1. අස්සුතවාසුත්තවණ්ණනා

61. ‘‘අස්සුතවා’’ති සොතද්වාරානුසාරෙන උපධාරිතං, උපධාරණං වා සුතං අස්ස අත්ථීති සුතවා, තප්පටික්ඛෙපෙන න සුතවාති අස්සුතවා. වා-සද්දො චායං පසංසායං, අතිසයස්ස වා බොධනකො, තස්මා යස්ස පසංසිතං, අතිසයෙන වා සුතං අත්ථි, සො ‘‘සුතවා’’ති සංකිලෙසවිද්ධංසනසමත්ථො පරියත්තිධම්මපරිචයො ‘‘තං සුත්වා තථත්තාය පටිපත්ති ච සුතවා’’ති ඉමිනා පදෙන පකාසිතො. අථ වා සොතබ්බයුත්තං සුත්වා කත්තබ්බනිප්ඵත්තිං සුණීති සුතවා. තප්පටික්ඛෙපෙන න සුතවාති අස්සුතවා. තෙනාහු පොරාණා ‘‘ආගමාධිගමාභාවා, ඤෙය්‍යො අස්සුතවා ඉතී’’ති. තථා චාහ ‘‘ඛන්ධධාතු…පෙ… විනිච්ඡයරහිතො’’ති. තත්ථ වාචුග්ගතකරණං උග්ගහො, තත්ථ පරිපුච්ඡනං පරිපුච්ඡා, කුසලෙහි සහ චොදනාපරිහරණවසෙන විනිච්ඡයස්ස කාරණං විනිච්ඡයො. පුථූනන්ති බහූනං. කිලෙසාදීනං කිලෙසාභිසඞ්ඛාරානං විත්ථාරෙතබ්බං පටිසම්භිදාමග්ගනිද්දෙසෙසු (මහානි. 51, 94) ආගතනයෙන. අන්ධපුථුජ්ජනො ගහිතො ‘‘නාලං නිබ්බින්දිතු’’න්තිආදිවචනතො. ආසන්නපච්චක්ඛවාචී ඉදං-සද්දොති ආහ ‘‘ඉමස්මින්ති පච්චුප්පන්නපච්චක්ඛකායං දස්සෙතී’’ති. චතූසු මහාභූතෙසු නියුත්තොති චාතුමහාභූතිකො. යථා පන මහාමත්තිකාය නිබ්බත්තං මත්තිකාමයං, එවමයං චතූහි මහාභූතෙහි නිබ්බත්තො ‘‘චතුමහාභූතමයො’’ති වුත්තං. නිබ්බින්දෙය්‍යාති නිබ්බින්දනම්පි ආපජ්ජෙය්‍ය. නිබ්බින්දනා නාම උක්කණ්ඨනා අනභිරතිභාවතොති වුත්තං ‘‘උක්කණ්ඨෙය්‍යා’’ති. විරජ්ජෙය්‍යාති වීතරාගො භවෙය්‍ය. තෙනාහ ‘‘න රජ්ජෙය්‍යා’’ති. විමුච්චෙය්‍යාති ඉධ පන අච්චන්තාය විමුච්චනං අධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘මුච්චිතුකාමො භවෙය්‍යා’’ති. චතූහි ච රූපජනකපච්චයෙහි ආගතො චයොති, ආචයො, වුද්ධි. චයතො අපක්කමොති අපචයො, පරිහානි. ආදානන්ති ගහණං, පටිසන්ධියා නිබ්බත්ති. භෙදොති ඛන්ධානං භෙදො. සො හි කළෙවරස්ස නික්ඛෙපොති වුත්තොති ආහ ‘‘නික්ඛෙපනන්ති භෙදො’’ති.

පඤ්ඤායන්තීති පකාරතො ඤායන්ති. රූපං පරිග්ගහෙතුං පරිග්ගණ්හනවසෙනපි රූපං ආලම්බිතුං. අයුත්තරූපං කත්වා තණ්හාදීහි පරිග්ගහෙතුං අරූපං පරිග්ගණ්හිතුං යුත්තරූපං කරොති තෙසං භික්ඛූනං සප්පායභාවතො. තෙනාහ ‘‘කස්මා’’තිආදි. නික්කඩ්ඪන්තොති තතො ගාහතො නීහරන්තො.

මනායතනස්සෙව නාමං, න සමාධිපඤ්ඤත්තීනං ‘‘චිත්තං පඤ්ඤඤ්ච භාවයං (සං. නි. 1.23, 192; පෙටකො. 22; මි. ප. 1.9.9), චිත්තො ගහපතී’’තිආදීසු (ධ. ප. අට්ඨ. 74) විය. චිත්තීකාතබ්බභූතං වත්ථු එතස්සාති චිත්තවත්ථු, තස්ස භාවො චිත්තවත්ථුතා, තෙන කාරණෙන චිත්තභාවමාහ. චිත්තගොචරතායාති චිත්තවිචිත්තවිසයතාය. සම්පයුත්තධම්මචිත්තතායාති රාගාදිසද්ධාදිසම්පයුත්තධම්මවසෙන චිත්තසභාවත්තා. තෙන චිත්තතාය චිත්තත්තමාහ. විජානනට්ඨෙනාති බුජ්ඣනට්ඨෙන. අජ්ඣොසිතන්ති අජ්ඣොසාභූතාය තණ්හාය ගහිතං. තෙනාහ ‘‘තණ්හායා’’තිආදි. පරාමසිත්වාති ධම්මසභාවං අනිච්චතාදිං අතික්කමිත්වා පරතො නිච්චාදිතො ආමසිත්වා. අට්ඨසතන්ති අට්ඨාධිකං සතං. නව මානාති සෙය්‍යස්ස ‘‘සෙය්‍යොහමස්මී’’තිආදිනා ආගතා නවවිධමානා. බ්‍රහ්මජාලෙ ආගතා සස්සතවාදාදයො ද්වාසට්ඨිදිට්ඨියො. එවන්ති වුත්තාකාරෙන. යස්මා තණ්හාමානදිට්ඨිග්ගාහවසෙන පුථුජ්ජනෙන දළ්හග්ගාහං ගහිතං, තස්මා සො තත්ථ නිබ්බින්දිතුං නිබ්බිදාඤාණං උප්පාදෙතුං න සමත්ථො.

භික්ඛවෙති එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො, තෙන ‘‘වර’’න්ති එවමාදිකං සඞ්ගණ්හාති. ඉදං අනුසන්ධිවචනං ‘‘කස්මා ආහා’’ති කථෙතුකාමතාය කාරණං පුච්ඡති. තෙනාහ ‘‘පඨමං හී’’තිආදි. අස්සුතවතා පුථුජ්ජනෙන. තෙනාති භගවතා. අයුත්තරූපං කතං ‘‘නිබ්බින්දෙය්‍යා’’තිආදිනා ආදීනවස්ස විභාවිතත්තා. අරූපෙ පන තථා ආදීනවස්ස අවිභාවිතත්තා වුත්තං ‘‘අරූපං පරිග්ගහෙතුං යුත්තරූප’’න්ති, යුත්තරූපං විය කතන්ති අධිප්පායො. ගාහොති තණ්හාමානදිට්ඨිග්ගාහො. ‘‘නික්ඛමිත්වා අරූපං ගතො’’ති ඉදං භගවතා ආදීනවං දස්සෙත්වා රූපෙ ගාහො පටික්ඛිත්තො, න අරූපෙ, තස්මා ‘‘කාතබ්බො නු ඛො සො තත්ථා’’ති මිච්ඡාගණ්හන්තානං සො තතො රූපතො නික්ඛමිත්වා අරූපං ගතො විය හොතීති කත්වා වුත්තං. තිට්ඨමානන්ති තිට්ඨන්තං. ‘‘ආපජ්ජිත්වා විය හොතී’’ති සභාවෙන පවත්තමානං ‘‘පඨමවයෙ’’තිආදිනා රූපස්ස භෙදං වයාදීහි විභජිත්වා දස්සෙති.

පාදස්ස උද්ධරණෙති යථා ඨපිතස්ස පාදස්ස උක්ඛිපනෙ. අතිහරණන්ති යථාඋද්ධතං යථාට්ඨිතට්ඨානං අතික්කමිත්වා හරණං. වීතිහරණන්ති උද්ධතො පාදො යථාට්ඨිතං පාදං යථා න ඝට්ටෙති, එවං ථොකං පස්සතො පරිණාමෙත්වා හරණං. වොස්සජ්ජනන්ති තථා පරපාදං වීතිසාරෙත්වා භූමියං නික්ඛිපනත්ථං අවොස්සජ්ජනං. සන්නික්ඛෙපනන්ති වොස්සජ්ජෙත්වා භූමියං සමං නික්ඛිපනං ඨපනං. සන්නිරුජ්ඣනන්ති නික්ඛිත්තස්ස සබ්බසො නිරුජ්ඣනං උප්පීළනං. තත්ථ තත්ථෙවාති තස්මිං තස්මිං පඨමවයාදිකෙ එව. අවධාරණෙන තෙසං කොට්ඨාසන්තරසඞ්කමනාභාවමාහ. ඔධීති භාවො, පබ්බන්ති සන්ධි. පඨමවයාදයො එව හෙත්ථ ඔධි පබ්බන්ති ච අධිප්පෙතා. පටපටායන්තාති ‘‘පටපටා’’ඉති කරොන්තා විය, තෙන නෙසං පවත්තික්ඛණස්ස ඉත්තරතං දස්සෙති. එතන්ති එතං රූපධම්මානං යථාවුත්තං තත්ථ තත්ථෙව භිජ්ජනං එවං වුත්තප්පකාරමෙව. වට්ටිප්පදෙසන්ති වට්ටියා පුලකං බරහං. තඤ්හි වට්ටියා පුලකං අනතික්කමිත්වාව සා දීපජාලා භිජ්ජති. පවෙණිසම්බන්ධවසෙනාති සන්තතිවසෙන.

රත්තින්ති රත්තියං. භුම්මත්ථෙ හෙතං උපයොගවචනං. එවං පන අත්ථො න ගහෙතබ්බො අනුප්පන්නස්ස නිරොධාභාවතො. පුරිමපවෙණිතොති රූපෙ වුත්තපවෙණිතො. අනෙකානි චිත්තකොටිසතසහස්සානි උප්පජ්ජන්තීති වුත්තමත්ථං ථෙරවාදෙන දීපෙතුං ‘‘වුත්තම්පි චෙත’’න්තිආදි වුත්තං. අඩ්ඪචූළන්ති ථොකෙන ඌනං උපඩ්ඪං, තස්ස පන උපඩ්ඪං අධිකාරතො වාහසතස්සාති විඤ්ඤායති. ‘‘අඩ්ඪචුද්දස’’න්ති කෙචි, ‘‘අඩ්ඪචතුත්ථ’’න්ති අපරෙ. ‘‘සාධිකං දියඩ්ඪසතං වාහා’’ති දළ්හං කත්වා වදන්තීති වීමංසිතබ්බං. චතුනාළිකො තුම්බො. මහාරඤ්ඤතාය පවද්ධං වනං පවනන්ති ආහ ‘‘පවනෙති මහාවනෙ’’ති. තන්ති පඨමං ගහිතසාඛං. අයමත්ථොති අයං භූමිං අනොතරිත්වා ඨිතසාඛාය එව ගහණසඞ්ඛාතො අත්ථො. එතදත්ථමෙව හි භගවා ‘‘අරඤ්ඤෙ’’ති වත්වාපි ‘‘පවනෙ’’ති ආහ.

අරඤ්ඤමහාවනං වියාති අරඤ්ඤට්ඨානෙ බ්‍රහාරඤ්ඤෙ විය. ආරම්මණොලම්බනන්ති ආරම්මණස්ස අවලම්බනං. න වත්තබ්බං ආරම්මණපච්චයෙන විනා අනුප්පජ්ජනතො. එකජාතියන්ති රූපාදිනීලාදිඑකසභාවං. ‘‘දිස්සති, භික්ඛවෙ, ඉමස්ස චාතුමහාභූතිකස්ස කායස්ස ආචයොපි අපචයොපී’’ති වදන්තෙන රූපතො නීහරිත්වා අරූපෙ ගාහො පතිට්ඨාපිතො නාම, ‘‘වරං, භික්ඛවෙ, අස්සුතවා පුථුජ්ජනො’’තිආදිං වදන්තෙන අරූපතො නීහරිත්වා රූපෙ ගාහො පතිට්ඨාපිතො නාම.

නන්ති ගාහං. උභයතොති රූපතො ච අරූපතො ච. හරිස්සාමීති නීහරිස්සාමි. පරිවත්තෙත්වාති මන්තං ජප්පිත්වා. කණ්ණෙ ධුමෙත්වාති කණ්ණෙ ධමෙත්වා. අස්සාති විසස්ස. නිම්මථෙත්වාති නිම්මද්දිත්වා, නීහරිත්වාති අධිප්පායො.

මග්ගොති ලොකුත්තරමග්ගො. ‘‘නිබ්බින්ද’’න්ති ඉමිනා බලවවිපස්සනා කථිතා.

අස්සුතවාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.