12. ලොකකාමගුණවග්ගො

1-2. පඨමමාරපාසසුත්තාදිවණ්ණනා

114-115. ආවසති එත්ථ කිලෙසමාරොති ආවාසො. කාමගුණඅජ්ඣත්තිකබාහිරානි ආයතනානි. කිලෙසමාරස්ස ආවාසං ගතො වසං ගතො. තිවිධස්සාති පපඤ්චසඤ්ඤාසඞ්ඛාතස්ස තිවිධස්සපි මාරස්ස. තතො එව දෙවපුත්තමාරස්සපි වසං ගතොති සක්කා විඤ්ඤාතුං.

පඨමමාරපාසසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. ලොකන්තගමනසුත්තවණ්ණනා

116. ලොකියන්ති එත්ථ සත්තකායභූතගාමාදීති ලොකො, චක්කවාළො. සඞ්ඛාරො පන ලුජ්ජනපලුජ්ජනට්ඨෙන ලොකො. අන්තන්ති ඔසානං. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන සංසන්දිත්වාති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණගතියා සමානෙත්වා අවිරොධෙත්වා. ථොමෙස්සාමීති පසංසිස්සාමි.

එවංසම්පත්තිකන්ති එවංසම්පජ්ජනකං එවංපස්සිතබ්බං ඉදං මම අජ්ඣෙසනං. තෙනාහ ‘‘ඊදිසන්ති අත්ථො’’ති. ජානං ජානාතීති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන ජානිතබ්බං ජානාති එව. න හි පදෙසඤ්ඤාණෙ ඨිතො ජානිතබ්බං සබ්බං ජානාති. උක්කට්ඨනිද්දෙසෙන හි අවිසෙසග්ගහණෙන ච ‘‘ජාන’’න්ති ඉමිනා නිරවසෙසං ඤෙය්‍යජාතං පරිග්ගය්හතීති තබ්බිසයාය ජානනකිරියාය සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණමෙව කරණං භවිතුං යුත්තං. පකරණවසෙන ‘‘භගවා’’ති පදසන්නිධානෙන ච අයමත්ථො විභාවෙතබ්බො. පස්සිතබ්බමෙව පස්සතීති දිබ්බචක්ඛු-පඤ්ඤාචක්ඛු-ධම්මචක්ඛු-බුද්ධචක්ඛු-සමන්තචක්ඛු-සඞ්ඛාතෙහි ඤාණචක්ඛූහි පස්සිතබ්බං පස්සති එව. අථ වා ජානං ජානාතීති යථා අඤ්ඤෙ සවිපල්ලාසා කාමරූපපරිඤ්ඤාවාදිනො ජානන්තාපි විපල්ලාසවසෙන ජානන්ති, න එවං භගවා. භගවා පන පහීනවිපල්ලාසත්තා ජානන්තො ජානාති එව, දිට්ඨිදස්සනස්ස අභාවා පස්සන්තො පස්සති එවාති අත්ථො.

දස්සනපරිණායකට්ඨෙනාති යථා චක්ඛු සත්තානං දස්සනත්ථං පරිණෙති සාධෙති, එවං ලොකස්ස යාථාවදස්සනසාධනතොපි දස්සනකිච්චපරිණායකට්ඨෙන චක්ඛුභූතො, පඤ්ඤාචක්ඛුමයත්තා වා සයම්භූඤාණෙන පඤ්ඤාචක්ඛුං භූතො පත්තොති වා චක්ඛුභූතො. ඤාණභූතොති එතස්ස ච එවමෙව අත්ථො දට්ඨබ්බො. ධම්මා වා බොධිපක්ඛියා, තෙහි උප්පන්නත්තා ලොකස්ස ච තදුප්පාදනතො අනඤ්ඤසාධාරණං වා ධම්මං පත්තො අධිගතොති ධම්මභූතො. ‘‘බ්‍රහ්මා’’වුච්චති සෙට්ඨට්ඨෙන මග්ගඤාණං, තෙන උප්පන්නත්තා ලොකස්ස ච තදුප්පාදනතො තඤ්ච සයම්භූඤාණෙන පත්තොති බ්‍රහ්මභූතො. චතුසච්චධම්මං වදතීති වත්තා. චිරං සච්චපටිවෙධං පවත්තෙන්තො වදතීති පවත්තා. අත්ථං නීහරිත්වාති දුක්ඛාදිඅත්ථං උද්ධරිත්වා. පරමත්ථං වා නිබ්බානං පාපයිතා. අමතසච්ඡිකිරියං සත්තෙසු උප්පාදෙන්තො අමතං දදාතීති අමතස්ස දාතා. බොධිපක්ඛියධම්මානං තදායත්තභාවතො ධම්මස්සාමී. පුනප්පුනං යාචාපෙන්තො භාරියං කරොන්තො ගරුං කරොති නාම, තථා දුවිඤ්ඤෙය්‍යං කත්වා කථෙන්තොපි.

චක්ඛුනා විජ්ජමානෙන ලොකසඤ්ඤී හොති, න තස්මිං අසති. න හි අජ්ඣත්තිකායතනවිරහෙන ලොකසමඤ්ඤා අත්ථි. තෙනාහ ‘‘චක්ඛුඤ්හි ලොකො’’තිආදි. අප්පහීනදිට්ඨීති අසමූහතසක්කායදිට්ඨිකො ඝනවිනිබ්භොගං කාතුං අසක්කොන්තො සමුදායං විය අවයවං ‘‘ලොකො’’ති සඤ්ජානාති චෙව මඤ්ඤති ච. තථාති ඉමිනා ‘‘ලොකොති සඤ්ජානාති චෙව මඤ්ඤති චා’’ති පදත්තයං ආකඩ්ඪති. තස්සාති පුථුජ්ජනස්ස, චක්කවාළලොකස්ස වා. චක්ඛාදිමෙව හි සහොකාසෙන ‘‘චක්කවාළො’’ති පුථුජ්ජනො සඤ්ජානාති. ගමනෙනාති පදසා ගමනෙන. න සක්කා තෙසං අනන්තත්තා. ලුජ්ජනට්ඨෙනාති අභිසඞ්ඛාරලොකවසෙන ලොකස්ස අන්තං දස්සෙතුං වුත්තං. තස්ස අන්තො නාම නිබ්බානං. තං පත්තුං සක්කා සම්මාපටිපත්තියා පත්තබ්බත්තා. චක්කවාළලොකස්ස පන අන්තො නාම, නත්ථි තස්ස ගමනෙන අප්පත්තබ්බත්තා.

ඉමෙහි පදෙහීති ඉමෙහි වාක්‍යවිභාගෙහි පදෙහි. තානි පන අක්ඛරසමුදායලක්ඛණානීති ආහ ‘‘අක්ඛරසම්පිණ්ඩනෙහී’’ති. පාටියෙක්කඅක්ඛරෙහීති තස්මිං තස්මිං පදෙ පටිනියතසන්නිවෙසෙහි විසුං විසුං චිත්තෙන ගය්හමානෙහි අක්ඛරෙහීති අත්ථො.

ගමනට්ඨෙන ‘‘පණ්ඩා’’ වුච්චති පඤ්ඤා, තාය ඉතො ගතො පත්තොති පණ්ඩිතො, පඤ්ඤවා. මහාපඤ්ඤතා නාම පටිසම්භිදාවසෙන වෙදිතබ්බාති ආහ ‘‘මහන්තෙ අත්ථෙ’’තිආදි. යථා තන්ති එත්ථ තන්ති නිපාතමත්තං පඨමවිකප්පෙ, දුතියවිකප්පෙ පන පච්චාමසනන්ති ආහ ‘‘තං බ්‍යාකත’’න්ති.

ලොකන්තගමනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. කාමගුණසුත්තවණ්ණනා

117. චෙතසොති කරණෙ සාමිවචනං. චිත්තෙන සංඵුසනං නාම අනුභවොති ආහ ‘‘චිත්තෙන අනුභූතපුබ්බා’’ති. උතුත්තයානුරූපතාවසෙන පාසාදත්තයං, තං වසෙන තිවිධනාටකභෙදො. මනොරම්මතාමත්තෙන කාමගුණං කත්වා දස්සිතං, න කාමවසෙන. න හි අභිනික්ඛමනතො උද්ධං බොධිසත්තස්ස කාමවිතක්කා භූතපුබ්බා. තෙනාහ මාරො පාපිමා –

‘‘සත්ත වස්සානි භගවන්තං, අනුබන්ධිං පදාපදං;

ඔතාරං නාධිගච්ඡිස්සං, සම්බුද්ධස්ස සතීමතො’’ති. (සු. නි. 448);

මෙත්තෙය්‍යො නාමාතිආදි අනාගතාරම්මණදස්සනමත්තං, න බොධිසත්තස්ස එවං උප්පජ්ජතීති. අත්තා පියායිතබ්බරූපො එතස්සාති අත්තරූපො, උත්තරපදෙ පුරිමපදලොපෙනාති ‘‘අත්තනො හිතකාමජාතිකෙනා’’ති අත්ථො වුත්තො. අත්තරූපෙනාති වා පීතිසොමනස්සෙහි ගහිතසභාවෙන තුට්ඨපහට්ඨෙන උදග්ගුදග්ගෙන. අප්පමාදොති අප්පමජ්ජනං කුසලධම්මෙසු අඛණ්ඩකාරිතාති ආහ ‘‘සාතච්චකිරියා’’ති. අවොස්සග්ගොති චිත්තස්ස කාමගුණෙසු අවොස්සජ්ජනං පක්ඛන්දිතුං අප්පදානං. පුරිමො විකප්පො කුසලානං ධම්මානං කරණවසෙන දස්සිතො, පච්ඡිමො අකුසලානං අකරණවසෙන. ද්වෙ ධම්මාති අප්පමාදො සතීති ද්වෙ ධම්මා. අප්පමාදො සති ච තථා පවත්තා චත්තාරො කුසලධම්මක්ඛන්ධා වෙදිතබ්බා. කත්තබ්බාති පවත්තෙතබ්බා.

තස්මිං ආයතනෙති තස්මිං නිබ්බානසඤ්ඤිතෙ කාරණෙ පටිවෙධෙ. තං කාරණන්ති ඡන්නං ආයතනානං කාරණං. සළායතනං නිරුජ්ඣති එත්ථාති සළායතනනිරොධො වුච්චති නිබ්බානං. තෙනාහ ‘‘නිබ්බානං. තං සන්ධායා’’තිආදි. නිබ්බානස්මින්ති නිබ්බානම්හි.

කාමගුණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5-6. සක්කපඤ්හසුත්තාදිවණ්ණනා

118-119. දිට්ඨෙති පච්චක්ඛභූතෙ. ධම්මෙති උපාදානක්ඛන්ධධම්මෙ. තත්ථ හි අත්තාති භවති සඤ්ඤා දිට්ඨි චාති අත්තභාවසඤ්ඤා. තෙනාහ – ‘‘දිට්ඨෙව ධම්මෙති ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ’’ති. ‘‘තන්නිස්සිත’’න්ති එත්ථ තං-සද්දෙන හෙට්ඨා අභිනන්දනාදිපරියායෙන වුත්තා තණ්හා පච්චාමට්ඨාති ආහ – ‘‘තණ්හානිස්සිත’’න්ති. තං උපාදානං එතස්සාති තදුපාදානං. තෙනාහ – ‘‘තංගහණ’’න්තිආදි. තණ්හුපාදානසඞ්ඛාතං ගහණං එතස්සාති තංගහණං. ඡට්ඨං උත්තානමෙව පඤ්චමෙ වුත්තනයත්තා.

සක්කපඤ්හසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. සාරිපුත්තසද්ධිවිහාරිකසුත්තවණ්ණනා

120. ඝටෙස්සතීති පුබ්බෙනාපරං ඝටිතං සම්බන්ධං කරිස්සති. විච්ඡෙදන්ති බ්‍රහ්මචරියස්ස විරොධිපච්චයසමුප්පත්තියා උච්ඡෙදං.

8. රාහුලොවාදසුත්තවණ්ණනා

121. යෙ ධම්මා සම්මදෙව භාවිතා බහුලීකතා විමුත්තියා අරහත්තස්ස සච්ඡිකිරියාය සංවත්තන්ති, තෙ සද්ධාදයො සම්භාරා විමුත්තිපරිපාචනියාති අධිප්පෙතා. පරිපාචෙන්තීති පරිපාකං පරිණාමං ගමෙන්ති. ධම්මාති කාරණභූතා ධම්මා. විසුද්ධිකාරණවසෙනාති විසුද්ධිකාරණතාවසෙන, සා පන සද්ධින්ද්‍රියාදීනං කාරණතො විසුද්ධි. යථා නාම ජාතිසම්පන්නස්ස ඛත්තියකුමාරස්ස විපක්ඛවිගමෙන පක්ඛසඞ්ගහෙන පවත්තිට්ඨානසම්පත්තියා ච පරිසුද්ධි හොති, එවමෙවං දට්ඨබ්බාති දස්සෙන්තො ‘‘වුත්තං හෙත’’න්තිආදිමාහ.

අස්සද්ධාදයොපි පුග්ගලා සද්ධාදීනං යාවදෙව පරිහානාය හොන්ති, සද්ධාදයො පාරිපූරියාව, තථා පසාදනියසුත්තන්තාදිපච්චවෙක්ඛණා, පසාදනියසුත්තන්තා නාම සම්පසාදනීයසුත්තාදයො. සම්මප්පධානෙති සම්මප්පධානසුත්තන්තෙ. සතිපට්ඨානෙති චත්තාරො සතිපට්ඨානෙ. ඣානවිමොක්ඛෙති ඣානානි චෙව විමොක්ඛෙ ච උද්දිස්ස පවත්තසුත්තන්තෙ. ගම්භීරඤාණචරියෙති ඛන්ධායතනධාතුපටිච්චසමුප්පාදපටිසංයුත්තසුත්තන්තෙ.

කල්‍යාණමිත්තතාදයොති කල්‍යාණමිත්තතා සීලසංවරො අභිසල්ලෙඛකථා වීරියාරම්භො නිබ්බෙධිකපඤ්ඤාති ඉමෙ කල්‍යාණමිත්තාදයො පඤ්ච ධම්මා, යෙ ‘‘ඉධ, මෙඝිය, භික්ඛු කල්‍යාණමිත්තො හොතී’’තිආදිනා උදානෙ (උදා. 31) කථිතා. ලොකං වොලොකෙන්තස්සාති ආයස්මතො රාහුලස්ස තාසඤ්ච දෙවතානං ඉන්ද්‍රියපරිපාකං පස්සන්තස්ස. තතො යෙන අන්ධවනං, තත්ථ දිවාවිහාරාය මහාසමාගමො භවිස්සතීති. තථා හි වක්ඛති ‘‘එත්තකාති ගණනාවසෙන පරිච්ඡෙදො නත්ථී’’ති.

රුක්ඛපබ්බතනිස්සිතා භූමට්ඨකා, ආකාසචාරිවිමානවාසිනො අන්තලික්ඛට්ඨකා. ධම්මචක්ඛුන්ති වෙදිතබ්බානි චතුසච්චධම්මානං දස්සනට්ඨෙන.

රාහුලොවාදසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ලොකකාමගුණවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.