1. සළායතනසංයුත්තං
1. අනිච්චවග්ගො
1. අජ්ඣත්තානිච්චසුත්තවණ්ණනා
1. චක්ඛතීති චක්ඛු, ඤාණං, යථාසභාවතො ආරම්මණස්ස ජානනෙන සමවිසමං ආචික්ඛන්තං විය පවත්තතීති අත්ථො. තථා මංසචක්ඛු. තම්පි හි රූපදස්සනෙ චක්ඛතීති චක්ඛු. බුද්ධානංයෙව චක්ඛූති බුද්ධචක්ඛු, අසාධාරණතො හි සත්තසන්තානෙසු සස්සතුච්ඡෙදදිට්ඨි අනුලොමිකඤාණයථාභූතඤාණානඤ්චෙව කාමරාගානුසයාදීනඤ්ච යාථාවතො විභාවිතඤාණං ආසයානුසයඤාණං ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තඤාණඤ්ච. හෙට්ඨිමා තයො මග්ගා චතුසච්චධම්මෙසු වුත්තාකාරෙන පවත්තියා ධම්මෙ චක්ඛූති ධම්මචක්ඛු, තථා තෙසං ඵලානි තංතංපටිපක්ඛෙසු පටිප්පස්සද්ධිපහානවසෙන පවත්තනතො. සමන්තතො සබ්බධම්මෙසු චක්ඛුකිච්චසාධනතො සමන්තචක්ඛු, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං. දිබ්බවිහාරසන්නිස්සයෙන ලද්ධබ්බතො දෙවානං දිබ්බචක්ඛු වියාති තං දිබ්බචක්ඛු, අභිඤ්ඤාවිසෙසො. ආලොකං වඩ්ඪෙත්වා රූපදස්සනතො ‘‘ආලොකඵරණෙනා’’ති වුත්තං. ‘‘ඉදං දුක්ඛං අරියසච්චන්ති මෙ, භික්ඛවෙ, පුබ්බෙ අනනුස්සුතෙසු ධම්මෙසු චක්ඛුං උදපාදී’’තිආදිනා (සං. නි. 5.1081; මහාව. 15) නයෙන ආගතත්තා චතුසච්චපරිච්ඡෙදකඤාණං ‘‘පඤ්ඤාචක්ඛූ’’ති වුත්තං. තදිදං ‘‘විපස්සනාඤාණ’’න්ති වදන්ති, ‘‘විපස්සනාමග්ගඵලපච්චවෙක්ඛණඤාණානී’’ති අපරෙ.
පච්චයභූතෙහි එතෙහි අභිසම්භරීයන්තීති සම්භාරා, උපත්ථම්භභූතා චතුසමුට්ඨානිකරූපා. සහ සම්භාරෙහීති සසම්භාරං. මහාභූතානං උපාදාය පසීදතීති පසාදො. අක්ඛිකූපකෙ අක්ඛිපටලෙහීති උභොහි අක්ඛිදලෙහි. සම්භවොති ආපොධාතුමෙව සම්භවභූතමාහ. ඉධ ‘‘තෙරස සම්භාරා’’ති වුත්තං. අට්ඨසාලිනියං (ධ. ස. අට්ඨ. 596) පන සණ්ඨානෙන සද්ධිං ‘‘චුද්දස සම්භාරා’’ති ආගතං. තත්ථ සණ්ඨානන්ති වණ්ණායතනමෙව පරිමණ්ඩලාදිසණ්ඨානභූතං. විසුං වචනං පන නෙසං තථාභූතානං අතථාභූතානඤ්ච ආපොධාතුවණ්ණායතනානං යථාවුත්තෙ මංසපිණ්ඩෙ විජ්ජමානත්තා. සම්භවස්ස චතුධාතුනිස්සිතෙහි සහ වුත්තස්ස ධාතුත්තයනිස්සිතතා යොජෙතබ්බා. දිට්ඨිමණ්ඩලෙති අභිමුඛං ඨිතානං පටිබිම්බපඤ්ඤායනට්ඨානභූතෙ චක්ඛුසඤ්ඤිතාය දිට්ඨියා පවත්තිට්ඨානභූතෙ මණ්ඩලෙ. සන්නිවිට්ඨන්ති එතෙන චක්ඛුපසාදස්ස අනෙකකලාපගතභාවො දස්සිතො. තථා හි සො සත්ත අක්ඛිපටලානි අභිබ්‍යාපෙත්වා වත්තති. යස්මා සො සත්ත අක්ඛිපටලානි බ්‍යාපෙත්වා ඨිතෙහි අත්තනො නිස්සයභූතෙහි කතූපකාරං තංනිස්සිතෙහෙව ආයුවණ්ණාදීහි අනුපාලිතපරිවාරිතං තිසන්තතිරූපසමුට්ඨාපකෙහි උතුචිත්තාහාරෙහි උපත්ථම්භියමානං හුත්වා තිට්ඨති. රූපදස්සනසමත්ථන්ති අත්තානං නිස්සාය පවත්තවිඤ්ඤාණස්ස වසෙන රූපායතනදස්සනසමත්ථං. විත්ථාරකථාති තස්ස චක්ඛුනො සොතාදීනඤ්ච හෙතුපච්චයාදිවසෙන චෙව ලක්ඛණාදිවසෙන ච විත්ථාරකථා.
සම්මසනචාරචිත්තන්ති විපස්සනාය පවත්තිට්ඨානභූතං විපස්සිතබ්බං චිත්තං. කෙචි ‘‘විපස්සනුපගතකිරියමයචිත්ත’’න්ති වදන්ති, තං තෙසං මතිමත්තං. තීණි ලක්ඛණානි දස්සෙත්වා විපස්සනං උස්සුක්කාපෙත්වා අරහත්තස්ස පාපනවසෙන දෙසනාය පවත්තත්තා.
අජ්ඣත්තානිච්චසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
2-3. අජ්ඣත්තදුක්ඛසුත්තාදිවණ්ණනා
2-3. ද්වෙ ලක්ඛණානීති දුක්ඛානත්තලක්ඛණානි. එකං ලක්ඛණන්ති අනත්තලක්ඛණං. සෙසානීති වුත්තාවසෙසානි ලක්ඛණානි. තෙහීති යෙහි දුතියතතියානි සුත්තානි දෙසිතානි, තෙහි. සල්ලක්ඛිතානීති සම්මදෙව උපධාරිතානි. එත්තකෙනාති ද්වින්නං එකස්සෙව වා ලක්ඛණස්ස කථනෙන.
අජ්ඣත්තදුක්ඛසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
4-6. බාහිරානිච්චසුත්තාදිවණ්ණනා
4-6. වුත්තසදිසොවාති ‘‘ද්වෙ ලක්ඛණානී’’තිආදිනා වුත්තසදිසො එව. නයොති අතිදෙසනයො.
බාහිරානිච්චසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
7-12. අජ්ඣත්තානිච්චාතීතානාගතසුත්තාදිවණ්ණනා
7-12. සල්ලක්ඛෙත්වාති අතීතානාගතානං අවිජ්ජමානත්තා ගාහස්ස දළ්හතාය සල්ලක්ඛෙත්වා. පච්චුප්පන්නෙසු විජ්ජමානත්තා බලවතා තණ්හාදිගාහෙන විපස්සනාවීථිං පටිපාදෙතුං කිලමන්තානං විනෙය්‍යානං වසෙන.
අජ්ඣත්තානිච්චාතීතානාගතසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
අනිච්චවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
2. යමකවග්ගො
1-4. පඨමපුබ්බෙසම්බොධසුත්තාදිවණ්ණනා
13-16. ද්වීසුපි සුත්තෙසු ආයතනානං වසෙන දෙසනා එකරසාවාති ‘‘පඨමදුතියෙසූ’’ති එකජ්ඣං පදුද්ධාරො කතො. ආහිතො අහංමානො එත්ථාති අත්තා, අත්තභාවො. අත්තානමධි අජ්ඣත්තං, තප්පරියාපන්නත්තා තත්ථ භවානි අජ්ඣත්තිකානි, තෙසං අජ්ඣත්තිකානං. අජ්ඣත්තඤ්ච නාම අජ්ඣත්තජ්ඣත්තං, නියකජ්ඣත්තං, ගොචරජ්ඣත්තං, විසයජ්ඣත්තන්ති චතුබ්බිධං. තත්ථ අජ්ඣත්තජ්ඣත්තං අජ්ඣත්තෙ භවන්ති අජ්ඣත්තිකන්ති ආහ ‘‘අජ්ඣත්තජ්ඣත්තවසෙන අජ්ඣත්තිකාන’’න්ති. තෙසං චක්ඛාදීනං අජ්ඣත්තෙසුපි අජ්ඣත්තිකභාවො අධිකසිනෙහවත්ථුතායාති ආහ ‘‘ඡන්දරාගස්ස අධිමත්තබලවතායා’’ති. ඉදානි තත්ථ තමත්ථං පටියොගිනා සද්ධිං උදාහරණවසෙන දස්සෙන්තො ‘‘මනුස්සානං හී’’තිආදිමාහ. තං උත්තානමෙව. බාහිරානීති අජ්ඣත්තිකතො බහි භවානි.
පඨමපුබ්බෙසම්බොධසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
5-6. පඨමනොචෙඅස්සාදසුත්තාදිවණ්ණනා
17-18. නික්ඛන්තාති ලොකතො නික්ඛන්තා. විසංයුත්තා සංයොගහෙතූනං කිලෙසානං පහීනත්තා නො සංයුත්තා. නො අධිමුත්තාති න උස්සුක්කජාතා. විමරියාදී…පෙ… චෙතසාති විගතකිලෙසවට්ටමරියාදතාය නිම්මරියාදීකතෙන චිත්තෙන. චතුසච්චමෙව කථිතං චක්ඛාදීනං අස්සාදාදිනො කථිතත්තා.
පඨමනොචෙඅස්සාදසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
7-10. පඨමාභිනන්දසුත්තාදිවණ්ණනා
19-22. වට්ටවිවට්ටමෙව කථිතං අභිනන්දනානං උප්පාදනිරොධානඤ්ච වසෙන දෙසනාය පවත්තත්තා. අනුපුබ්බකථාති ආදිතො පට්ඨාය පදත්ථවණ්ණනා. නෙසන්ති සුත්තානං.
පඨමාභිනන්දසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
යමකවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
3. සබ්බවග්ගො
1. සබ්බසුත්තවණ්ණනා
23. සබ්බ-සද්දො පකරණවසෙන කත්ථචි සප්පදෙසෙපි පවත්තතීති තතො නිවත්තනත්ථං අනවසෙසවිසයෙන සබ්බ-සද්දෙන විසෙසෙත්වා වුත්තං ‘‘සබ්බසබ්බ’’න්ති, සබ්බමෙව හුත්වා සබ්බන්ති අත්ථො. ආයතනභාවං සබ්බං ආයතනසබ්බං, සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො.
තස්ස අවිසයාභාවතො න අද්දිට්ඨමිධත්ථි කිඤ්චීති. ඉධාති නිපාතමත්තං, ඉධ වා සදෙවකෙ ලොකෙ, දස්සනභූතෙන ඤාණෙන අදිට්ඨං නාම කිඤ්චි නත්ථීති අත්ථො. යදි එවං අනුමානවිසයං නු ඛො කථන්ති ආහ ‘‘අථො අවිඤ්ඤාත’’න්ති. අඤ්ඤෙසං අපච්චක්ඛම්පි අවිඤ්ඤාතං තස්ස කිඤ්චි නත්ථීති අදිට්ඨං අවිඤ්ඤාතං නත්ථි. පච්චුප්පන්නං අතීතමෙව ඤෙය්‍යං ගහිතං, අනාගතං නු ඛො කථන්ති ආහ – ‘‘අජානිතබ්බ’’න්ති, තස්ස කිඤ්චි නත්ථීති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. ජානිතුං ඤාතුං අසක්කුණෙය්‍යං නාම තස්ස කිඤ්චි නත්ථීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සබ්බං අභිඤ්ඤාසී’’තිආදි.
සකලස්ස සක්කායධම්මස්ස පරිග්ගහිතත්තා සක්කායසබ්බං. සබ්බධම්මෙසූති පඤ්චන්නං ද්වාරානං ආරම්මණභූතෙසු සබ්බෙසු ධම්මෙසු. යස්මා ඡසුපි ආරම්මණෙසු ගහිතෙසු පදෙසසබ්බං නාම න හොති, තස්මා ‘‘පඤ්චාරම්මණමත්ත’’න්ති වුත්තං. පදෙසසබ්බං සක්කායසබ්බං න පාපුණාති තස්ස තෙභූමකධම්මෙසු එකදෙසස්ස අසඞ්ගණ්හනතො. සක්කායසබ්බං ආයතනසබ්බං න පාපුණාති ලොකුත්තරධම්මානං අසඞ්ගණ්හනතො. ආයතනසබ්බං සබ්බසබ්බං න පාපුණාති. යස්මා ආයතනසබ්බෙන චතුභූමකධම්මාව පරිග්ගහිතා, න ලක්ඛණපඤ්ඤත්තියො, යස්මා සබ්බසබ්බං දස්සෙන්තෙන බුද්ධඤාණවිසයො දස්සිතො, තස්මා ‘‘සබ්බසබ්බං න පාපුණාතී’’ති එත්ථාපි ‘‘කස්මා…පෙ… නත්ථිතායා’’ති සබ්බං ඤාතාරම්මණෙනෙව පුච්ඡාවිස්සජ්ජනං කතං. ‘‘ආයතනසබ්බෙපි ඉධ විපස්සනුපගධම්මාව ගහෙතබ්බා අභිඤ්ඤෙය්‍යනිද්දෙසවසෙනපි සම්මසනචාරස්සෙව ඉච්ඡිතත්තා’’ති වදන්ති.
පටික්ඛිපිත්වාති ‘‘ඉදං සබ්බං නාම න හොතී’’ති එවං පටික්ඛිපිත්වා. තස්සාති ‘‘අඤ්ඤං සබ්බං පඤ්ඤාපෙස්සාමී’’ති වදන්තස්ස. වාචාය වත්තබ්බවත්ථුමත්තකමෙවාති වඤ්ඣාපුත්තගගනකුසුමාදිවාචා විය එතස්ස වාචාය කෙවලං වත්තබ්බවත්ථුකමෙව භවෙය්‍ය, න අත්ථො, වචනමත්තකමෙවාති අත්ථො. අතික්කමිත්වාති අනාමසිත්වා අග්ගහෙත්වා. තං කිස්ස හෙතූති විඝාතාපජ්ජනං කෙන හෙතුනා. යථා තං අවිසයස්මින්ති යථා අඤ්ඤොපි කොචි අවිසයෙ වායමන්තො, එවන්ති අත්ථො. අට්ඨකථායං පන යස්මා පාළියං ‘‘තං කිස්ස හෙතූ’’ති වුත්තකාරණමෙව උපනයනවසෙන දස්සෙතුං ‘‘යථා ත’’න්තිආදි වුත්තං. කාරණොපනයනඤ්ච කාරණමෙවාති ‘‘යථාති කාරණවචන’’න්ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. තෙනෙවාහ ‘‘එවං ඉමස්මිම්පි අවිසයෙ’’තිආදි.
සබ්බසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
2. පහානසුත්තවණ්ණනා
24. සබ්බස්සාති ද්වාරාරම්මණෙහි සද්ධිං ද්වාරප්පවත්තස්ස. පහානායාති තප්පටිබද්ධඡන්දරාගපහානවසෙන පජහනාය. චක්ඛුසම්ඵස්සන්ති චක්ඛුසන්නිස්සිතඵස්සං. මූලපච්චයන්ති මූලභූතං පච්චයං කත්වා, සහජාතවෙදනාය චක්ඛුසම්ඵස්සපච්චයභාවෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි. එසෙව නයොති අපදෙසෙන ‘‘සොතසම්ඵස්සං මූලපච්චයං කත්වා’’තිආදිනා වත්තබ්බන්ති දස්සෙති. මනොති භවඞ්ගචිත්තං මනොද්වාරස්ස අධිප්පෙතත්තා. ආරම්මණන්ති ධම්මාරම්මණං. සහාවජ්ජනකජවනන්ති සහමනොද්වාරාවජ්ජනකං ජවනං. තංපුබ්බකත්තා මනොවිඤ්ඤාණඵස්සවෙදනානං මූලපච්චයභූතා සබ්බෙස්වෙව චක්ඛුද්වාරාදීසු වුත්තිත්තා තදනුරූපතො ‘‘භවඞ්ගසහජාතො සම්ඵස්සො’’ති වුත්තං. සහාවජ්ජනවෙදනාය ජවනවෙදනා ‘‘වෙදයිත’’න්ති අධිප්පෙතා, භවඞ්ගසම්පයුත්තාය පන වෙදනාය ගහණෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි. භවඞ්ගතො අමොචෙත්වා භවඞ්ගචිත්තෙන සද්ධිංයෙව ආවජ්ජනං ගහෙත්වා මනොද්වාරාවජ්ජනං භවඞ්ගං දට්ඨබ්බං. යා පනෙත්ථ දෙසනාති යා එත්ථ ‘‘පහානායා’’තිආදිනා පවත්තදෙසනා සත්ථු අනසිට්ඨි ආණා. අයං පණ්ණත්ති නාම තස්ස තස්ස අත්ථස්ස පකාරතො ඤාපනතො. එත්ථ සබ්බග්ගහණෙන සබ්බෙ සභාවධම්මා ගහිතා, පඤ්ඤත්ති පන කතමාති විචාරණාය තං දස්සෙතුං ‘‘යා පනෙත්ථා’’තිආදි වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.
පහානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
3. අභිඤ්ඤාපරිඤ්ඤාපහානසුත්තවණ්ණනා
25. අභිඤ්ඤාති අභිඤ්ඤාය. ය-කාරලොපවසෙනායං නිද්දෙසො ‘‘සයං අභිඤ්ඤා’’තිආදීසු (දී. නි. 1.28, 405; ම. නි. 1.154) විය, තථා ‘‘පරිඤ්ඤා’’ති එත්ථාපි. සබ්බන්ති ආයතනසබ්බං. තඤ්හි අභිඤ්ඤෙය්‍යං. අභිජානිත්වාති අභිඤ්ඤාය ජානිත්වා. පරිජානිත්වාති තීරණපරිඤ්ඤාය අනිච්චාදිතො පරිජානිත්වා. පජහනත්ථායාති පහානපරිඤ්ඤාය අනවසෙසතො පජහනාය.
අභිඤ්ඤාපරිඤ්ඤාපහානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
4. පඨමඅපරිජානනසුත්තවණ්ණනා
26. ‘‘අභිජාන’’න්තිආදිනා එත්ථ භගවා පඨමං කණ්හපක්ඛං දස්සෙත්වා සුක්කපක්ඛං දස්සෙති වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයවසෙන. තෙනෙත්ථ වට්ටවිවට්ටං කථිතං.
පඨමඅපරිජානනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
5. දුතියඅපරිජානනසුත්තවණ්ණනා
27. චක්ඛුවිඤ්ඤාණවිඤ්ඤාතබ්බධම්මො නාම රූපායතනමෙවාති ආහ ‘‘හෙට්ඨා ගහිතරූපමෙවා’’ති. ඉධ අනාපාථගතං ‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤාණවිඤ්ඤාතබ්බා ධම්මා’’ති වුත්තත්තා. හෙට්ඨා ආපාථගතම්පි අනාපාථගතම්පි ගහිතමෙව ‘‘යෙ ච රූපා’’ති අනවසෙසතො වුත්තත්තා. තෙ හි වෙදනාසඤ්ඤාසඞ්ඛාරක්ඛන්ධා සහ චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන විඤ්ඤාතබ්බත්තා. තථා හි චක්ඛුවිඤ්ඤාණං තෙහි එකුප්පාදං එකවත්ථුකං එකනිරොධං එකාරම්මණමෙව. සෙසපදෙසූති සෙසෙසු ‘‘යඤ්ච සොතං යෙ ච සද්දා’’තිආදිනා ආගතෙසු කණ්හපක්ඛෙ පඤ්චසු, සුක්කපක්ඛෙ ඡසුපි පදෙසු. එසෙව නයොති ය්වායං ‘‘හෙට්ඨා ගහිතරූපමෙව ගණ්හිත්වා’’ති අත්ථො වුත්තො. එසො එව තත්ථපි අත්ථවණ්ණනානයො.
දුතියඅපරිජානනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
6. ආදිත්තසුත්තවණ්ණනා
28. ගයානාමිකාය නදියා අවිදූරෙ පවත්තො ගාමො ගයා නාම, තස්සං ගයායං විහරතීති සමීපත්ථෙ චෙතං භුම්මවචනං. ගයාගාමස්ස හි ආසන්නෙ ගයාසීසනාමකෙ පිට්ඨිපාසාණෙ භගවා තදා විහාසි. තෙනාහ ‘‘භගවා තත්ථ විහරතී’’ති.
තත්‍රාති ‘‘භික්ඛූ ආමන්තෙසී’’ති යෙ භික්ඛූ ආමන්තෙසි, යථා චායං දෙසනා තෙසං සප්පායා ජාතා, තත්‍ර තස්මිං අත්ථද්වයෙ විභාවෙතබ්බෙ අයං අනුපුබ්බිකථා සමුදාගමතො පට්ඨාය අනුපටිපාටිකථා. ඉතොති ඉමස්මා කප්පතො. කිරාති අනුස්සවනත්ථෙ නිපාතො. පාරමිතාපරිභාවනාය පරිපාකගතෙ. ඤාණෙති බොධිඤාණෙ. කනිට්ඨපුත්තො වෙමාතිකභාතා භගවතො. වෙළුභිත්තිකුටිකාහි පරික්ඛිපිත්වා බහිද්ධා, අන්තො පන පටසාණීහි.
සබ්බෙසං සත්තානං. පුඤ්ඤචෙතනං අන්තො අබ්භන්තරෙ පවෙසෙති. භගවාපි තස්ස පුත්තොති කත්වා ‘‘අඤ්ඤෙ තයො පුත්තා’’ති වුත්තං. අවිප්පකිරිත්වාති පරාජයෙන අවිප්පකිරිය අපලායිත්වා. පිදහීති දාතුං න සක්කොමීති තථා අකාසි. සච්චවාදිතාය ගණ්හිංසූති රාජකුලස්ස සච්චවාදිතාය අත්තනො වරං ගණ්හිංසු.
විනිවත්තිතුන්ති පටිඤ්ඤාය නිවත්තිතුං. අන්තරාති තුම්හෙහි පරිච්ඡින්නකාලස්ස අන්තරා එව මතා. අට්ඨවීසතිහත්ථට්ඨානං උසභං නාම. උසභෙ අට්ඨවීසතිහත්ථප්පමාණෙ ඨානෙ. දානග්ගෙ බ්‍යාවටොති පසුතො.
සොති භගවා. තථාරූපඤ්හි බුද්ධානං දෙසනාපාටිහාරියං, යථා දෙසනාය ගහිතො අත්ථො පච්චක්ඛතො විභූතො හුත්වා උපට්ඨාති. තෙනාහ ‘‘ඉමෙසං…පෙ… දෙසෙස්සාමී’’ති. සන්නිට්ඨානන්ති චිරකාලපරිචිතාදිත්තඅග්ගිකානං ආදිත්තපරියායදෙසනාව සප්පායාති නිච්ඡයමකාසි. පදිත්තන්ති පදීපිතං එකාදසහි අග්ගීහි එකජාලීභූතං. තෙනාහ ‘‘සම්පජ්ජලිත’’න්ති. දුක්ඛලක්ඛණං කථිතං චක්ඛාදීනං එකාදසහි අග්ගීහි ආදිත්තභාවෙන දුක්ඛමතාය දුක්ඛස්ස කථිතත්තා.
ආදිත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
7. අද්ධභූතසුත්තවණ්ණනා
29. අධිසද්දෙන සමානත්ථො අද්ධසද්දොති ආහ ‘‘අද්ධභූතන්ති අධිභූත’’න්තිආදි. සෙසං වුත්තනයමෙව.
අද්ධභූතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
8. සමුග්ඝාතසාරුප්පසුත්තවණ්ණනා
30. මඤ්ඤිතං නාම තණ්හාමානදිට්ඨීහි ගහෙතබ්බං මඤ්ඤිතං. සබ්බස්මිං මඤ්ඤිතන්ති සබ්බමඤ්ඤිතං, තස්ස සමුග්ඝාතො සෙතුඝාතො, තදාවහං සබ්බමඤ්ඤිතසමුග්ඝාතසාරුප්පං. අට්ඨකථායං පන ‘‘මඤ්ඤිතං නාම චක්ඛාදීසු එව උප්පජ්ජති, නාඤ්ඤස්මි’’න්ති දුතියනයො වුත්තො. අනුච්ඡවිකන්ති අනුරූපං අවිලොමං. ඉධාති ඉධෙව සාසනෙ අඤ්ඤත්ථ තදභාවතො. ‘‘තණ්හා-මානදිට්ඨිමඤ්ඤිතාන’’න්ති වුත්තං මඤ්ඤිතත්තයං සපරසන්තානෙසු පටිපක්ඛවසෙන යොජෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘චක්ඛුං අහන්ති වා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ‘‘චක්ඛුං අහ’’න්ති ඉමිනා අජ්ඣත්තවිසයං දිට්ඨිමඤ්ඤිතඤ්ච දස්සෙති අත්තාභිනිවෙසාහංකාරදීපනතො. ‘‘මම’’න්ති ඉමිනා තණ්හාමඤ්ඤිතං මානමඤ්ඤිතම්පි වා, පරිග්ගහමුඛෙනපි සෙය්‍යාදිතො මානුප්පජ්ජනතො. සෙසපදද්වයෙපි ඉමිනා නයෙන මඤ්ඤිතවිභාගො වෙදිතබ්බො. අහන්ති අත්තාව, සො ච චක්ඛුස්මිං තදධීනවුත්තිත්තා ‘‘පරො’’ති න මඤ්ඤති. මම කිඤ්චනපලිබොධො චක්ඛුස්මිං සති ලබ්භනතො, අසති න මඤ්ඤති තථාමඤ්ඤිතස්ස පච්චයඝාතතො. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො.
අහං චක්ඛුතො නිග්ගතොති ‘‘අහ’’න්ති වත්තබ්බො අයං සත්තො චක්ඛුතො නිග්ගතො තත්ථ සුඛුමාකාරෙන උපලබ්භනතො. මම කිඤ්චනපලිබොධො චක්ඛුතො නිග්ගතො තස්මිං සති එව උපලබ්භනතො. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. තත්ථ පරොති පරො සත්තො. මම චක්ඛූති න මඤ්ඤති යස්ස තං චක්ඛු, තස්ස ‘‘අහ’’න්ති වත්තබ්බස්සෙව අභාවතො. මමත්තභූතන්ති මම කාරණං. සෙසං උත්තානමෙව. එවමෙතස්මිං සුත්තෙ චක්ඛුරූප-චක්ඛුවිඤ්ඤාණ-චක්ඛුසම්ඵස්ස-සුඛදුක්ඛාදුක්ඛමසුඛවසෙන සත්ත වාරා චක්ඛුද්වාරෙ, තථා සොතද්වාරාදීසූති ඡ සත්තකා ද්වෙචත්තාලීස. පුන සක්කායවසෙන ‘‘සබ්බං න මඤ්ඤතී’’තිආදිනා වුත්තං, තෙන තෙචත්තාලීස. පුන තෙභූමකවට්ටං ‘‘ලොකො’’ති ගහෙත්වා ‘‘න කිඤ්චි ලොකෙ උපාදියතී’’ති වුත්තං, තෙන චතුචත්තාලීස හොන්ති. එවං සබ්බථාපි චතුචත්තාලීසාය ඨානෙසු අරහත්තං පාපෙත්වා විපස්සනා කථිතාති වෙදිතබ්බා. ‘‘චතුචත්තාලීසාධිකසතෙසූ’’ති කෙසුචි පොත්ථකෙසු ලිඛන්ති, සා ච පමාදලෙඛා.
සමුග්ඝාතසාරුප්පසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
9. පඨමසමුග්ඝාතසප්පායසුත්තවණ්ණනා
31. උපකාරභූතා තදාවහත්තා. තතොති මඤ්ඤිතාකාරතො. තන්ති මඤ්ඤනාවත්ථුං. අඤ්ඤෙනාකාරෙනාති යථා මඤ්ඤති අනිච්චාදිආකාරතො, අඤ්ඤෙන අනිච්චාදිනා ආකාරෙන හොති. අඤ්ඤථාභාවං විපරිණාමන්ති උප්පාදවයතාය අඤ්ඤථාභාවං ජරාය මරණෙන ච ද්වෙධා විපරිණාමෙතබ්බං. තං උපගමනෙන අඤ්ඤථාභාවී, එවංභූතො හුත්වාපි ජීරණභිජ්ජනසභාවෙසු. භවෙසු සත්තො ලොකො උපරිපි භවංයෙව අභිනන්දති. හෙට්ඨා ගහිතමෙව සඞ්කඩ්ඪිත්වාති ‘‘චක්ඛුං න මඤ්ඤතී’’තිආදිනා හෙට්ඨා ගහිතමෙව ඛන්ධධාතුආයතනාති ඛන්ධාදිපරියායෙන එකතො ගහෙත්වා පුනපි මඤ්ඤනාවත්ථුං දස්සෙති. අවසානෙ ‘‘තතො තං හොතී’’ති වුත්තපදෙන සද්ධිං සබ්බවාරෙසු අට්ඨ අට්ඨ හොන්තීති ‘‘අට්ඨචත්තාලීසාය ඨානෙසූ’’ති වුත්තං.
පඨමසමුග්ඝාතසප්පායසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
10. දුතියසමුග්ඝාතසප්පායසුත්තවණ්ණනා
32. දස්සෙත්වාති එත්ථ ලක්ඛණෙ අයං ත්වා-සද්දො, හෙතුම්හි වා. අනාදිසත්තසන්තානගතගාහත්තයලක්ඛිතා හි සත්ථු, තිපරිවට්ටදෙසනා තංනිමිත්තං යාවදෙව තප්පහානාය පවත්තිතභාවතො. අරහත්තං පාපෙත්වා විපස්සනා කථිතාති අට්ඨකථායං වුත්තං ‘‘සහ විපස්සනාය චත්තාරොපි මග්ගා කථිතා’’ති.
දුතියසමුග්ඝාතසප්පායසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
සබ්බවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
4. ජාතිධම්මවග්ගවණ්ණනා
33-42. නිබ්බත්තනසභාවන්ති හෙතුපච්චයෙහි උප්පජ්ජනසභාවං. උප්පාදානන්තරං බුද්ධිප්පත්තියා ජීරණසභාවං. යත්ථ චක්ඛාදයො, තත්ථෙව විසභාගසමුට්ඨානලක්ඛණෙන බ්‍යාධිනො උප්පත්තිපච්චයභාවෙන බ්‍යාධිසභාවං. මරණසභාවන්ති විනාසසභාවං. සොකසභාවන්ති ඤාතිබ්‍යසනාදිනා ඩය්හමානදුක්ඛසභාවං. සංකිලෙසිකසභාවන්ති තණ්හාදිවසෙන සංකිලිස්සනසභාවං.
ජාතිධම්මවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
5. සබ්බඅනිච්චවග්ගවණ්ණනා
43-52. ඤාතපරිඤ්ඤා ආගතා විසයවසෙන තබ්බිසයස්ස ධම්මස්ස ජොතිතත්තා. ඉතරා ද්වෙ තීරණපහානපරිඤ්ඤාපි ආගතා එවාති වෙදිතබ්බා, තාසං අභිඤ්ඤෙය්‍යධම්මවිසයත්තා ඤාණස්ස ච තීරණපහානපරිඤ්ඤාසම්භවතො. පරිඤ්ඤෙය්‍යපදෙ තීරණපරිඤ්ඤාව ආගතා, පහාතබ්බපදෙ පහානපරිඤ්ඤාව ආගතාති යොජනා. ඉතරාපි ද්වෙ ගහිතායෙව තාහි විනා අත්ථසිද්ධියා අභාවතො. පච්චක්ඛං කාතබ්බං ආරම්මණතො අසම්මොහතො පටිවිජ්ඣනෙන. අවුත්තාපි ගහිතායෙව පරිජානනස්ස යාවදෙව පහානත්ථත්තා. එකසභාවෙන විනාභාවො අනෙකග්ගට්ඨො. උපසට්ඨරොගෙන විය අන්තො එව අභිහතසබ්බතා උපහතට්ඨො.
සබ්බඅනිච්චවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
පඨමො පණ්ණාසකො.
6. අවිජ්ජාවග්ගවණ්ණනා
53-62. චතූසු සච්චෙසු අඤ්ඤාණං තප්පටිච්ඡාදකසම්මොහො. අවින්දියං වින්දති, වින්දියං න වින්දතීති කත්වා විජ්ජාය පටිපක්ඛොව අවිජ්ජා. විජ්ජාය උප්පන්නාය අනවසෙසතො අවිජ්ජා පහීයති, තං දස්සෙන්තො ‘‘විජ්ජාති අරහත්තමග්ගවිජ්ජා’’ති ආහ. න කෙවලං අනිච්චානුපස්සනාවසෙනෙව මග්ගවුට්ඨානං, අථ ඛො ඉතරානුපස්සනාවසෙනපීති දස්සෙන්තො ‘‘දුක්ඛා…පෙ… පහීයතියෙවා’’ති ආහ. සබ්බත්ථාති උපරිසුත්තන්තෙ සන්ධායාහ. තතො අපරෙපි තංඅත්ථලක්ඛණවසෙන කථිතසුත්තන්තෙපි. තානිපි හි තථා බුජ්ඣනකපුග්ගලානමජ්ඣාසයෙන වුත්තානීති.
අවිජ්ජාවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
7. මිගජාලවග්ගො
1. පඨමමිගජාලසුත්තවණ්ණනා
63. චක්ඛුවිඤ්ඤාණං දස්සනකිච්චන්ති වුත්තචක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන පස්සිතබ්බන්ති ආහ ‘‘ඉට්ඨාරම්මණභූතා’’ති. කමනීයාති කාමෙතබ්බා. මනං අප්පායන්තීති මනාපාති ආහ ‘‘මනවඩ්ඪනකා’’ති. පියායිතබ්බසභාවා පියරූපා. කාමූපසංහිතාති කාමපටිසංයුත්තා. ආලම්බිතබ්බතා එව චෙත්ථ උපසංහිතතාති ‘‘ආරම්මණං කත්වා’’තිආදිමාහ. තණ්හාසඞ්ඛාතා නන්දී තණ්හානන්දී, න තුට්ඨිනන්දීයෙව ‘‘නන්දිං චරතී’’තිආදීසු විය. ගාමන්තන්ති ගාමසමීපං. ‘‘අනුපචාරට්ඨාන’’න්ති වත්වා තං දස්සෙති ‘‘යත්ථා’’තිආදිනා.
එත්ථාති යථානීහතෙ පාඨෙ. ‘‘ඉමං එකං පරියායං ඨපෙත්වා’’ති වුත්තං තස්ස ‘‘පන්තානී’’තිපදෙන සඞ්ගහිතත්තා. අප්පසද්දානි අප්පනිග්ඝොසානීති එත්ථ අප්ප-සද්දො අභාවත්ථො.
පඨමමිගජාලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
6. සමිද්ධිලොකපඤ්හාසුත්තවණ්ණනා
68. ආයාචනසුත්තතො පට්ඨායාති මිගජාලවග්ගෙ දුතියසුත්තතො පට්ඨාය. පඨමසුත්තෙ පන දුතියකවිහාරාදිභාවො වුත්තොති.
සමිද්ධිලොකපඤ්හාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
7. උපසෙනආසීවිසසුත්තවණ්ණනා
69. ගහෙත්වාති පාරුපනස්ස සිථිලකරණෙන වීමංසතො මොචෙත්වා. ලෙණච්ඡායායාති පුරිමදිසාය ලෙණච්ඡායායං. පතිත්වාති ලෙණච්ඡදනතො භස්සිත්වා. ඵුට්ඨවිසොති චතූසු ආසීවිසෙසු සො ඵුට්ඨවිසො. තෙනාහ ‘‘තස්මා’’තිආදි. පරියාදියමානමෙවාති ඛෙපෙන්තමෙව, විනාසෙන්තමෙවාති අත්ථො. යථාපරිච්ඡෙදෙනාති අත්තනො විසපරිච්ඡෙදානුරූපං. අඤ්ඤථාභාවන්ති වඩ්ඪභාවාදිපකතිජහනං. සභාවවිගමොති විනාසො.
උපසෙනආසීවිසසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
8. උපවාණසන්දිට්ඨිකසුත්තවණ්ණනා
70. රූපං පටිසංවිදිතං කරොති ඤාතපරිඤ්ඤාවසෙන. රූපරාගන්ති නීලාදිභෙදෙ රූපධම්මෙ රාගං. පටිසංවිදිතං කරොති ‘‘අයං මෙ රාගො අප්පහීනො’’ති. එතෙන සෙක්ඛානං පච්චවෙක්ඛණා කථිතා. තෙන වුත්තං ‘‘එවම්පි ඛො, උපවාණ, සන්දිට්ඨිකො ධම්මො හොතී’’තිආදි. රූපරාගං පටිසංවිදිතං කරොති ‘‘නත්ථි මෙ අජ්ඣත්තං රූපෙසු රාගො’’ති පජානාති. අසෙක්ඛානං හායං පච්චවෙක්ඛණා.
උපවාණසන්දිට්ඨිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
9. පඨමඡඵස්සායතනසුත්තවණ්ණනා
71. ඵස්සාකරානන්ති ඡන්නං ඵස්සානං ආකරානං උප්පත්තිට්ඨානානං, චක්ඛාදීනන්ති අත්ථො. නට්ඨො නාම අහන්ති වදති, යො ඡන්නං ඵස්සායතනානං සමුදයාදිං යථාභූතං පජානාති, සො වුසිතවා, ඉතරො අවුසිතවා අහඤ්ච තාදිසොති. අයමෙවාති අයං චක්ඛුස්මිං ‘‘නෙතං මමා’’තිආදිනා තිණ්ණං ගාහානං අභාවො එව.
පඨමඡඵස්සායතනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
10. දුතියඡඵස්සායතනසුත්තවණ්ණනා
72. අපුනබ්භවොති පුනබ්භවාභාවො.
11. තතියඡඵස්සායතනසුත්තවණ්ණනා
73. පනස්සසන්ති එකංසෙන නට්ඨොති අයමෙත්ථ අත්ථොති ආහ ‘‘අතිනට්ඨො’’ති, ධුරතො එව නට්ඨොති අත්ථො.
තතියඡඵස්සායතනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
මිගජාලවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
8. ගිලානවග්ගො
1-5. පඨමගිලානසුත්තාදිවණ්ණනා
74-78. අප්පඤ්ඤාතොති නාමගොත්තතො චෙව සීලාදිගුණෙහි ච අප්පඤ්ඤාතො අවිස්සුතො. ථෙරමජ්ඣිමභාවං අප්පත්තතාය නවො.
පඨමගිලානසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
7. දුතියඅවිජ්ජාපහානසුත්තවණ්ණනා
80. අනිච්චාදිවසෙන අභිනිවිසනං අභිනිවෙසො, සො එව ධම්මසභාවං අතික්කමිත්වා පරතො ආමසනතො පරාමාසො, සො එව ගාහො. තෙන අභිනිවෙසපරාමාසග්ගාහෙන ගණ්හිතුං න යුත්තා අනිච්චාදිසභාවත්තා. සඞ්ඛාරා එව පවත්තියා කාරණභාවතො සඞ්ඛාරනිමිත්තානි. යො සඞ්ඛාරෙසු අපරිඤ්ඤාතාභිනිවෙසෙන පස්සිතබ්බො අත්තාකාරො, සො න හොතීති අඤ්ඤො අනත්තාකාරො, තතො අඤ්ඤතො පස්සති. පරිඤ්ඤාතාභිනිවෙසොති තීරණපරිඤ්ඤාය පරිච්ඡිජ්ජ ඤාතමිච්ඡාභිනිවෙසො. පරිඤ්ඤාතාභිනිවෙසොති වා පරිඤ්ඤාතවිපස්සනාභිනිවෙසො. විපස්සනාති අරූපසත්තකවසෙන විපස්සනාය පරිජානිතබ්බා.
දුතියඅවිජ්ජාපහානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
8. සම්බහුලභික්ඛුසුත්තවණ්ණනා
81. කෙවලන්ති ඉතරලක්ඛණෙහි අවොමිස්සං.
10. ඵග්ගුනපඤ්හාසුත්තවණ්ණනා
83. තණ්හාය පහීනාය දිට්ඨිමානාපි පහීනා එවාති ‘‘තණ්හාපපඤ්චස්ස ඡින්නත්තා ඡින්නපපඤ්චෙ’’ති වුත්තං. දුතියපදෙපි එසෙව නයො. ඉධ සත්තවොහාරො චක්ඛාදීසු විජ්ජමානෙසු එව හොති, තස්මා පරිනිබ්බුතානඤ්ච වොහාරො චක්ඛාදීසු සන්නිස්සයෙනෙව, නාඤ්ඤථාති අතික්කන්තබුද්ධෙහි පරිහරිතානි චක්ඛුසොතාදීනි පුච්ඡාමීති පුච්ඡති ‘‘අත්ථි නු ඛො භන්තෙ’’තිආදිනා. චක්ඛුසොතාදිවට්ටං වට්ටෙ පවත්තෙය්‍ය.
ඵග්ගුනපඤ්හාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
ගිලානවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
9. ඡන්නවග්ගො
1. පලොකධම්මසුත්තවණ්ණනා
84. අනිච්චලක්ඛණමෙව කථිතං, තඤ්ච පරියායෙන, අනිච්චලක්ඛණෙ කථිතෙ ඉතරලක්ඛණානි කථිතානෙව හොන්ති බ්‍යභිචාරභාවතො.
2. සුඤ්ඤතලොකසුත්තවණ්ණනා
85. අත්තනො ඉදන්ති අත්තනියන්ති ආහ ‘‘අත්තනො සන්තකෙනා’’ති.
3. සංඛිත්තධම්මසුත්තවණ්ණනා
86. වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති ඛන්ධියවග්ගෙ ඛන්ධවසෙන ආගතං, ඉධ ආයතනවසෙනාති අයමෙව විසෙසො.
4. ඡන්නසුත්තවණ්ණනා
87. සබ්බනිමිත්තෙහි පටිසල්ලීයති එතෙනාති පටිසල්ලානං, ඵලසමාපත්ති. ජීවිතහාරකසත්ථං ජීවිතස්ස හරණතො, සත්තානඤ්ච සසනතො හිංසනතො. පරිචරිතොති පයිරුපාසිතො. තෙන යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජින්ති දීපෙති.
අනුපවජ්ජන්ති පරෙහි න උපවදිතබ්බං. තං පනෙත්ථ ආයතිං අප්පටිසන්ධිභාවතො හොතීති ආහ ‘‘අප්පවත්තික’’න්ති. ‘‘නෙතං මමා’’තිආදීනි වදන්තො අරහත්තෙ පක්ඛිපිත්වා කථෙසි. පුථුජ්ජනභාවමෙව දීපෙන්තො වදති අකතකිච්චභාවදීපනෙන. කිඤ්චාපි ථෙරො පුච්ඡිතං පඤ්හං අරහත්තෙ පක්ඛිපිත්වා කථෙසි, ‘‘න සමනුපස්සාමී’’ති පන වදන්තො කිඤ්චි නිප්ඵත්තිං න කථෙසි, තස්මා ‘‘ඉදම්පි මනසි කාතබ්බ’’න්ති ඉදං ආනෙත්වා සම්බන්ධො.
කිලෙසපස්සද්ධීති කිලෙසපරිළාහවූපසමො. භවත්ථාය පුන භවත්ථාය. ආලයනිකන්ති පරියුට්ඨානෙති භවන්තරෙ අපෙක්ඛාසඤ්ඤිතෙ ආලයෙ නිකන්තියා ච පරියුට්ඨානප්පත්තියා. අසති අවිජ්ජමානාය. පටිසන්ධිවසෙන අඤ්ඤභවතො ඉධාගමනං ආගති නාම. චුතිවසෙන ගමනන්ති චවනවසෙන ඉතො ගති. අනුරූපගමනං ගති නාම තදුභයං න හොති. චුතූපපාතො අපරාපරභවනවසෙන චුති, උපපජ්ජනවසෙන උපපාතො, තදුභයම්පි න හොති. එවං පන චුතූපපාතෙ අසති නෙවිධ න ඉධ ලොකෙ. න හුරං න පරලොකෙ හොති. තතො එව න උභයත්ථ හොති. අයමෙව අන්තො අයං ඉධලොකෙ පරලොකෙ ච අභාවොයෙව දුක්ඛස්ස පරියොසානං. අයමෙවාති යථාවුත්තො එව – එත්ථ එතස්මිං පාඨෙ පරම්පරාගතො පමාණභූතො අත්ථො.
යෙ පනාති සම්මවාදිනො සන්ධාය වදති. අන්තරාභවං ඉච්ඡන්ති ‘‘එවං භවෙන භවන්තරසම්බන්ධො යුජ්ජෙය්‍යා’’ති. නිරත්ථකං අන්තරාභවස්ස නාම කස්සචි අභාවතො. චුතික්ඛන්ධානන්තරඤ්හි පටිසන්ධික්ඛන්ධානංයෙව පාතුභාවො. තෙනාහ ‘‘අන්තරාභවස්ස…පෙ… පටික්ඛිත්තොයෙවා’’ති. තත්ථ භාවොති අත්ථිතා. අභිධම්මෙ කථාවත්ථුප්පකරණෙ (කථා. 505-507) පටික්ඛිත්තොයෙව. යදි එවං ‘‘අන්තරෙනා’’ති ඉදං කථන්ති ආහ ‘‘අන්තරෙනා’’තිආදි. විකප්පතො අඤ්ඤං විකප්පන්තරං, තස්ස දීපනං ‘‘අන්තරෙනා’’ති වචනං. න අන්තරාභවදීපනං තාදිසස්ස අනුපලබ්භනතො පයොජනාභාවතො ච. යත්ථ හි විපාකවිඤ්ඤාණස්ස පච්චයො, තත්ථස්ස නිස්සයභූතස්ස වත්ථුස්ස සහභාවීනඤ්ච ඛන්ධානං සම්භවොති සද්ධිං අත්තනො නිස්සයෙන විඤ්ඤාණං උප්පජ්ජතෙවාති නාස්ස උප්පත්තියා දෙසදූරතා වෙදිතබ්බා. ‘‘නෙව ඉධ න හුර’’න්ති වුත්තද්වයතො අපරං විකප්පෙන ‘‘න උභය’’න්ති, තත්ථපි න හොතියෙවාති අධිප්පායො. ‘‘අන්තරෙනා’’ති වා ‘‘විනා’’ති ඉමිනා සමානත්ථො නිපාතො, තස්මා නෙවිධ, න හුරං, උභයං විනාපි නෙවාති අත්ථො.
ආහරීති ඡින්නවසෙන ගණ්හි. තෙනාහ ‘‘කණ්ඨනාළං ඡින්දී’’ති. පරිග්ගණ්හන්තොති සම්මසන්තො. පරිනිබ්බුතො දීඝරත්තං විපස්සනායං යුත්තපයුත්තභාවතො. ‘‘අනුපවජ්ජං ඡන්නෙන භික්ඛුනා සත්ථං ආහරිත’’න්ති, කථෙසීති අසෙක්ඛකාලෙ බ්‍යාකරණං විය කත්වා කථෙසි.
ඉමිනාති ‘‘උපවජ්ජකුලානී’’ති ඉමිනා වචනෙන. ථෙරොති සාරිපුත්තත්ථෙරො. එවන්ති එවං පුබ්බකාලෙසු සංසට්ඨවිහාරී හුත්වා ඨිතො පච්ඡා අරහත්තං පාපුණිස්සතීති ආසඞ්කන්තො පුච්ඡති. සෙසං උත්තානමෙව.
ඡන්නසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
5-6. පුණ්ණසුත්තාදිවණ්ණනා
88-89. තන්ති චක්ඛුරූපද්වයං. තෙනාහ ‘‘චක්ඛුඤ්චෙව රූපඤ්චා’’ති. නන්දිසමුදයාති නන්දියා සමුදයතණ්හාය සෙසකාරණෙහි නන්දියා සමුදිති සමොධානං නන්දිසමුදයො, තස්මා නන්දිසමුදයා. තෙනාහ ‘‘තණ්හාය සමොධානෙනා’’ති. පඤ්චක්ඛන්ධසඞ්ඛාතස්ස දුක්ඛස්ස සමොධානෙන සමුදිති පවත්තියෙවාති සහ සමුදයෙන දුක්ඛස්ස දස්සිතත්තා ‘‘වට්ටං මත්ථකං පාපෙත්වා’’ති වුත්තං. නිරොධූපායෙන සද්ධිං නිරොධස්ස දස්සිතත්තා ‘‘විවට්ටං මත්ථකං පාපෙත්වා’’ති. පුච්ඡානුසන්ධිආදීසු අඤ්ඤතරො න හොතීති ආහ – ‘‘පාටියෙක්කො අනුසන්ධී’’ති.
චණ්ඩාති කොධනා. දුට්ඨාති දොසවන්තොති අත්ථො. කිබ්බිසාති පාපා. කක්ඛළාති දාරුණා. ඝටිකමුග්ගරෙනාති එකස්මිං පක්ඛෙ ඝටිකං දස්සෙත්වා කතෙන රස්සදණ්ඩෙන. සත්තානං සසනතො සත්ථං, තතො එව ජීවිතස්ස හරණතො හාරකඤ්චාති සත්ථහාරකං. ඉන්ද්‍රියසංවරො ‘‘දමො’’ති වුත්තො මනච්ඡට්ඨානං ඉන්ද්‍රියානං දමනතො. පඤ්ඤා ‘‘දමො’’ති වුත්තා කිලෙසවිසෙවිතානං දමනතො වූපසමනතො. උපොසථකම්මං ‘‘දමො’’ති වුත්තං කායද්වාරාදීහි උප්පජ්ජනකඅසමස්ස දමනතො. ඛන්ති ‘‘දමො’’ති වෙදිතබ්බා අක්ඛන්තියා දමනතො වූපසමනතො. තෙනාහ ‘‘උපසමොති තස්සෙව වෙවචන’’න්ති.
එත්ථාති සුනාපරන්තජනපදෙ. එතෙ ද්වෙති අයං පුණ්ණත්ථෙරො තස්ස කනිට්ඨොති එතෙ ද්වෙ භාතරො. ආහච්ච අට්ඨාසි උළාරං බුද්ධාරම්මණං පීතිං උප්පාදෙත්වා. සත්ත සීහනාදෙ නදිත්වාති මම්මච්ඡෙදකානම්පි අක්කොසපරිභාසානං ඛමනෙ සන්තොසාභාවදීපනං, පාණිප්පහාරස්ස, ලෙඩ්ඩුප්පහාරස්ස, දණ්ඩප්පහාරස්ස, සත්ථප්පහාරස්ස, ජීවිතවොරොපනස්ස, ඛමනෙ සන්තොසාභාවදීපනඤ්චාති එවං සත්ත සීහනාදෙ නදිත්වා. චතූසු ඨානෙසු වසිතත්තා පාළියං වසනට්ඨානං අනුද්දෙසිකං කත්වා ‘‘සුනාපරන්තස්මිං ජනපදෙ විහරති’’ඉච්චෙව වුත්තං.
චතූසු ඨානෙසූති අබ්බුහත්ථපබ්බතෙ, සමුද්දගිරිවිහාරෙ, මාතුලගිරිම්හි, මකුළකාරාමවිහාරෙති ඉමෙසු චතූසු ඨානෙසු. තන්ති චඞ්කමං ආරුය්හ කොචි භික්ඛු චඞ්කමිතුං සමත්ථො නත්ථි මහතා සමුද්දපරිස්සයෙන භාවනාමනසිකාරස්ස අනභිසම්භුණනතො. උප්පාතිකන්ති උප්පාතකරං මහාසඞ්ඛොභං උට්ඨපෙත්වා. සම්මුඛෙති අනිලපදෙසෙ. පටිවෙදෙසුන්ති පවෙදෙසුං.
ආරද්ධකාලතො පට්ඨායාති මණ්ඩලමාළස්ස කාතුං පථවීමිතකාලතො පභුති. සච්චබන්ධෙන පඤ්චසතානි පරිපූරෙතුං ‘‘එකූනපඤ්චසතාන’’න්ති වුත්තං. ගන්ධකුටින්ති ජෙතවනමහාවිහාරෙ මහාගන්ධකුටිං.
සච්චබන්ධනාමොති සච්චබන්ධෙ පබ්බතෙ චිරනිවාසිතාය ‘‘සච්චබන්ධො’’ත්වෙව ලද්ධනාමො. අරහත්තං පාපුණීති පඤ්චාභිඤ්ඤාපරිවාරං අරහත්තං අධිගච්ඡි. තෙනාහ ‘‘මග්ගෙනෙවස්ස අභිඤ්ඤා ආගතා’’ති.
තස්මිං සන්නිපතිතා මහාජනා කෙචි සොතාපන්නා, කෙචි සකදාගාමිනො, කෙචි අනාගාමිනො, කෙචි අරහන්තො අහෙසුං. තත්ථාපි කෙචි තෙවිජ්ජා, කෙචි ඡළභිඤ්ඤා, කෙචි පටිසම්භිදප්පත්තා අහෙසුං. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘මහාජනස්ස බන්ධනමොක්ඛො ජාතො’’ති. යෙ පන තත්ථ සරණගමනපඤ්චසීලදසසීලසමාදානෙන ලද්ධානුග්ගහා, තෙසං දෙවතානඤ්ච වසෙන ‘‘මහන්තං බුද්ධකොලාහලං අහොසී’’ති වුත්තං.
අරුණං පන මහාගන්ධකුටියංයෙව උට්ඨපෙසි දෙවතානුග්ගහත්ථඤ්චෙව කුලානුදයාය ච. අපායමග්ගෙ ඔතාරිතො ‘‘කොචි ලොකස්ස සජිතා අත්ථි, තස්ස වසෙන පවත්තිසංහාරා හොන්ති, තෙනෙවායං පජා සනාථා හොති, තං යුඤ්ජති ච තස්මිං තස්මිං කම්මෙ’’ති මිච්ඡාගාහෙහි. පරිචරිතබ්බං යාචි ‘‘එත්ථ මයා චිරං වසිතබ්බ’’න්ති.
ඡට්ඨන්ති බාහියසුත්තං. තං උත්තානමෙව හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා.
පුණ්ණසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
7-8. පඨමඑජාසුත්තාදිවණ්ණනා
90-91. එජති ඡළාරම්මණනිමිත්තං කම්පතීති එජා. තෙනාහ ‘‘චලනට්ඨෙනා’’ති. ආබාධනට්ඨෙන පීළනට්ඨෙන. අන්තො දොසනට්ඨෙනාති අන්තොචිත්තෙ එව පදුස්සනට්ඨෙන. නිකන්තනට්ඨෙනාති ඡින්දනට්ඨෙන. හෙට්ඨා ගහිතමෙවාති හෙට්ඨා මඤ්ඤිතසමුග්ඝාතසාරුප්පසුත්තෙ ආගතමෙව. වුත්තනයමෙව මඤ්ඤිතසමුග්ඝාතසුත්තෙ.
පඨමඑජාසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
9-10. පඨමද්වයසුත්තාදිවණ්ණනා
92-93. ද්වයන්ති දුකං. පාළියං ආමෙඩිතලොපෙන නිද්දෙසොති ආහ ‘‘ද්වෙ ද්වෙ කොට්ඨාසෙ’’ති. එවමෙතන්ති එවං අනිච්චාදිභාවෙන එතං චක්ඛුරූපඤ්චාති ද්වයං. චලතීති අනවට්ඨානෙන පචලති. බ්‍යථතීති ජරාය මරණෙන ච පවෙධති. හෙතු චෙව උප්පත්තිනිමිත්තත්තා. සහගතීති සහප්පවත්ති, තාය ගහෙතබ්බත්තා ‘‘සඞ්ගතී’’ති ඵස්සො වුත්තො. එස නයො සෙසපදද්වයෙපි. යස්මා ච සංගච්ඡමානධම්මවිමුත්තා සඞ්ගති නාම නත්ථි, තථා සන්නිපාතසමවායා, තෙසං වසෙන නිබ්බත්තො ඵස්සො තථා වුච්චතීති. තෙනාහ ‘‘ඉමිනා’’තිආදි.
වත්ථූති චක්ඛු නිස්සයපච්චයාදිභාවෙන. ආරම්මණන්ති රූපං ආරම්මණපච්චයාදිභාවෙන. සහජාතා තයො ඛන්ධා වෙදනාදයො, තෙ සහජාතාදිපච්චයභාවෙන. අයං හෙතූති අයං තිවිධො හෙතූ. ඵස්සෙනාතිආදීසු අයං සඞ්ඛෙපත්ථො – යස්මා රූපාරම්මණෙ ඵස්සෙ අත්තනො ඵුසනකිච්චං කරොන්තෙ එවං වෙදනා අනුභවනකිච්චං, සඤ්ඤා සඤ්ජානනකිච්චං කරොති, තස්මා ‘‘ඵස්සෙන ඵුට්ඨමෙවා’’තිආදිවුත්තමෙව අත්ථං ඉදානි පුග්ගලාධිට්ඨානෙන දස්සෙතුං ‘‘ඵුට්ඨො’’තිආදි වුත්තං. පඤ්චෙව ඛන්ධා භගවතා සමතිංසාය ආකාරෙහි වුත්තා. කස්මාති ආහ ‘‘කථ’’න්තිආදි. රුක්ඛසාඛාසු රුක්ඛවොහාරො විය එකෙකධම්මෙපි ඛන්ධවොහාරො හොතියෙව. තෙනාහ භගවා – ‘‘විඤ්ඤාණං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො’’ති (යම. ඛන්ධයමක 2).
පඨමද්වයසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
ඡන්නවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.