13. ගහපතිවග්ගො

1-3. වෙසාලීසුත්තාදිවණ්ණනා

124-126. ද්වීසූති ඉමස්මිං ගහපතිවග්ගෙ පඨමදුතියෙසු තතියෙ ච වුත්තත්ථමෙව පාඨජාතං අපුබ්බං නත්ථීති අත්ථො.

4-5. භාරද්වාජසුත්තාදිවණ්ණනා

127-128. කාමං අඤ්ඤෙපි පබ්බජිතා යුත්තකාලෙ පිණ්ඩං උලමානා චරන්තියෙව, අයං පන ඔදරිතො, තෙනෙව කාරණෙන පබ්බජිතොති දස්සෙන්තො ‘‘පිණ්ඩං උලමානො’’තිආදිමාහ. ඝංසන්තොවාති භූමියං ඝංසන්තො එව පත්තං ඨපෙති. පරික්ඛීණන්ති සමන්තතො පරික්ඛීණං. නාළිකො …පෙ… ජාතං, අතිරෙකපත්තට්ඨපනස්ස පටික්ඛිත්තත්තා අඤ්ඤං න ගණ්හාති. ‘‘ඉන්ද්‍රියභාවනන්ති චක්ඛාදිපඤ්චින්ද්‍රියභාවන’’න්ති කෙචි වදන්ති, තථා විපස්සනාභිනිවෙසං කත්වා උපරිවිපස්සනං වඩ්ඪිත්වාති අධිප්පායො. අපරෙ පන ‘‘සද්ධාපඤ්චමානං ඉන්ද්‍රියානං වසෙන විපස්සනාභිනිවෙසං කත්වා තෙන සුඛෙන අභිඤ්ඤාපහානානං සම්පාදනවසෙන ඉන්ද්‍රියං භාවෙත්වා’’ති වදන්ති.

උපසඞ්කමතීති එත්ථ යථා සො රාජා උපසඞ්කමි, තං ආගමනතො පට්ඨාය දස්සෙතුං ‘‘ථෙරො කිරා’’තිආදි ආරද්ධං. මහාපානං නාම අඤ්ඤං කම්මං අකත්වා පානපසුතො හුත්වා සත්තාහං තදනුරූපපරිජනස්ස සුරාපිවනං. තෙනාහ ‘‘මහාපානං නාම පිවිත්වා’’ති. සාලිථුසෙහීති රත්තසාලිථුසෙහි. ඩය්හමානං විය කිපිල්ලිකදංසනජාතාහි දුක්ඛවෙදනාහි. මුඛසත්තීහි විජ්ඣිංසු වල්ලභතාය. ඉත්ථිලොලො හි සො රාජා.

පවෙණින්ති තෙසං සමාදානපවෙණිං බ්‍රහ්මචරියපබන්ධං. පටිපාදෙන්තීති සම්පාදෙන්ති. ගරුකාරම්මණන්ති ගරුකාතබ්බආරම්මණං, අවීතික්කමිතබ්බාරම්මණන්ති අත්ථො. අස්සාති රඤ්ඤො. චිත්තං අනොතරන්තන්ති පසාදවීථිං අනොතරන්තං අනුපගච්ඡන්තං. විහෙඨෙතුන්ති විබාධිතුං.

ලොභස්ස අපරාපරුප්පත්තියා බහුවචනවසෙන ‘‘ලොභධම්මා’’ති වුත්තං. උප්පජ්ජන්තීතිපි අත්ථො යෙව, යස්මා උප්පජ්ජමානො ලොභධම්මො අත්තනො හෙතුපච්චයෙ පරිග්ගහාපෙන්තො ජානාපෙන්තො විය සහති පවත්තතීති. ඉමමෙව කායන්ති එත්ථ සමූහත්ථෙ එව කාය-සද්දො ගබ්භාසයාදිට්ඨානෙසු උප්පජ්ජනධම්මසමූහවිසයත්තා, ඉතරෙ පන කායූපලක්ඛිතතාය ‘‘කායො’’ති වෙදිතබ්බා. උත්තානමෙව හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා.

භාරද්වාජසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. ඝොසිතසුත්තවණ්ණනා

129. රූපා ච මනාපාති නීලාදිභෙදා රූපධම්මා ච මනසා මනුඤ්ඤා පියරූපා සංවිජ්ජන්ති, ඉදඤ්ච සුඛවෙදනීයස්ස ඵස්සස්ස සභාවදස්සනත්ථං. එවං ‘‘රූපා ච මනාපා උපෙක්ඛාවෙදනියා’’ති එත්ථාපි යථාරහං වත්තබ්බං. චක්ඛුවිඤ්ඤාණ…පෙ… ඵස්සන්ති වුත්තං. උපනිස්සයකොටියා හි චක්ඛුවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තඵස්සො සුඛවෙදනීයො, න සහජාතකොටියා. තෙනාහ – ‘‘එකං ඵස්සං පටිච්ච ජවනවසෙන සුඛවෙදනා උප්පජ්ජතී’’ති. සෙසපදෙසූති ‘‘සංවිජ්ජති ඛො, ගහපති, සොතධාතූ’’ති ආගතෙසු පඤ්චසු කොට්ඨාසෙසු.

තෙවීසති ධාතුයො කථිතා ඡන්නං ද්වාරානං වසෙන විභජ්ජගහණෙන. වත්ථුනිස්සිතන්ති හදයවත්ථුනිස්සිතං. පඤ්චද්වාරෙ වීසති, මනොද්වාරෙ තිස්සො එවං තෙවීසති.

ඝොසිතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7-8. හාලිද්දිකානිසුත්තාදිවණ්ණනා

130-131. තං ඉත්ථෙතන්ති චක්ඛුනා යං රූපං දිට්ඨං, තං ඉත්ථන්ති අත්ථො. තං සුඛවෙදනියන්ති තං සුඛවෙදනාය උපනිස්සයකොටියා පච්චයභූතං චක්ඛුවිඤ්ඤාණඤ්චෙව, යො ච යථාරහං උපනිස්සයකොටියා වා, අනන්තරො චෙ අනන්තරකොටියා වා, සහජාතො චෙ සම්පයුත්තකොටියා වා, සුඛවෙදනාය පච්චයො ඵස්සො. තං සුඛවෙදනියඤ්ච ඵස්සං පටිච්ච උප්පජ්ජති සුඛවෙදනාති යොජනා. එස නයො සබ්බත්ථ සබ්බෙසු සෙසෙසු සත්තසු වාරෙසු. මනොධාතුයෙව වා සමානාති අභිධම්මනයෙන. සුත්තන්තනයෙන පන සුඤ්ඤතට්ඨෙන නිස්සත්තනිජ්ජීවට්ඨෙන ච මනොධාතුසමඤ්ඤං ලභතෙව. අට්ඨමං උත්තානමෙව හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා.

හාලිද්දිකානිසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. ලොහිච්චසුත්තවණ්ණනා

132. තෙපි මාණවකාත්වෙව වුත්තා, න බ්‍රාහ්මණකුමාරා එව. සෙලෙය්‍යකානීති අඤ්ඤමඤ්ඤං සිලිස්සනලඞ්ඝනකීළනානි.

උපට්ඨානවසෙන ඉභං හරන්තීති ඉබ්භා, හත්ථිගොපකා. තෙ පන නිහීනකුටුම්බස්ස භොග්ගං උපාදාය ගහපතිභාවං උපාදාය ‘‘ගහපතිකා’’තිපි වුච්චන්තීති ආහ ‘‘ගහපතිකා’’ති. කණ්හාති කණ්හාභිජාතිකා. රට්ඨං භරන්තීති යස්මිං රට්ඨෙ වසන්ති, තස්ස රට්ඨස්ස බලිං භරණෙන, අත්තනො වා කුටුම්බස්ස භරණෙන භරතා. පරියායන්තාති පරිතො සංචරන්තා කීළන්ති.

සීලජෙට්ඨකාති සීලප්පධානා. යෙ පුරාණං සරන්ති, තෙ සීලුත්තමා අහෙසුං. ද්වාරානි චක්ඛාදිද්වාරානි.

අපක්කමිත්වා අපෙතා විරහිතා හුත්වා. විසමානීති විගතසමානි දුච්චරිතසභාවානි. නානාවිධදණ්ඩා නානාවිධදණ්ඩනිපාතා.

අනාහාරකාති කිඤ්චි අභුඤ්ජනකා. පඞ්කො විය පඞ්කො, මලං. දන්තපඞ්කො පුරිමපදලොපෙන පඞ්කොති වුත්තොති ‘‘පඞ්කො නාම දන්තමල’’න්ති වුත්තං. අජෙහි කාතබ්බකානං අකොපෙත්වා කරණං සමාදානවසෙන වතං. එස නයො සෙසෙසුපි. කොහඤ්ඤං නාම අත්තනි විජ්ජමානදොසං පටිච්ඡාදෙත්වා අසන්තගුණපකාසනාති ආහ – ‘‘පටිච්ඡන්න…පෙ… කොහඤ්ඤඤ්චෙවා’’ති. පරික්ඛාරභණ්ඩකවණ්ණාති පරික්ඛාරභණ්ඩා කප්පකාති. තෙ ච ඛො අත්තනො ජීවිකත්ථාය ආමිසකිඤ්ජක්ඛස්ස අත්තනිබන්ධනත්ථාය අමොචනත්ථාය කතා.

අඛිලන්ති චෙතොඛිලරහිතං බ්‍රහ්මවිහාරවසෙන. තෙනාහ ‘‘මුදු අථද්ධ’’න්ති.

අධිමුත්තොති අභිරතිවසෙන යුත්තපයුත්තො. පරිත්තචිත්තොති පරිතො ඛණ්ඩිතචිත්තො. අප්පමාණචිත්තොති එත්ථ ‘‘කො අය’’න්ති පටික්ඛිතුං සක්කුණෙය්‍යචිත්තො.

ලොහිච්චසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. වෙරහච්චානිසුත්තවණ්ණනා

133. බ්‍රාහ්මණිං ධම්මසවනාය චොදෙන්තො මාණවකො ‘‘යග්ඝෙ’’ති අවොච. තෙනාහ ‘‘යග්ඝෙති චොදනත්ථෙ නිපාතො’’ති.

වෙරහච්චානිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ගහපතිවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.