3. ලොකන්තගමනසුත්තවණ්ණනා

116. ලොකියන්ති එත්ථ සත්තකායභූතගාමාදීති ලොකො, චක්කවාළො. සඞ්ඛාරො පන ලුජ්ජනපලුජ්ජනට්ඨෙන ලොකො. අන්තන්ති ඔසානං. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන සංසන්දිත්වාති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණගතියා සමානෙත්වා අවිරොධෙත්වා. ථොමෙස්සාමීති පසංසිස්සාමි.

එවංසම්පත්තිකන්ති එවංසම්පජ්ජනකං එවංපස්සිතබ්බං ඉදං මම අජ්ඣෙසනං. තෙනාහ ‘‘ඊදිසන්ති අත්ථො’’ති. ජානං ජානාතීති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන ජානිතබ්බං ජානාති එව. න හි පදෙසඤ්ඤාණෙ ඨිතො ජානිතබ්බං සබ්බං ජානාති. උක්කට්ඨනිද්දෙසෙන හි අවිසෙසග්ගහණෙන ච ‘‘ජාන’’න්ති ඉමිනා නිරවසෙසං ඤෙය්‍යජාතං පරිග්ගය්හතීති තබ්බිසයාය ජානනකිරියාය සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණමෙව කරණං භවිතුං යුත්තං. පකරණවසෙන ‘‘භගවා’’ති පදසන්නිධානෙන ච අයමත්ථො විභාවෙතබ්බො. පස්සිතබ්බමෙව පස්සතීති දිබ්බචක්ඛු-පඤ්ඤාචක්ඛු-ධම්මචක්ඛු-බුද්ධචක්ඛු-සමන්තචක්ඛු-සඞ්ඛාතෙහි ඤාණචක්ඛූහි පස්සිතබ්බං පස්සති එව. අථ වා ජානං ජානාතීති යථා අඤ්ඤෙ සවිපල්ලාසා කාමරූපපරිඤ්ඤාවාදිනො ජානන්තාපි විපල්ලාසවසෙන ජානන්ති, න එවං භගවා. භගවා පන පහීනවිපල්ලාසත්තා ජානන්තො ජානාති එව, දිට්ඨිදස්සනස්ස අභාවා පස්සන්තො පස්සති එවාති අත්ථො.

දස්සනපරිණායකට්ඨෙනාති යථා චක්ඛු සත්තානං දස්සනත්ථං පරිණෙති සාධෙති, එවං ලොකස්ස යාථාවදස්සනසාධනතොපි දස්සනකිච්චපරිණායකට්ඨෙන චක්ඛුභූතො, පඤ්ඤාචක්ඛුමයත්තා වා සයම්භූඤාණෙන පඤ්ඤාචක්ඛුං භූතො පත්තොති වා චක්ඛුභූතො. ඤාණභූතොති එතස්ස ච එවමෙව අත්ථො දට්ඨබ්බො. ධම්මා වා බොධිපක්ඛියා, තෙහි උප්පන්නත්තා ලොකස්ස ච තදුප්පාදනතො අනඤ්ඤසාධාරණං වා ධම්මං පත්තො අධිගතොති ධම්මභූතො. ‘‘බ්‍රහ්මා’’වුච්චති සෙට්ඨට්ඨෙන මග්ගඤාණං, තෙන උප්පන්නත්තා ලොකස්ස ච තදුප්පාදනතො තඤ්ච සයම්භූඤාණෙන පත්තොති බ්‍රහ්මභූතො. චතුසච්චධම්මං වදතීති වත්තා. චිරං සච්චපටිවෙධං පවත්තෙන්තො වදතීති පවත්තා. අත්ථං නීහරිත්වාති දුක්ඛාදිඅත්ථං උද්ධරිත්වා. පරමත්ථං වා නිබ්බානං පාපයිතා. අමතසච්ඡිකිරියං සත්තෙසු උප්පාදෙන්තො අමතං දදාතීති අමතස්ස දාතා. බොධිපක්ඛියධම්මානං තදායත්තභාවතො ධම්මස්සාමී. පුනප්පුනං යාචාපෙන්තො භාරියං කරොන්තො ගරුං කරොති නාම, තථා දුවිඤ්ඤෙය්‍යං කත්වා කථෙන්තොපි.

චක්ඛුනා විජ්ජමානෙන ලොකසඤ්ඤී හොති, න තස්මිං අසති. න හි අජ්ඣත්තිකායතනවිරහෙන ලොකසමඤ්ඤා අත්ථි. තෙනාහ ‘‘චක්ඛුඤ්හි ලොකො’’තිආදි. අප්පහීනදිට්ඨීති අසමූහතසක්කායදිට්ඨිකො ඝනවිනිබ්භොගං කාතුං අසක්කොන්තො සමුදායං විය අවයවං ‘‘ලොකො’’ති සඤ්ජානාති චෙව මඤ්ඤති ච. තථාති ඉමිනා ‘‘ලොකොති සඤ්ජානාති චෙව මඤ්ඤති චා’’ති පදත්තයං ආකඩ්ඪති. තස්සාති පුථුජ්ජනස්ස, චක්කවාළලොකස්ස වා. චක්ඛාදිමෙව හි සහොකාසෙන ‘‘චක්කවාළො’’ති පුථුජ්ජනො සඤ්ජානාති. ගමනෙනාති පදසා ගමනෙන. න සක්කා තෙසං අනන්තත්තා. ලුජ්ජනට්ඨෙනාති අභිසඞ්ඛාරලොකවසෙන ලොකස්ස අන්තං දස්සෙතුං වුත්තං. තස්ස අන්තො නාම නිබ්බානං. තං පත්තුං සක්කා සම්මාපටිපත්තියා පත්තබ්බත්තා. චක්කවාළලොකස්ස පන අන්තො නාම, නත්ථි තස්ස ගමනෙන අප්පත්තබ්බත්තා.

ඉමෙහි පදෙහීති ඉමෙහි වාක්‍යවිභාගෙහි පදෙහි. තානි පන අක්ඛරසමුදායලක්ඛණානීති ආහ ‘‘අක්ඛරසම්පිණ්ඩනෙහී’’ති. පාටියෙක්කඅක්ඛරෙහීති තස්මිං තස්මිං පදෙ පටිනියතසන්නිවෙසෙහි විසුං විසුං චිත්තෙන ගය්හමානෙහි අක්ඛරෙහීති අත්ථො.

ගමනට්ඨෙන ‘‘පණ්ඩා’’ වුච්චති පඤ්ඤා, තාය ඉතො ගතො පත්තොති පණ්ඩිතො, පඤ්ඤවා. මහාපඤ්ඤතා නාම පටිසම්භිදාවසෙන වෙදිතබ්බාති ආහ ‘‘මහන්තෙ අත්ථෙ’’තිආදි. යථා තන්ති එත්ථ තන්ති නිපාතමත්තං පඨමවිකප්පෙ, දුතියවිකප්පෙ පන පච්චාමසනන්ති ආහ ‘‘තං බ්‍යාකත’’න්ති.

ලොකන්තගමනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.