්ඵන්දනරහිතානං.

අවස්සුතපරියායසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. දුක්ඛධම්මසුත්තවණ්ණනා

244. දුක්ඛධම්මානන්ති දුක්ඛකාරණානං. තෙනාහ ‘‘දුක්ඛසම්භවධම්මාන’’න්තිආදි. තත්ථ කිං දුක්ඛං, කා දුක්ඛධම්මාති තදුභයං දස්සෙතුං ‘‘පඤ්චසු හී’’ති වුත්තං. තෙති පඤ්චක්ඛන්ධා. දුක්ඛසම්භවධම්මත්තාති දුක්ඛුප්පත්තිකාරණත්තා. අස්සාති තෙන. කරණෙ හෙතං සාමිවචනං. කාමෙති වත්ථුකාමෙ කිලෙසකාමෙ ච. පුන අස්සාති සාමිඅත්ථෙ එව සාමිවචනං. චාරන්ති චිත්තාචාරං. විහාරන්ති පඤ්චද්වාරප්පවත්තිචාරවිහාරං. ‘‘එකට්ඨා’’ති ච වදන්ති. තෙනෙව හි ‘‘අනුබන්ධිත්වා චරන්තං’’ඉච්චෙව වුත්තං. අනුබන්ධිත්වාති ච වීථිචිත්තප්පවත්තිතො පට්ඨාය යාව තතියජවනවාරා අනු අනු බන්ධිත්වා. පක්ඛන්දනාදීති ආදි-සද්දෙන කසිගොරක්ඛාදිවසෙනපි කාමානං පරියෙසනදුක්ඛං සඞ්ගණ්හාති.

දායතීති දායො, වනං. තෙනාහ ‘‘අටවි’’න්ති. කණ්ටකගබ්භන්ති ඔවරකසදිසං වනං. නාමපදං නාම කිරියාපදාපෙක්ඛන්ති ‘‘විජ්ඣී’’ති වචනසෙසෙන කිරියාපදං ගණ්හාති.

දන්ධායිතත්තං උප්පන්නකිලෙසානං අවට්ඨානං. තෙනාහ ‘‘උප්පන්නමත්තායා’’තිආදි. තායාති සතියා. කාචි කිලෙසාති චුද්දසවිධෙ චිත්තස්ස කිච්චෙ ජවනකිච්චෙ එව චිත්තකිලෙසානං උප්පත්තිං කත්වා තථා වුත්තං. නිග්ගහිතාව හොන්ති පවත්තිතුං අප්පදානවසෙන. තෙනාහ ‘‘න සණ්ඨාතුං සක්කොන්තී’’ති. චක්ඛුද්වාරස්මින්ති පාළියං තස්ස පඨමං ගහිතතාය වුත්තං, තෙන නයෙන සෙසද්වාරානිපි ගහිතානෙව හොන්ති. රාගාදීසු උප්පන්නෙසු පඨමජවනවාරෙ. සතිසම්මොසෙන ‘‘කිලෙසා මෙ උප්පන්නා’’ති ඤත්වා තථා පච්චාමාසසතියා ලබ්භනතො. තෙනාහ – ‘‘අනච්ඡරියං චෙත’’න්ති. ආවට්ටෙත්වාති අයොනිසො ආවට්ටෙත්වා. ආවජ්ජනාදීසූති තතො එව අයොනිසො ආවජ්ජනාදීසු උප්පන්නෙසු ඉට්ඨාරම්මණස්ස ලද්ධත්තා පච්චයසිද්ධියා සම්පත්තං පවත්තනාරහං. නිවත්තෙත්වාති දුතියජවනවාරෙපි කිලෙසුප්පත්තිං නිවත්තෙත්වා. කථං පනස්ස එවං ලද්ධුං සක්කාති ආහ ‘‘ආරද්ධවිපස්සකානං හී’’තිආදි. භාවනාපටිසඞ්ඛානෙති භාවනායං පටිසඞ්ඛානෙ ච යොගිනො පතිට්ඨිතභාවො. තස්ස අයමානිසංසො – යං පච්චයලාභෙන උප්පජ්ජිතුං ලද්ධොකාසාපි කිලෙසා පුබ්බෙ පවත්තභාවනානුභාවෙන වික්ඛම්භිතා තථා තථා නිග්ගහිතා එව හුත්වා නිවත්තන්ති, කුසලා ධම්මාව ලද්ධොකාසා උපරූපරි වඩ්ඪන්ති.

අභිහට්ඨුන්ති අභිහරිත්වා. අනුදහන්තීති අනුදහන්තා විය හොන්ති. අනුසෙන්තීති එත්ථාපි එසෙව නයො. අනාවට්ටන්තෙති අනිවත්තන්තෙ සාමඤ්ඤතොති අධිප්පායො. විපස්සනාබලමෙව දීපිතං මග්ගඵලාධිගමස්ස අජොතිතත්තා.

දුක්ඛධම්මසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. කිංසුකොපමසුත්තවණ්ණනා

245. චතුන්නං අරියසච්චානං පරිඤ්ඤාභිසමයාදිවසෙන විවිධදස්සනන්ති කිච්චවසෙන නානාදස්සනං හොතීති වුත්තං, ‘‘දස්සනන්ති පඨමමග්ගස්සෙතං අධිවචන’’න්ති. තයිදං උපරිමග්ගෙසු භාවනාපරියායස්ස නිරුළ්හත්තා පඨමමග්ගස්ස පඨමං නිබ්බානදස්සනතො. තෙනාහ ‘‘පඨමමග්ගො හී’’තිආදි. කොචි යථාවුත්තං අවිපරීතං අත්ථං අජානන්තො ඤාණදස්සනං නාම ආරම්මණකරණස්ස වසෙන අතිප්පසඞ්ගං ආසඞ්කෙය්‍යාති තං නිවත්තෙතුං ‘‘ගොත්‍රභූ පනා’’තිආදි වුත්තං. න දස්සනන්ති වුච්චතීති එත්ථ රාජදස්සනං උදාහරන්ති. චත්තාරොපි මග්ගා දස්සනමෙව යථාවුත්තෙනත්ථෙන, භාවනාපරියායො පන උපරි තිණ්ණං මග්ගානං පඨමමග්ගඋපායස්ස භාවනාකාරෙන පවත්තනතො. දස්සනං විසුද්ධි එත්ථාති දස්සනවිසුද්ධිකං, නිබ්බානං. ඵස්සායතනං කම්මට්ඨානං අස්ස අත්ථීති ඵස්සායතනකම්මට්ඨානිකො. එස නයො සෙසෙසුපි පදෙසු.

පදෙසසඞ්ඛාරෙසූති සඞ්ඛාරෙකදෙසෙසු. හෙට්ඨිමපරිච්ඡෙදෙන පථවිආදිකෙ ධම්මමත්තෙ දිට්ඨෙ රූපපරිග්ගහො, චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිකෙ තංසහගතධම්මමත්තෙ දිට්ඨෙ අරූපපරිග්ගහො ච සිජ්ඣතීති වදන්ති.

අධිගතමග්ගමෙව කථෙසීති යෙන මුඛෙන විපස්සනාභිනිවෙසං අකාසි, තමෙවස්ස මුඛං කථෙසි. අයං පනාති කම්මට්ඨානං පුච්ඡන්තො භික්ඛු. ඉමෙසන්ති ඵස්සායතනකම්මට්ඨානිකපඤ්චක්ඛන්ධකම්මට්ඨානිකානං වචනං. ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤං න සමෙතී’’ති වත්වා තමෙවත්ථං පාකටං කරොති ‘‘පඨමෙනා’’තිආදිනා. පඤ්චක්ඛන්ධවිමුත්තස්ස සඞ්ඛාරස්ස අභාවා ‘‘නිප්පදෙසෙසූ’’ති වුත්තං. තථෙවාති යථෙව ඵස්සායතනකම්මට්ඨානිකං, තථෙව තං පඤ්චක්ඛන්ධකම්මට්ඨානිකං පුච්ඡිත්වා.

සමප්පවත්තා ධාතුයොති රසාදයො සරීරධාතුයො සමප්පවත්තා, න විසමාකාරසණ්ඨිතා අහෙසුං. තෙනාහ ‘‘කල්ලසරීරං බලප්පත්ත’’න්ති. ‘‘අතීතා සඞ්ඛාරා’’තිආදි විපස්සනාභිනිවෙසවසෙන වුත්තං. සම්මසනං සබ්බත්ථකමෙව ඉච්ඡිතබ්බං. චාරිභූමින්ති ගොචරට්ඨානං.

කාරකභාවන්ති භාවනානුයුඤ්ජනභාවං. පණ්ඩුරොගපුරිසොති පණ්ඩුරොගී පුරිසො. අරිට්ඨන්ති සුත්තං. භෙසජ්ජං කත්වාති භෙසජ්ජපයොගං කත්වා. කරිස්සාමීති භෙසජ්ජං කරිස්සාමි. ඣාමථුණො වියාති දඩ්ඪථුණො විය ඛාරකජාලනද්ධත්තා තරුණමකුලසන්තානසඤ්ඡන්නත්තා.

දක්ඛිණද්වාරගාමෙති දක්ඛිණද්වාරසමීපෙ ගාමෙ. ලොහිතකොති ලොහිතවණ්ණො. ඔචිරකජාතොති ජාතඔලම්බමානචිරකො විය. ආදින්නසිපාටිකොති ගහිතඵලපොතකො. සන්දච්ඡායොති බහලච්ඡායො. යස්මා තස්ස රුක්ඛස්ස සාඛා අවිරළා ඝනප්පත්තා අඤ්ඤමඤ්ඤං සංසන්දිත්වා ඨිතා, තස්මා ඡායාපිස්ස තාදිසීති වුත්තං ‘‘සන්දච්ඡායො නාම සංසන්දිත්වා ඨිතච්ඡායො’’ති, ඝනච්ඡායොති අත්ථො. තත්ථාතිආදි උපමාසංසන්දනං.

යෙන යෙනාකාරෙන අධිමුත්තානන්ති ඡඵස්සායතනාදිමුඛෙන යෙන යෙන විපස්සනාභිනිවෙසෙන විපස්සන්තානං නිබ්බානඤ්ච අධිමුත්තානං. සුට්ඨු විසුද්ධං පරිඤ්ඤාතිසමයාදිසිද්ධියා. තෙන තෙනෙවාකාරෙනාති අත්තනාධිමුත්තාකාරෙන. ඉදානි තං තං ආකාරං උපමාය සද්ධිං යොජෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘යථා හී’’තිආදි ආරද්ධං. තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

ඉදන්ති නගරොපමං. තං සල්ලක්ඛිතන්ති කිංසුකොපමදීපිතං අත්ථජාතං සචෙ සල්ලක්ඛිතං. අස්ස භික්ඛුනො. ධම්මදෙසනත්ථන්ති යථාසල්ලක්ඛිතස්ස අත්ථස්ස වසෙන ලද්ධවිසෙසස්ස උපබ්‍රූහනාය. තස්සෙවත්ථස්සාති තස්ස දස්සනවිසුද්ධිසඞ්ඛාතස්ස අත්ථස්ස. චොරාසඞ්කා න හොන්ති මජ්ඣිමදෙසරජ්ජස්ස පසන්නභාවතො. තිපුරිසුබ්බෙධානීති උබ්බෙධෙන තිපුරිසප්පමාණානි නානාභිත්තිවිචිත්තානි ථම්භානං උපරි විවිධමාලාකම්මාදිවිචිත්තධනුරාකාරලක්ඛිතානි මනොරමානි. තෙනාහ ‘‘නගරස්ස අලඞ්කාරත්ථ’’න්ති. නගරද්වාරස්ස ථිරභාවාපාදනවසෙන ඨපෙතබ්බත්තා වුත්තං ‘‘චොරනිවාරණත්ථානිපි හොන්තියෙවා’’ති. පිට්ඨසඞ්ඝාතස්සාති ද්වාරබාහස්ස. ‘‘ඉමෙ ආවාසිකා, ඉමෙ ආගන්තුකා, තත්ථාපි ච ඉමෙහි නගරස්ස නගරසාමිකස්ස ච අත්ථො. ඉමෙසං වසෙන අනත්ථො සියා’’ති ජානනඤාණසඞ්ඛාතෙන පණ්ඩිච්චෙන සමන්නාගතො. අඤ්ඤාතනිවාරණෙ පටුභාවසඞ්ඛාතෙන වෙය්‍යත්තියෙන සමන්නාගතො. ඨානුප්පත්තිකපඤ්ඤාසඞ්ඛාතායාති තස්මිං තස්මිං අත්ථකිච්චෙ තඞ්ඛණුප්පජ්ජනකපටිභානසඞ්ඛාතාය.

රඤ්ඤා ආයුත්තො නියොජිතො රාජායුත්තො, තත්ථ තත්ථ රඤ්ඤො කාතබ්බකිච්චෙ ඨපිතපුරිසො. කතිපාහෙයෙවාති කතිපයදිවසෙයෙව අකිච්චකරණෙන තස්ස ඨානං විබ්භමො ජාතොති කත්වා වුත්තං – ‘‘සබ්බානි විනිච්ඡයට්ඨානාදීනි හාරෙත්වා’’ති.

සීසමස්ස ඡින්දාහීති සීසභූතං උත්තමඞ්ගට්ඨානියං තත්ථ තස්ස රාජකිච්චං ඡින්දාති අත්ථො. අඤ්ඤථා තස්ස පාකතිකෙ අත්ථෙ ගය්හමානෙ පාණාතිපාතො ආණත්තො නාම සියා. න හි චක්කවත්තිරාජා තාදිසං ආණාපෙති, අඤ්ඤෙසම්පි තතො නිවාරකත්තා. අථ වා ඡින්දාහීති මම ආණාය අස්ස සීසං ඡින්දන්තො විය අත්තානං දස්සෙහි, එවං සො තත්ථොවාදපටිකරත්තපත්තො ඔදමෙය්‍යාති, තථා චෙව උපරි පටිපත්ති ආගතා. තත්ථාති එතස්මිං පච්චන්තිමනගරෙ.

උප්පන්නෙනාති සමථකම්මට්ඨානෙ උප්පන්නෙන.

තස්සෙවාති සක්කායසඞ්ඛාතස්ස නගරස්ස ‘‘ද්වාරානී’’ති වුත්තානීති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. ‘‘සීඝං දූතයුග’’න්ති වුත්තාති යොජනා. හදයවත්ථුරූපස්ස මජ්ඣෙ සිඞ්ඝාටකභාවෙන ගහිතත්තා ‘‘හදයවත්ථුස්ස නිස්සයභූතානං මහාභූතාන’’න්ති වුත්තං. යදි එවං වත්ථුරූපමෙව ගහෙතබ්බං, තදෙවෙත්ථ අග්ගහෙත්වා කස්මා මහාභූතග්ගහණන්ති ආහ ‘‘වත්ථුරූපස්ස හී’’තිආදි. යාදිසොති සම්මාදිට්ඨිආදීනං වසෙන යාදිසො එව පුබ්බෙ ආගතවිපස්සනාමග්ගො. ‘‘අයම්පි අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතත්තා තාදිසො එවා’’ති වත්වා අරියමග්ගො ‘‘යථාගතමග්ගො’’ති වුත්තො. ඉදං තාවෙත්ථාති එත්ථ එතස්මිං සුත්තෙ ධම්මදෙසනත්ථං ආභතාය යථාවුත්තඋපමාය ඉදං සංසන්දනං.

ඉදං සංසන්දනන්ති ඉදානි වක්ඛමානං උපමාය සංසන්දනං. නගරසාමිඋපමා පඤ්චක්ඛන්ධවසෙන දස්සනවිසුද්ධිපත්තං ඛීණාසවං දස්සෙතුං ආභතා. සිඞ්ඝාටකූපමා චතුමහාභූතවසෙන දස්සනවිසුද්ධිපත්තං ඛීණාසවං දස්සෙතුං ආභතාති යොජනා. ‘‘චතුසච්චමෙව කථිත’’න්ති වත්වා තානි සච්චානි නිද්ධාරෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘සකලෙනපි හී’’තිආදි වුත්තං. ඉධ නගරසම්භාරො ඡද්වාරාදයො. තෙන හි ඡඵස්සායතනාදයො උපමිතා. තෙ පන දුක්ඛසච්චපරියාපන්නාති වුත්තං ‘‘නගරසම්භාරෙන දුක්ඛසච්චමෙව කථිත’’න්ති.

කිංසුකොපමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. වීණොපමසුත්තවණ්ණනා

246. භික්ඛුස්ස වා භික්ඛුනියා වාති කාමං පාළියං පරිසාද්වයමෙව ගහිතං, සෙසපරිසානං පන තදඤ්ඤෙසම්පි දෙවමනුස්සානන්ති සබ්බසාධාරණොවායං ධම්මසඞ්ගහොති ඉමමත්ථං උපමාපුබ්බකං කත්වා දස්සෙතුං ‘‘යථා නාමා’’තිආදි ආරද්ධං. යජන්තොති දදන්තො. වින්දිතබ්බොති ලද්ධබ්බො, අධිගන්තබ්බොති අත්ථො.

ඡන්දොති තණ්හාඡන්දො. තෙනාහ – ‘‘දුබ්බලතණ්හා සො රඤ්ජෙතුං න සක්කොතී’’ති. පුබ්බුප්පත්තිකා එකස්මිං ආරම්මණෙ පඨමං උප්පන්නා. සා හි අනාසෙවනත්තා මන්දා. සොති ඡන්දො. රඤ්ජෙතුං න සක්කොති ලද්ධාසෙවනත්තා. දොසො නාම චිත්තදූසනත්තා. තානීති දණ්ඩාදානාදීනි. තම්මූලකාති ලොභමූලකා තාව මායාසාඨෙය්‍යමානාතිමානදිට්ඨිචාපලාදයො, දොසමූලකා උපනාහමක්ඛපලාසඉස්සාමච්ඡරියථම්භසාරම්භාදයො, මොහමූලකා අහිරික-අනොත්තප්ප-ථිනමිද්ධවිචිකිච්ඡුද්ධච්ච-විපරීතමනසිකාරාදයො, සංකිලෙසධම්මා ගහිතාව හොන්ති තංමූලකත්තා. යස්මා පන සබ්බෙපි සංකිලෙසධම්මා ද්වාදසාකුසලචිත්තුප්පාදපරියාපන්නා එව, තස්මා තෙසම්පෙත්ථ ගහිතභාවං දස්සෙතුං ‘‘ඡන්දො රාගොති වා’’ති වුත්තං.

භායිතබ්බට්ඨෙන සභයො. භෙරවට්ඨෙන සප්පටිභයො. කුසලපක්ඛස්ස වික්ඛම්භනට්ඨෙන සකණ්ටකො. කුසලඅනවජ්ජධම්මෙහි දුරවගාහට්ඨෙන සගහනො. භවසම්පත්තිභවනිබ්බානානං අප්පදානභාවතො උම්මග්ගො. දුග්ගතිගාමිමග්ගත්තා කුම්මග්ගො. ඉරියනාති වත්තනා පටිපජ්ජනා. දුග්ගතිගාමිතාය කිලෙසො එව කිලෙසමග්ගො. න සක්කා සම්පත්තිභවං ගන්තුං කුතො නිබ්බානගමනන්ති අධිප්පායො.

අසුභාවජ්ජනාදීහීති ආදි-සද්දෙන අනිච්චමනසිකාරාදීනම්පි සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. චිත්තං නිවත්තති සරාගචිත්තං න උප්පජ්ජති පටිපක්ඛමනසිකාරෙන විනොදිතත්තා. මජ්ඣත්තාරම්මණෙති අඤ්ඤාණුපෙක්ඛට්ඨානියෙ ආරම්මණෙ. උද්දෙස…පෙ… ආවජ්ජන්තස්සාති උද්දිසාපනවසෙන උද්දෙසං, පරිපුච්ඡාපනවසෙන පරිපුච්ඡං, ගරූනං සන්තිකෙ වසනවසෙන ගරුවාසං ආවජ්ජන්තස්ස. චිත්තන්ති ගම්භීරඤාණචරිය-පච්චවෙක්ඛණ-පඤ්ඤවන්ත-පුග්ගලසෙවනවසෙන තදධිමුත්තිසිද්ධියා අඤ්ඤාණචිත්තං නිවත්තති.

යථා ‘‘පුජ්ජභවඵලං පුඤ්ඤ’’න්ති වුත්තං ‘‘එවමිදං පුඤ්ඤං පවඩ්ඪතී’’ති (දී. නි. 3.80), එවං කිට්ඨසම්භවත්තා ‘‘කිට්ඨ’’න්ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘කිට්ඨන්ති කිට්ඨට්ඨානෙ උප්පන්නසස්ස’’න්ති.

ඝටාති සිඞ්ගයුගං ඉධාධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘ද්වින්නං සිඞ්ගානං අන්තරෙ’’ති. ඝටාති ගොණාදීනං සිඞ්ගන්තරට්ඨස්ස සමඤ්ඤාති වදන්ති. නාසාරජ්ජුකෙති නාසාරජ්ජුපාතට්ඨානෙ.

දමෙති පුථුත්තාරම්මණතො නිවාරෙති. නන්ති චිත්තං. යං සුත්තං සුභාසිතං මයා. තදස්සාති තදා අස්ස භික්ඛුනො. ආරම්මණෙති කම්මට්ඨානාරම්මණෙ.

සුදුජිතන්ති නිබ්බිසෙවනභාවකරණෙන ජිතං. සුතජ්ජිතන්ති සුට්ඨු දූරකරණෙන ජිතං, තථාභූතඤ්ච තජ්ජිතං නාම හොතීති තථා වුත්තං. ගොචරජ්ඣත්තන්ති අජ්ඣත්තභූතො ගොචරො. කම්මට්ඨානාරම්මණඤ්හි බහිද්ධාරූපාදිආරම්මණවිධුරතාය අජ්ඣත්තන්ති වුච්චති. සමථො අනුරක්ඛණං එතස්සාති සමථානුරක්ඛණං. යථා ඉන්ද්‍රියසංවරසීලං සමථානුරක්ඛණං හොති, තථා කථිතන්ති අත්ථො. යථා හි ඉන්ද්‍රියසංවරසීලං සමථස්ස පච්චයො, එවං සමථොපි තස්ස පච්චයොති.

වාදියමානාය වීණාය. චිත්තං රඤ්ජෙතීති රජ්ජනෙන. අවිස්සජ්ජනීයතාය චිත්තං බන්ධතීති බන්ධනීයො. වෙට්ඨකෙති තන්තීනං ආසජ්ජනවෙට්ඨකෙ. කොණන්ති කවණතො වීණාය සද්දකරණතො කොණන්ති ලද්ධනාමං දාරුදණ්ඩං සිඞ්ගාදීසු යෙන කෙනචි කතං ඝටිකං. තෙනාහ ‘‘චතුරස්සං සාරදණ්ඩක’’න්ති.

යස්මා සො රාජා රාජමහාමත්තො වා සද්දං යථාසභාවතො න අඤ්ඤාසි, තස්මිං තස්ස අජානනාකාරමෙව දස්සෙතුං ‘‘සද්දං පස්සිස්සාමී’’තිආදි වුත්තං.

අසතී කිරායන්ති පාළියං ලිඞ්ගවිපල්ලාසෙන වුත්තන්ති යථාලිඞ්ගමෙව වදන්තො ‘‘අසා’’ති ආහ. ‘‘අසතීති ලාමකාධිවචන’’න්ති වත්වා තත්ථ පයොගං දස්සෙතුං ‘‘අසා ලොකිත්ථියො නාමා’’ති වුත්තං, ලොකෙ ඉත්ථියො නාම අසතියොති අත්ථො, තත්ථ කාරණමාහ ‘‘වෙලා තාසං න විජ්ජතී’’ති. පකතියා ලොකෙ ජෙට්ඨභාතා කනිට්ඨභාතා මාතුලොතිආදිකා වෙලා මරියාදා තාසං න විජ්ජති. කස්මා? සාරත්තා ච පගබ්බා ච සබ්බෙසම්පි සම්භොගවසෙන විනියොගං ගච්ඡන්ති. කථං? සිඛී සබ්බඝසො යථා. තෙනෙවාහ –

‘‘සබ්බා නදී වඞ්කගතී, සබ්බෙ කට්ඨමයා වනා;

සබ්බිත්ථියො කරෙ පාපං, ලභමානෙ නිවාතකෙ’’ති. (ජා. 2.21.308);

අඤ්ඤම්පි තන්තිබද්ධං චතුරස්සඅම්බණවාදිතාදීනි. වීණා විය පඤ්චක්ඛන්ධා අනෙකධම්මසමූහභාවතො. රාජා විය යොගාවචරො තප්පටිබද්ධධම්මගවෙසකත්තා. අස්සාති යොගාවචරස්ස.

නිරයාදිතො අඤ්ඤස්මිම්පි ගති-සද්දො වත්තති. තතො විසෙසනත්ථං ‘‘ගතිගතී’’ති වුත්තං ‘‘දුක්ඛදුක්ඛං, රූපරූප’’න්ති ච යථා, ගතිසඤ්ඤිතං පවත්තිට්ඨානන්ති අත්ථො. තෙනාහ – ‘‘එත්ථන්තරෙ සංසරති වත්තතී’’ති. සඤ්ජායනපදෙසො එව ගතීති සඤ්ජාතිගති.

තං පන ගතිං සත්තානං සංවෙගවත්ථුභූතස්ස පච්චක්ඛස්ස ගබ්භාසයස්ස වසෙන දස්සෙතුං ‘‘අයමස්ස කායො’’තිආදි වුත්තං. රූපධම්මස්ස සලක්ඛණං ගති නිට්ඨා, තතො පරං අඤ්ඤං කිඤ්චි නත්ථීති සලක්ඛණගති. අභාවො අච්චන්තාභාවො. සන්තානවිච්ඡෙදො විභවගති තංනිට්ඨානභාවා. භෙදොති ඛණනිරොධො, ඉධාපි තංනිට්ඨානතායෙව පරියායො. යාව භවග්ගාති යාව සබ්බභවග්ගා. සලක්ඛණවිභවගතිභෙදගතියො ‘‘එසෙව නයො’’ති ඉමිනාව පකාසිතාති න ගහිතා. තස්ස ඛීණාසවස්ස න හොති අග්ගමග්ගෙන සමුච්ඡින්නත්තා.

සීලං කථිතං රූපාදීසු ඡන්දාදිනිවාරණස්ස කථිතත්තා. මජ්ඣෙ සමාධිභාවනා කථිතා ‘‘අජ්ඣත්තමෙව සන්තිට්ඨති…පෙ… සමාධියතී’’ති ජොතිතත්තා. පරියොසානෙ ච නිබ්බානං කථිතං ‘‘යම්පිස්ස…පෙ… න හොතී’’ති වචනතො.

වීණොපමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. ඡප්පාණකොපමසුත්තවණ්ණනා

247. වණසරීරොති වණිතසරීරො. පක්කත්තාති කුථිතත්තා. සරදණ්ඩෙසු සරසමඤ්ඤාති කණ්ඩ-සද්දො සරපරියායොති ආහ – ‘‘සරවනන්ති කණ්ඩවන’’න්ති. අරුගත්තො…පෙ… වෙදිතබ්බො ගුණසරීරස්ස ඛණ්ඩඡිද්දසීලාදීහි හෙට්ඨා මජ්ඣෙ උපරිභාගෙ ච භෙදවිසමච්ඡින්නවිකාරදොසත්තා. එත්ථ කුසා ‘‘කණ්ටකා’’ති අධිප්පෙතා කණ්ටකසදිසත්තා, කුසතිණානං එව වා වුත්තාකාරපදෙසො ‘‘කුසකණ්ටකො’’ති වුත්තො.

ගාමවාසීනං විජ්ඣනට්ඨෙනාති නාරහොව හුත්වා තෙසං කාරානං පටිග්ගහණවසෙන පීළනට්ඨෙන.

පක්ඛින්ති හත්ථිලිඞ්ගසකුණං. තස්ස කිර හත්ථිසොණ්ඩසදිසං මුඛං, තස්මා ‘‘හත්ථිසොණ්ඩසකුණ’’න්ති වුත්තං. විස්සජ්ජෙය්‍යාති රජ්ජුයා යථාබද්ධං එව විස්සජ්ජෙය්‍ය.

භොගෙහීති අත්තනො සරීරභොගෙහි. මණ්ඩලං බන්ධිත්වාති යථා සරීරං මණ්ඩලාකාරෙන තිට්ඨති, එවං කත්වා. සුපිස්සාමීති නිද්දං ඔක්කමිස්සාමි. ඩෙතුකාමොති උප්පතිතුකාමො. දිසා දිසන්ති දිසතො දිසං.

ඡ පාණකා විය ඡ ආයතනානි නානජ්ඣාසයත්තා, නානජ්ඣාසයතා ච නෙසං නානාවිසයනින්නතාය දට්ඨබ්බා. දළ්හරජ්ජු විය තණ්හා තෙසං බන්ධනතො. මජ්ඣෙ ගණ්ඨි විය අවිජ්ජා බන්ධනස්ස දුබ්බිනිම්මොචනහෙතුතො. ආරම්මණං බලවං හොති මනුඤ්ඤභාවෙන චෙව තත්ථ තණ්හාභිනිවෙසස්ස දළ්හභාවෙන ච.

සරික්ඛකෙන වා උපමාය ආහරණපක්ඛෙ. අප්පනාති සංසන්දනා. පාළියංයෙව අප්පිතා උපමා ‘‘එවමෙව ඛො’’තිආදිනා. රූපචිත්තාදිවිසමනින්නත්තා චක්ඛුස්ස විසමජ්ඣාසයතා. එස නයො සෙසෙසුපි.

කණ්ණච්ඡිද්දකූපකෙති කණ්ණච්ඡිද්දසඤ්ඤිතෙ ආවාටෙ. තස්සාති සොතස්ස. පච්චයො හොතීති උපනිස්සයො හොති තෙන විනා සද්දග්ගහණස්ස අභාවතො. ‘‘අජටාකාසොපි වට්ටති එවා’’ති වත්වා තස්ස පච්චයභාවං දස්සෙතුං ‘‘අන්තොලෙණස්මි’’න්තිආදි වුත්තං. ධාතුපරම්පරා ඝට්ටෙන්තොති භූතපරම්පරාසඞ්ඝට්ටෙන්තො.

එවං සන්තෙති එවං භූතපරම්පරාවසෙන සද්දෙ සොතපථමාගච්ඡන්තෙ. සම්පත්තගොචරතා හොති සොතස්ස. ඝානාදීනං විය ‘‘දූරෙ සද්දො’’ති ජානනං න සම්භවෙය්‍ය සම්පත්තගාහිභාවතො. තථා තථා ජානනාකාරො හොති මනොවිඤ්ඤාණස්ස ගහණාකාරවිසෙසතො. සොතවිඤ්ඤාණප්පවත්ති පන උභයත්ථ සමානාව. දූරෙ ඨිතොපි සද්දො තාදිසෙ ඨානෙ පටිඝොසාදීනං පච්චයො හොති අයොකන්තො විය අයොචලනස්සාති දට්ඨබ්බං. ධම්මතාති ධම්මසභාවො, සද්දස්ස සො සභාවොති අත්ථො. තතො තතො සවනං හොති ආකාසසඤ්ඤිතස්ස උපනිස්සයස්ස ලබ්භනතො. යදි පන සොතං සම්පත්තගාහී සියා, චිත්තසමුට්ඨානසද්දො සොතවිඤ්ඤාණස්ස ආරම්මණපච්චයො න සියා. පට්ඨානෙ ච අවිසෙසෙන ‘‘සද්දායතනං සොතවිඤ්ඤාණස්ස ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’ති වුත්තො, බහිද්ධා ච චිත්තජස්ස සද්දස්ස සම්භවො නත්ථි. අථ වා චිත්තජො සද්දො ධාතුපරම්පරාය සොතපසාදං ඝට්ටෙති, න සො චිත්තජො සද්දො, යො පරම්පරාය පවත්තො. උතුජො හි සො, තස්මා යථුප්පන්නො සද්දො, තත්ථ ඨිතොව සොතපසාදස්ස ආපාථං ආගච්ඡතීති නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං. තෙන වුත්තං ‘‘අසම්පත්තගොචරමෙවෙත’’න්ති.

තදා එකග්ගචිත්තතං ආපජ්ජති පරිස්සයානං අභාවතො. නාසච්ඡිද්දසඞ්ඛාතආකාසසන්නිස්සයෙ වත්තනතො ඝානං ආකාසජ්ඣාසයං වුත්තං. වාතෙන විනා ගන්ධගහණස්ස අසම්භවතො වාතූපනිස්සයගන්ධගොචරං. තෙනාහ ‘‘තථා හී’’තිආදි.

ගාමතො ලද්ධබ්බං ආහාරං ගාමං, තන්නින්නතාය ගාමජ්ඣාසයතා වුත්තා. තථා හි ජීවිතනිමිත්තං රසො ජීවිතං, තස්මිං නින්නතාය තං අව්හායතීති ජිව්හා. න සක්කා ඛෙළෙන අතෙමිතස්ස රසං ජානිතුං, තස්මා ආපොසන්නිස්සිතරසාරම්මණා ජිව්හාති.

ආමකසුසානතො බහි. උපාදිණ්ණකජ්ඣාසයොති උපාදිණ්ණකනින්නො. කායපසාදසන්නිස්සයභූතාය පථවියා ඵොට්ඨබ්බාරම්මණෙ ඝටිතෙ එව තත්ථ විඤ්ඤාණුප්පත්ති, න අඤ්ඤථාති වුත්තං ‘‘පථවීසන්නිස්සිතඵොට්ඨබ්බාරම්මණො’’ති. තථා හීතිආදි කායස්ස උපාදිණ්ණකජ්ඣාසයතාය සාධකං. අජ්ඣත්තිකබාහිරාති අජ්ඣත්තිකා බාහිරා වා. අස්සාති කායස්ස. සුසන්ථතස්සාතිආදි තස්ස පථවියා පච්චයභාවදස්සනං.

නානජ්ඣාසයොති නානාරම්මණනින්නො. තෙන මනස්ස මක්කටස්ස විය අනවට්ඨිතතං දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘දිට්ඨපුබ්බෙපී’’තිආදි. මූලභවඞ්ගග්ගහණෙන පිට්ඨිභවඞ්ගං නිවත්තෙති. අස්සාති මනස්ස. එවං කිරියමයං විඤ්ඤාණං දට්ඨබ්බං. නානත්තන්ති භෙදො.

යථාරුචිප්පවත්තියා නිවාරණවසෙන බද්ධානං. නිබ්බිසෙවනභාවන්ති ලොලතාසඞ්ඛාතපරිප්ඵන්දස්ස අභාවං. නාකඩ්ඪතීති සවිසයෙ රූපාරම්මණෙ චිත්තසන්තානං, තංසමඞ්ගිනං වා පුග්ගලං නාකඩ්ඪති. පුබ්බභාගවිපස්සනාව කථිතා ආයතනමුඛෙන ‘‘එවඤ්හි වො, භික්ඛවෙ, සික්ඛිතබ්බ’’න්ති වුත්තත්තා.

ඡප්පාණකොපමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

11. යවකලාපිසුත්තවණ්ණනා

248. යවපුඤ්ජො සුපරිපක්කයවසමුදායො. කාජහත්ථාති දණ්ඩහත්ථා. පොථෙය්‍යුන්ති යථා යවසඞ්ඛාතං ධඤ්ඤං වණ්ටතො මුච්චති, එවං පොථෙය්‍යුං. යවෙ සාවෙත්වාති යවසීසතො යවෙ පොථනෙන මොචෙත්වා විවෙචෙත්වා.

චතුමහාපථො විය ඡ ආයතනානි ආරම්මණදණ්ඩකෙහි හනනට්ඨානත්තා. යවකලාපී විය සත්තො තෙහි හඤ්ඤමානත්තා. ඡ බ්‍යාභඞ්ගියො විය සභාවතො ඡධාපි පච්චෙකං ඉට්ඨානිට්ඨමජ්ඣත්තවසෙන අට්ඨාරස ආරම්මණානි යවකලාපට්ඨානියස්ස සත්තස්ස හනනතො. භවපත්ථනාය අපරාපරුප්පත්තිං සන්ධාය ‘‘භවපත්ථනා කිලෙසා’’ති බහුවචනනිද්දෙසො. භවපත්ථනා ච තස්ස පච්චයභූතා කිලෙසා චාති භවපත්ථනාකිලෙසාති එවං වා එත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. යස්මා සත්තානං වට්ටදුක්ඛං නාම සබ්බම්පි තං භවපත්ථනාමූලකං, තස්මා වුත්තං ‘‘එවං සත්තා’’තිආදි. භවපත්ථනකිලෙසාති ච භවපත්ථනාමූලකං කිලෙසං.

භුම්මන්ති සමීපත්ථෙ භුම්මං. තෙනාහ ‘‘සුධම්මාය ද්වාරෙ’’ති. න කතන්ති දුක්ඛුප්පාදනං න කතං. නවගූථසූකරං වියාති නවගූථභක්ඛසූකරං විය. චිත්තෙනෙවාති යො බජ්ඣති, තස්ස චිත්තෙනෙව. තස්මාති යස්මා වෙපචිත්තිබන්ධනස්ස බන්ධනමුච්චනං විය, තස්මා ‘‘වෙපචිත්තිබන්ධන’’න්ති වුත්තං. ඤාණමොක්ඛං බන්ධනන්ති ඤාණෙන මුච්චනං බන්ධනං.

මඤ්ඤමානොති පරිකප්පිතතණ්හාවසෙන ‘‘එතං මමා’’ති, දිට්ඨිවසෙන ‘‘එසො මෙ අත්තා’’ති, මානවසෙන ‘‘එසොහමස්මී’’ති මඤ්ඤන්තො. ඛන්ධවිනිමුත්තස්ස මඤ්ඤමානවත්ථුනො අභාවා ‘‘ඛන්ධෙ මඤ්ඤන්තො’’ති වුත්තං. එතන්ති ‘‘මාරස්සා’’ති එතං සාමිවචනං. කිලෙසමාරෙන බද්ධොති කිලෙසමාරෙන තෙනෙව කිලෙසබන්ධනෙන බද්ධො. මුත්තොති එත්ථාපි එසෙව නයො.

තණ්හාමඤ්ඤනාය සති දිට්ඨිමානමඤ්ඤනානං පසඞ්ගො එව නත්ථීති යථා ‘‘අස්මී’’ති පදෙන දිට්ඨිමානමඤ්ඤනා වුත්තා හොන්ති, එවං තණ්හාමඤ්ඤිතාපීති වුත්තං ‘‘අස්මීති පදෙන තණ්හාමඤ්ඤිතං වුත්ත’’න්ති. අයමහමස්මීති පදෙන දිට්ඨිමඤ්ඤිතන්ති එතරහි ලබ්භමානදිට්ඨිවත්ථුවසෙනෙව. භවිස්සන්ති අනාගතදිට්ඨිවත්ථුපරිකප්පනවසෙනෙව දිට්ඨිමඤ්ඤිතං. යෙභුය්‍යෙන හි අනාගතාලිඞ්ගනා සස්සතදිට්ඨි. උච්ඡෙදවසෙන දිට්ඨිමඤ්ඤිතමෙවාති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. රූපීතිආදීනි පදානි. සස්සතස්සෙවාති සස්සතගාහස්සෙව පභෙදදීපනානි. යස්මා මඤ්ඤිතං ආබාධවසෙන රොගො, අන්තොදොසවසෙන ගණ්ඩො, අඞ්ගනිකන්තවසෙන සල්ලං, තස්මා ඉමෙහි තණ්හාදීහි කිලෙසෙහි පාකටචලනවසෙන ඉඤ්ජන්ති චෙව, අපාකටසඤ්චලනවසෙන ඵන්දන්ති ච. පපඤ්චිතං සංසාරෙ චිරායනං දට්ඨබ්බං, ඛන්ධසන්තානස්ස වා විත්ථාරණං. පමත්තාකාරප්පත්තා මුච්ඡනාකාරප්පත්තා. තෙසන්ති තණ්හාදිට්ඨිකිලෙසානං. ආකාරදස්සනත්ථන්ති පවත්තිආකාරදස්සනත්ථං.

මානො නාම ‘‘සෙය්‍යොහමස්මී’’තිආදිනා මජ්ජනාකාරප්පවත්ති. තණ්හාය සම්පයුත්තමානවසෙනාති කස්මා වුත්තං? නනු සබ්බො මානො තණ්හාසම්පයුත්තො? සති හි බ්‍යභිචාරෙ විසෙසනං ඉච්ඡිතබ්බන්ති. සච්චමෙතං, තණ්හා පන අත්ථි මානස්ස පච්චයභූතා, අත්ථි මානස්ස අප්පච්චයභූතා, යතො මානො අනියතො වුච්චති. තථා හි පට්ඨානෙ ‘‘සංයොජනං ධම්මං පටිච්ච සංයොජනො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා’’ති එත්ථ සංයොජනානි සංයොජනෙහි යථාලාභං යොජෙත්වා දස්සිතයොජනාය ‘‘කාමරාගසංයොජනං පටිච්ච මානසංයොජනං අවිජ්ජාසංයොජන’’න්ති වත්වා ‘‘කාමරාගසංයොජනං පටිච්ච අවිජ්ජාසංයොජන’’න්ති, ‘‘මානසංයොජනං පටිච්ච භවරාගසංයොජනං අවිජ්ජාසංයොජන’’න්ති ච වත්වා ‘‘භවරාගසංයොජනං පටිච්ච අවිජ්ජාසංයොජන’’න්ති වුත්තං. එත්ථ ච කාමරාගභවරාගසංයොජනෙහි මානස්ස අනියතභාවො පකාසිතො. තත්ථ යා තණ්හා බලවතී, තං සන්ධාය ඉදං වුත්තං ‘‘තණ්හාය සම්පයුත්තමානවසෙනා’’ති. බලවතණ්හාසම්පයුත්තො හි මානො සයම්පි බලවා හුත්වා අස්මීති සවිසෙසං මජ්ජනවසෙන පවත්තතීති.

දිට්ඨිවසෙනාති මානමූලකදිට්ඨිවසෙන. ‘‘සෙය්‍යොහමස්මී’’තිආදිනා හි බහුලමානුපෙතස්ස පුග්ගලස්ස රූපාදීසු එකං උද්දිස්ස අයමහමස්මීති දිට්ඨියා උප්පන්නාය මානස්ස අප්පහීනත්තා මානොපි තත්ථ තත්ථෙව උප්පජ්ජති. ඉති මානමූලකං දිට්ඨිං සන්ධායාහ ‘‘අයමහමස්මීති දිට්ඨිවසෙන වුත්ත’’න්ති. චොදකො පන ඉමමත්ථං අජානන්තො අනුපලබ්භමානමෙව සම්පයොගත්ථං ගහෙත්වා ‘‘නනු චා’’තිආදිනා චොදෙති. ඉතරො ‘‘ආම නත්ථී’’ති තමත්ථං සම්පටිච්ඡිත්වා ‘‘මානස්ස පනා’’තිආදිනා පරිහාරමාහ. තස්සත්ථො වුත්තො එව.

යවකලාපිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ආසීවිසවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

චතුත්ථො පණ්ණාසකො.

සළායතනසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.