5. නගරසුත්තවණ්ණනා

65. පඤ්චමසුත්තෙ ‘‘පුබ්බෙව මෙ, භික්ඛවෙ, සම්බොධා’’තිආදි හෙට්ඨා සංවණ්ණිතමෙවාති අවුත්තමෙව සංවණ්ණෙතුං ‘‘නාමරූපෙ ඛො සතී’’ති ආරද්ධො. තත්ථ ද්වාදසපදිකෙ පටිච්චසමුප්පාදෙ ඉමස්මිං සුත්තෙ යානි ද්වෙ පදානි අග්ගහිතානි, නෙසං අග්ගහණෙ කාරණං පුච්ඡිත්වා විස්සජ්ජෙතුකාමො තෙසං ගහෙතබ්බකාරණං තාව දස්සෙන්තො ‘‘එත්ථා’’තිආදිමාහ. පච්චක්ඛභූතං පච්චුප්පන්නං භවං පඨමං ගහෙත්වා තදනන්තරං අනාගතස්ස ‘‘දුතිය’’න්ති ගහණෙ අතීතො තතියො හොතීති ආහ ‘‘අවිජ්ජාසඞ්ඛාරා හි තතියො භවො’’ති. නනු චෙත්ථ අනාගතස්ස භවස්ස ගහණං න සම්භවති පච්චුප්පන්නභවවසෙන අභිනිවෙසස්ස ජොතිතත්තාති? සච්චමෙතං, කාරණෙ පන ගහිතෙ ඵලං ගහිතමෙව හොතීති තථා වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. අපිචෙත්ථ අනාගතො අද්ධා අත්ථතො සඞ්ගහිතො එව යතො ‘‘නාමරූපපච්චයා සළායතන’’න්තිආදිනා අනාගතද්ධසංගාහිතා දෙසනා පවත්තා, චතුවොකාරවසෙන විඤ්ඤාණපච්චයා නාමන්ති විසෙසො අත්ථි. තස්මා ‘‘පඤ්චවොකාරවසෙනා’’ති වුත්තං. තෙහීති අවිජ්ජාසඞ්ඛාරෙහි ආරම්මණභූතෙහි. අයං විපස්සනාති අද්ධාපච්චුප්පන්නවසෙන උදයබ්බයං පස්සන්තස්ස පවත්තවිපස්සනා. න ඝටීයතීති න සමිජ්ඣති. මහා…පෙ… අභිනිවිට්ඨොති න ඝටනෙ කාරණමාහ, හෙට්ඨා ගහිතත්තා පාටියෙක්කං සම්මසනීයං න හොතීති අධිප්පායො.

අදිට්ඨෙසූති අනවබුද්ධෙසු. චතුසච්චස්ස අනුබොධෙන න භවිතබ්බන්ති ආහ ‘‘න සක්කා බුද්ධෙන භවිතු’’න්ති. ඉමිනාති මහාසත්තෙන. තෙති අවිජ්ජාසඞ්ඛාරා. භවඋපාදානතණ්හාවසෙනාති භවඋපාදානතණ්හාදස්සනවසෙන. දිට්ඨාව ‘‘තංසහගතා’’ති සමානයොගක්ඛමත්තා. න පරභාගං ඛනෙය්‍ය අත්තනා ඉච්ඡිතස්ස ගහිතත්තා පරභාගෙ අඤ්ඤස්ස අභාවතො ච. තෙනාහ ‘‘කස්සචි නත්ථිතායා’’ති. පටිනිවත්තෙසීති පටිසංහරි. පටිනිවත්තනෙ පන කාරණං දස්සෙතුං ‘‘තදෙත’’න්තිආදි වුත්තං. අභින්නට්ඨානන්ති අඛණිතට්ඨානං.

පච්චයතොති හෙතුතො, සඞ්ඛාරතොති අත්ථො. ‘‘කිම්හි නු ඛො සති ජරාමරණං හොතී’’තිආදිනා හෙතුපරම්පරවසෙන ඵලපරම්පරාය කිත්තමානාය, කිම්හි නු ඛො සති විඤ්ඤාණං හොතීති ච විචාරණාය සඞ්ඛාරෙ ඛො සති විඤ්ඤාණස්ස විසෙසතො කාරණභූතො සඞ්ඛාරො අග්ගහිතො, තතො විඤ්ඤාණං පටිනිවත්තති නාම, න සබ්බපච්චයතො. තෙනෙවාහ ‘‘නාමරූපෙ ඛො සති විඤ්ඤාණං හොතී’’ති. කිං නාම හෙත්ථ සහජාතාදිවසෙනෙව පච්චයභූතං අධිප්පෙතං, න කම්මූපනිස්සයවසෙන පච්චුප්පන්නවසෙන අභිනිවෙසස්ස ජොතිතත්තා. ආරම්මණතොති අවිජ්ජාසඞ්ඛාරසඞ්ඛාතආරම්මණතො, අතීතභවසඞ්ඛාතආරම්මණතො. අතීතද්ධපරියාපන්නා හි අවිජ්ජාසඞ්ඛාරා. තතො පටිනිවත්තමානං විඤ්ඤාණං අතීතභවොපි පටිනිවත්තති නාම. උභයම්පීති පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණං විපස්සනාවිඤ්ඤාණම්පි. නාමරූපං න අතික්කමතීති පච්චයභූතං ආරම්මණභූතඤ්ච නාමරූපං න අතික්කමති තෙන විනා අවත්තනතො. තෙනාහ ‘‘නාමරූපතො පරං න ගච්ඡතී’’ති. විඤ්ඤාණෙ නාමරූපස්ස පච්චයෙ හොන්තෙති පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණෙ නාමරූපස්ස පච්චයෙ හොන්තෙ. නාමරූපෙ විඤ්ඤාණස්ස පච්චයෙ හොන්තෙති නාමරූපෙ පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණස්ස පච්චයෙ හොන්තෙ. චතුවොකාරපඤ්චවොකාරභවවසෙන යථාරහං යොජනා වෙදිතබ්බා. ද්වීසුපි අඤ්ඤමඤ්ඤං පච්චයෙසු හොන්තෙසූති පන පඤ්චවොකාරභවවසෙන. එත්තකෙනාති එවං විඤ්ඤාණනාමරූපානං අඤ්ඤමඤ්ඤං උපත්ථම්භවසෙන පවත්තියා. ජායෙථ වා උපපජ්ජෙථ වාති ‘‘සත්තො ජායති උපපජ්ජතී’’ති සමඤ්ඤා හොති විඤ්ඤාණනාමරූපවිනිමුත්තස්ස සත්තපඤ්ඤත්තියා උපාදානභූතස්ස ධම්මස්ස අභාවතො. තෙනාහ ‘‘ඉතො හී’’තිආදි. එතදෙවාති ‘‘විඤ්ඤාණං නාමරූප’’න්ති එතං ද්වයමෙව.

අපරාපරචුතිපටිසන්ධීහීති අපරාපරචුතිපටිසන්ධිදීපකෙහි ‘‘චවති, උපපජ්ජතී’’ති ද්වීහි පදෙහි. පඤ්ච පදානීති ‘‘ජායෙථ වා’’තිආදීනි පඤ්ච පදානි. නනු තත්ථ පඨමතතියෙහි චතුත්ථපඤ්චමානි අත්ථතො අභින්නානීති? සච්චං, විඤ්ඤාණනාමරූපානං අපරාපරුප්පත්තිදස්සනත්ථං එවං වුත්තං. තෙනාහ ‘‘අපරාපරචුතිපටිසන්ධීහී’’ති. එත්තාවතාති වුත්තමෙවත්ථන්ති යො ‘‘එත්තාවතා’’ති පදෙන පුබ්බෙ වුත්තො, තමෙව යථාවුත්තමත්ථං ‘‘යදිද’’න්තිආදිනා නිය්‍යාතෙන්තො පුන වත්වා. අනුලොමපච්චයාකාරවසෙනාති පච්චයධම්මදස්සනපුබ්බකපච්චයුප්පන්නධම්මදස්සනවසෙන. පච්චයධම්මානඤ්හි අත්තනො පච්චයුප්පන්නස්ස පච්චයභාවො ඉදප්පච්චයතා පච්චයාකාරො, සො ච ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා’’තිආදිනා වුත්තො සඞ්ඛාරුප්පත්තියා අනුලොමනතො අනුලොමපච්චයාකාරො, තස්ස වසෙන.

ආපතොති පරිඛාගතඋදකතො. ද්වාරසම්පත්තියා තත්ථ වසන්තානං පවෙසනනිග්ගමනඵාසුතාය උපභොගපරිභොගවත්ථුසම්පත්තියා සරීරචිත්තසුඛතාය නගරස්ස මනුඤ්ඤතාති වුත්තං ‘‘සමන්තා …පෙ… රමණීය’’න්ති. පුබ්බෙ සුඤ්ඤභාවෙන අරඤ්ඤසදිසං හුත්වා ඨිතං ජනවාසං කරොන්තෙ නගරස්ස ලක්ඛණප්පත්තං හොතීති වුත්තං ‘‘තං අපරෙන සමයෙන ඉද්ධඤ්චෙව අස්ස ඵීතඤ්චා’’ති.

‘‘පුබ්බෙව ඛො පනස්ස කායකම්මං වචීකම්මං ආජීවො ච සුපරිසුද්ධො’’ති වචනතො තීහි විරතීහි සද්ධිං පුබ්බභාගමග්ගොපි අට්ඨඞ්ගිකවොහාරං ලද්ධුං අරහතීති වුත්තං ‘‘අට්ඨඞ්ගිකස්ස විපස්සනාමග්ගස්සා’’ති. විපස්සනාය චිණ්ණන්තෙති විපස්සනාය සඤ්චරිතතාය තත්ථ තත්ථ තාය විපස්සනාය තීරිතෙ පරියෙසිතෙ. ලොකුත්තරමග්ගදස්සනන්ති අනුමානාදිවසෙන ලොකුත්තරමග්ගස්ස දස්සනං. තථා හි නිබ්බානනගරස්ස දස්සනං දට්ඨබ්බං. දිට්ඨකාලොති අධිගමවසෙන දිට්ඨකාලො. මග්ගඵලවසෙන උප්පන්නා පරොපණ්ණාස අනවජ්ජධම්මා, පච්චවෙක්ඛණඤාණං පන තෙසං වවත්ථාපකං. යාපෙත්වාති චරාපෙත්වා.

අවත්තමානකට්ඨෙනාති බුද්ධසුඤ්ඤෙ ලොකෙ කස්සචි සන්තානෙ අප්පවත්තනතොව උප්පාදාදිවසෙන වත්තමානවසෙන. තථා හි භගවා ‘‘අනුප්පන්නස්ස මග්ගස්ස උප්පාදෙතා, අසඤ්ජාතස්ස සඤ්ජනෙතා’’තිආදිකෙහි ථොමිතො. පුබ්බකෙහි මහෙසීහි පටිපන්නො හි අරියමග්ගො ඉතරෙහි අන්තරා කෙහිචි අවළඤ්ජිතොති වුත්තං ‘‘අවළඤ්ජනට්ඨෙන පුරාණමග්ගො’’ති. ඣානස්සාදෙනාති ඣානසුඛෙන ඣානපීතියා. සුභික්ඛං පණීතධම්මාමතතාය තිත්තිආවහං. පුප්ඵිතං උපසොභිතං. යාව දසසහස්සචක්කවාළෙති වුත්තං ‘‘එකිස්සා ලොකධාතුයා’’ති පරිච්ඡින්නබුද්ධඛෙත්තත්තා. තස්ස අත්ථිතාය හි පරිච්ඡෙදො අත්ථි. එතස්මිං අන්තරෙති එතස්මිං ඔකාසෙ.

නගරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.