1. පරිවීමංසනසුත්තවණ්ණනා

51. උපපරික්ඛමානොති පවත්තිපවත්තිහෙතුං, නිවත්තිනිවත්තිහෙතුඤ්ච පරිතුලෙන්තො. කුතො පනෙතන්ති? ‘‘සම්මා දුක්ඛක්ඛයා’’ති වචනතො. න හි සබ්බදුක්ඛපරිවීමංසං විනා සම්මා දුක්ඛක්ඛයො සම්භවති. කස්මාතිආදිනා ජරාමරණස්සෙව ගහණෙ කාරණං පුච්ඡති. ජාතිආදීනම්පි පවත්ති දුක්ඛභාවිනීති අධිප්පායො. යස්මා ජරාමරණෙ ගහිතෙ සති ජාතිපි ගහිතා හොති, තස්සා අභාවෙ ජරාමරණස්සෙව අභාවතො. එස නයො භවාදීසුපි. එවං යාව ජාතිධම්මො ජරාමරණෙ ගහිතෙ ගහිතොව හොති, ජරාමරණපදෙසෙන තබ්බිකාරවන්තො සබ්බෙ තෙභූමකා සඞ්ඛාරා ගහිතාති එවම්පි ජරාමරණග්ගහණෙන සබ්බම්පි වට්ටදුක්ඛං ගහිතමෙව හොති. තෙනාහ ‘‘තස්මිං ගහිතෙ සබ්බදුක්ඛස්ස ගහිතත්තා’’ති. අනෙකවිධන්ති බහුවිධං බහුකොට්ඨාසං. ‘‘අනෙක’’න්ති වා පාඨො. අනෙකන්ති බහුලවචනං. විධන්ති ඛණ්ඩිච්චපාලිච්චාදිවසෙන විපරීතකොට්ඨාසං. නානප්පකාරකන්ති තතො එව නානප්පකාරං. න්හත්වා ඨිතං පුරිසං වියාති බාලානං අත්තභාවස්ස සුභාකාරෙන උපට්ඨානං සන්ධායාහ.

‘‘සාරුප්පභාවෙනා’’ති වුත්තං, කිං සබ්බථා සාරුප්පභාවෙනාති ආහ ‘‘නික්කිලෙසතාය පරිසුද්ධතායා’’ති. න හි තස්සෙසා අසඞ්ඛතතාදිභාවෙන සදිසා. පටිපන්නොති පටිමුඛො අභිසඞ්ඛාරමුඛො හුත්වා පන්නො අධිගතො. අනුගතන්ති අනුච්ඡවිකභාවෙන ගතං, යථා ච නිබ්බානස්ස අධිගමො හොති, එවං තදනුරූපභාවෙන ගතං. එත්ථ ච පාළියං ‘‘පජානාතී’’ති පුබ්බභාගවසෙන පජානනා වුත්තා, ‘‘තථා පටිපන්නො ච හොතී’’ති නියතවසෙන. ‘‘අපරභාගවසෙනා’’ති අපරෙ. කෙචි පන ‘‘යථා පටිපන්නස්ස ජරාමරණං නිරුජ්ඣති, තථා පටිපන්නො’’ති වදන්ති. පදවීමංසනා පුබ්බභාගවසෙන වෙදිතබ්බා, න මග්ගක්ඛණවසෙන. සඞ්ඛාරනිරොධායාති එත්ථ නයිදං අවිජ්ජාපච්චයසඞ්ඛාරග්ගහණං, අථ ඛො සඞ්ඛතසඞ්ඛාරග්ගහණන්ති ආහ ‘‘සඞ්ඛාරදුක්ඛස්ස නිරොධත්ථායා’’ති. තෙනාහ ‘‘එත්තාවතා යාව අරහත්තා දෙසනා කථිතා’’ති.

‘‘පච්චත්තංයෙව පරිනිබ්බායතී’’තිආදිනා අරහත්තඵලපච්චවෙක්ඛණං, ‘‘සො සුඛඤ්ච වෙදනං වෙදයතී’’තිආදිනා සතතවිහාරඤ්ච දස්සෙත්වා දෙසනා සබ්බථාව වට්ටදෙසනාතො නිවත්තෙතබ්බා සියා. අවිජ්ජාගතොති එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො, තෙන එවමාදිකං ඉදං වට්ටවිවට්ටකථනං පුන ගණ්හාති. පුග්ගලසද්දො ඉතරාසං ද්වින්නං පකතීනං වාචකොති තතො විසෙසෙත්වා ගහණෙ පඨමපකතිමෙව දස්සෙන්තො ‘‘පුරිසපුග්ගලො’’ති අවොචාති ආහ ‘‘පුරිසොයෙව පුග්ගලො’’ති. උභයෙනාති පුරිසපුග්ගලග්ගහණෙන. සම්මුතියා අවිජ්ජමානාය කථා දෙසනා සම්මුතිකථා. පරමත්ථස්ස කථා දෙසනා පරමත්ථකථා. තත්ථාති සම්මුතිපරමත්ථකථාසු, න සම්මුතිපරමත්ථෙසු. තෙනාහ ‘‘එවං පවත්තා සම්මුතිකථා නාමා’’තිආදි. තත්‍රිදං සම්මුතිපරමත්ථානං ලක්ඛණං – යස්මිං භින්නෙ බුද්ධියා වා අවයවවිනිබ්භොගෙ කතෙ න තංසමඤ්ඤා, සා ඝටපටාදිප්පභෙදා සම්මුති, තබ්බිපරියායතො පරමත්ථො. න හි කක්ඛළඵුසනාදිසභාවෙ අයං නයො ලබ්භති. තත්ථ රූපාදිධම්මං සමූහසන්තානවසෙන පවත්තමානං උපාදාය ‘‘සත්තො’’තිආදි වොහාරොති ආහ ‘‘සත්තො නරො…පෙ… සම්මුතිකථා නාමා’’ති. යස්මා රූපාදයො පරමත්ථධම්මා ‘‘ඛන්ධා ධාතුයො’’තිආදිනා වුච්චන්ති, න වොහාරමත්තං, තස්මා ‘‘ඛන්ධා…පෙ… පරමත්ථකථා නාමා’’ති වුත්තං. නනු ඛන්ධකථාපි සම්මුතිකථාව, සම්මුති හි සඞ්කෙතො ඛන්ධට්ඨො රාසට්ඨො වා කොට්ඨාසට්ඨො වාති? සච්චමෙතං, අයං පන ඛන්ධසමඤ්ඤා ඵස්සාදීසු තජ්ජාපඤ්ඤත්ති විය පරමත්ථසන්නිස්සයා තස්ස ආසන්නතරා පුග්ගලසමඤ්ඤාදයො විය න දූරෙති පරමත්ථසඞ්ගහතා වුත්තා. ඛන්ධසීසෙන වා තදුපාදානා සභාවධම්මා එව ගහිතා. නනු ච සබ්බෙපි සභාවධම්මා සම්මුතිමුඛෙනෙව දෙසනං ආරොහන්ති, න සම්මුඛෙනාති සබ්බාපි දෙසනා සම්මුතිදෙසනාව සියාති? නයිදමෙවං දෙසෙතබ්බධම්මවිභාගෙන දෙසනාවිභාගස්ස අධිප්පෙතත්තා, න ච සද්දො කෙනචි පවත්තිනිමිත්තෙන විනා අත්ථං පකාසෙතීති. තෙනාහ ‘‘පරමත්ථං කථෙන්තාපි සම්මුතිං අමුඤ්චිත්වාව කථෙන්තී’’ති. සච්චමෙව අවිපරීතමෙව කථෙන්ති.

සම්මුතීති සමඤ්ඤා. පරමො උත්තමො අත්ථොති පරමත්ථො, ධම්මානං යථාභූතසභාවො. තං පරමත්ථං, සම්මුති පන ලොකස්ස සඞ්කෙතමත්තසිද්ධා. යදි එවං කථං සම්මුතිකථාය සච්චතාති ආහ ‘‘ලොකසම්මුතිකාරණ’’න්ති ලොකසමඤ්ඤං නිස්සාය පවත්තනතො. ලොකසමඤ්ඤාය හි අභිනිවෙසනං විනා පඤ්ඤාපනා එකච්චස්ස සුතස්ස සාවනා විය, න මුසා අනතික්කමිතබ්බතො තස්සා. තෙනාහ භගවා ‘‘ජනපදනිරුත්තිං නාභිනිවෙසෙය්‍ය, සමඤ්ඤං නාතිධාවෙය්‍යා’’ති. ධම්මානං සභාවධම්මානං. භූතලක්ඛණං භාවස්ස ලක්ඛණං දීපෙන්තීති කත්වා.

තෙරසචෙතනාභෙදන්ති අට්ඨකාමාවචරකුසලචෙතනාපඤ්චරූපාවචරකුසලචෙතනාභෙදං. අත්තනො සන්තානස්ස පුනනතො පුජ්ජභවඵලස්ස අභිසඞ්ඛරණතො පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරං. කම්මපුඤ්ඤෙනාති කම්මභූතෙන. විපාකපුඤ්ඤෙනාති විපාකසඞ්ඛාතෙන. පුඤ්ඤඵලම්පි හි උත්තරපදලොපෙන ‘‘පුඤ්ඤ’’න්ති වුච්චති ‘‘එවමිදං පුඤ්ඤං පවඩ්ඪතී’’තිආදීසු විය. ‘‘අපුඤ්ඤූපගං හොති විඤ්ඤාණ’’න්ති ඉදං ‘‘පුඤ්ඤූපගං හොති විඤ්ඤාණ’’න්ති එත්ථ වුත්තනයමෙවාති න උද්ධතං. අපුඤ්ඤඵලං උත්තරපදලොපෙන ‘‘අපුඤ්ඤ’’න්ති වුච්චති. සඞ්ඛාරන්ති සඞ්ඛාරස්ස ගහිතත්තා ‘‘අවිජ්ජාගතොය’’න්ති ඉමිනා සඞ්ඛාරස්ස පච්චයො ගහිතො, ‘‘පුඤ්ඤූපගං හොති විඤ්ඤාණ’’න්තිආදිනා පච්චයුප්පන්නං විඤ්ඤාණං. තස්මිඤ්ච ගහිතෙ නාමරූපාදි සබ්බං ගහිතමෙව හොති. තෙනාහ ‘‘ද්වාදසපදිකො පච්චයාකාරො ගහිතොව හොතී’’ති.

විජ්ජාති අරහත්තමග්ගඤාණං උක්කට්ඨනිද්දෙසෙන. තස්සා හි උප්පාදා සබ්බසො අවිජ්ජා පහීනා හොති. පඨමමෙවාති ඉදං අවිජ්ජාපහානවිජ්ජුප්පාදානං සමානකාලතාදස්සනං. තෙනාහ ‘‘යථා පනා’’තිආදි. පදීපුජ්ජලෙනාති පදීපුජ්ජලනහෙතුනා සහෙව. විජ්ජුප්පාදාති විජ්ජුප්පාදහෙතු, එවං සතීපි සමකාලත්තෙති අධිප්පායො. න ගණ්හාතීති ‘‘එතං මමා’’තිආදිනා න ගණ්හාති. න තණ්හායති න භායති තණ්හාවුත්තිනො අභාවා, තතො එව භයවත්ථුනො ච අභාවා.

ගිලිත්වා පරිනිට්ඨාපෙත්වාති ගිලිත්වා විය අඤ්ඤස්ස අවිසයං විය කරණෙන පරිනිට්ඨාපෙත්වා. සාමිසසුඛස්ස අනෙකදුක්ඛානුබන්ධභාවතො, සුඛාභිනන්දස්ස දුක්ඛහෙතුභාවතො ච සුඛං අභිනන්දන්තොයෙව දුක්ඛං අභිනන්දති නාම අග්ගිසන්තාපසුඛං ඉච්ඡන්තො ධූමදුක්ඛානුඤ්ඤාතො විය. දුක්ඛං පත්වා සුඛං පත්ථනතොති එත්ථ දුබ්බලගහණිකාදයො නිදස්සනභාවෙන වෙදිතබ්බා. තෙ හි යාව සායන්හසමයාපි අභුත්වා සායමාසාදීනි කරොන්තො ජිඝච්ඡාදිං උප්පාදෙත්වා භුඤ්ජනාදීනි කරොන්ති. සුඛස්ස විපරිණාමදුක්ඛතො සුඛං අභිනන්දන්තො දුක්ඛං අභිනන්දති නාමාති යොජනා. කෙචි පන දුක්ඛස්ස අභාවතො විපරිණාමසුඛතො තං සුඛං අභිනන්දන්තො දුක්ඛං අභිනන්දතීති වදන්ති. තං න, න හි තාදිසං සුඛනිමිත්තං කොචි දුක්ඛං අභිනන්දන්තො දිට්ඨො, දුක්ඛහෙතුං පන සාමිසං සුඛං අභිනන්දන්තො දිට්ඨො. දුක්ඛහෙතුං සාමිසං සුඛං අභිනන්දන්තො අත්ථතො දුක්ඛං අභිනන්දති නාමාති වුත්තොවායමත්ථො. කායොති පඤ්චද්වාරකායො, සො පරියන්තො අවසානං එතස්සාති කායපරියන්තිකං. තෙනාහ ‘‘යාව පඤ්චද්වාරකායො පවත්තති, තාව පවත්ත’’න්ති. ජීවිතපරියන්තිකන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො.

පච්ඡා උප්පජ්ජිත්වා පඨමං නිරුජ්ඣතීති එකස්මිං අත්තභාවෙ මනොද්වාරිකවෙදනාතො පච්ඡා උප්පජ්ජිත්වා තතො පඨමං නිරුජ්ඣති, තතො එව සිද්ධමත්ථං සරූපෙනෙව දස්සෙතුං ‘‘මනොද්වාරිකවෙදනා පඨමං උප්පජ්ජිත්වා පච්ඡා නිරුජ්ඣතී’’ති වුත්තං. ඉදානි තමෙව සඞ්ඛෙපෙන වුත්තං විවරිතුං ‘‘සා හී’’තිආදිමාහ. යාව තෙත්තිංසවස්සාපි පඨමවයො. පණ්ණාසවස්සකාලෙති පඨමවයතො යාව පඤ්ඤාසවස්සකාලා, තාව ඨිතා හොතීති වුඩ්ඪිහානියො අනුපගන්ත්වා සරූපෙනෙව ඨිතා හොති. මන්දාති මුදුකා අතිඛිණා. තදාති අසීතිනවුතිවස්සකාලෙ. තථා චිරපරිවිතක්කෙපි. භග්ගා නිත්තෙජා භග්ගවිභග්ගා දුබ්බලා. හදයකොටිංයෙවාති චක්ඛාදිවත්ථූසු අවත්තෙත්වා තෙසං ඛීණත්තා කොටිභූතං හදයවත්ථුංයෙව. යාව එසා වෙදනා වත්තති.

වාපියාති මහාතළාකෙන. පඤ්චඋදකමග්ගසම්පන්නන්ති පඤ්චහි උදකස්ස පවිසනනික්ඛමනමග්ගෙහි යුත්තං. තතො තතො විස්සන්දමානං සබ්බසො පුණ්ණත්තා.

පඨමං දෙවෙ වස්සන්තෙතිආදි උපමාසංසන්දනං. ඉමං වෙදනං සන්ධායාති ඉමං යථාවුත්තං පරියොසානප්පත්තං මනොද්වාරිකවෙදනං සන්ධාය.

කායස්ස භෙදාති අත්තභාවස්ස විනාසතො. ‘‘උද්ධං ජීවිතපරියාදානා’’ති පාළි, අට්ඨකථායං පන ජීවිතපරියාදානා උද්ධන්ති පදුද්ධාරො කතො. පරලොකවසෙන අගන්ත්වා. වෙදනානං සීතිභාවො නාම සඞ්ඛාරදරථපරිළාහභාවො, සො පනායං අප්පවත්තිවසෙනාති ආහ ‘‘පවත්ති…පෙ… භවිස්සන්තී’’ති. ධාතුසරීරානීති අට්ඨිකඞ්කලසඞ්ඛාතධාතුසරීරානි. සරීරෙකදෙසෙ හි සරීරසමඤ්ඤා.

කුම්භකාරපාකාති කුම්භකාරපාකතො. එත්ථ පච්චතීති පාකො, පචනට්ඨානං. තදෙව පාචනවසෙන ආවසන්ති එත්ථාති ආවාසො, තස්මා කුම්භකාරාවාසතො. අවිගතවූපසමං සඞ්ඛරිතං කුම්භං උද්ධරිත්වා ඨපෙන්තො ඡාරිකාය සති පිධානවසෙන ඨපෙති. තථා ඨපනං පන සන්ධාය වුත්තං ‘‘පටිසිස්සෙය්‍යා’’ති. කුම්භස්ස පදෙසභූතතාය ආබද්ධා අවයවා ‘‘කුම්භකපාලානී’’ති අධිප්පෙතානි, න ඡින්නභින්නානි. අවයවමුඛෙන හි සමුදායො වුත්තො. තත්ථ කපාලසමුදායො හි ඝටො. තෙනාහ ‘‘මුඛවට්ටියා එකබද්ධානී’’ති. අවසිස්සෙය්‍යුන්ති වණ්ණවිසෙසඋණ්හභාවාපගතා ඝටකාරානෙව තිට්ඨෙය්‍යුන්ති. ආදිත්ත…පෙ… තයො භවා දට්ඨබ්බා එකාදසහි අග්ගීහි ආදිත්තභාවතො. යථා කුම්භකාරො කුම්භකාරාවාසං ආදිත්තං පච්චවෙක්ඛති, එවං ආරද්ධවිපස්සකොපෙස භවත්තයං රාගාදීහි ආදිත්තන්ති ආහ ‘‘කුම්භකාරො විය යොගාවචරො’’ති. නීහරණදණ්ඩකො විය අරහත්තමග්ගඤාණං භවත්තයපාකතො නීහරණතො. සමො භූමිභාගො විය නිබ්බානතලං සබ්බවිසමා නිවත්තනතො.

‘‘ආදානනික්ඛෙපනතො, වයොවුද්ධත්ථඞ්ගමතො, ආහාරමයතො, උතුමයතො, චිත්තසමුට්ඨානතො, කම්මජතො, ධම්මතාරූපතො’’ති (විසුද්ධි. 2.706) ඉමෙහි සත්තහි ආකාරෙහි සම්මසන්තො රූපසත්තකං විපස්සති නාම. ‘‘කලාපතො, යමකතො, ඛණිකතො, පටිපාටිතො, දිට්ඨිඋග්ඝාටනතො, මානසමුග්ඝාටතො, නිකන්තිපරියාදානතො’’ති (විසුද්ධි. 2.717) ඉමෙහි සත්තහි ආකාරෙහි සම්මසන්තො අරූපසත්තකං විපස්සති නාම, තස්මා යථාවුත්තං ඉමං රූපසත්තකං අරූපසත්තකඤ්ච නීහරිත්වා විපස්සන්තස්ස. යදිපි අරහතො අත්තභාවො සබ්බභවෙහිපි උද්ධටො, යාව පන අනුපාදිසෙසපරිනිබ්බානං න පාපුණාති, තාව තස්මිම්පි සුගතිභවෙ ඨිතොයෙවාති වත්තබ්බතං ලබ්භතීති ‘‘චතූහි අපායෙහි අත්තභාවං උද්ධරිත්වා’’ඉච්චෙව වුත්තං. තෙනාහ ‘‘ඛීණාසවො පනා’’තිආදි. තථා ච වක්ඛති ‘‘අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බුතස්ස වට්ටවූපසමො වෙදිතබ්බො’’ති. න පරිනිබ්බාති අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයාති අධිප්පායො, සඋපාදිසෙසාය පන නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බානං අරහත්තප්පත්තියෙව. අභිසඞ්ඛාරහෙතුතො හෙත්ථ පරිළාහවූපසමස්ස උපසමභාවෙන අධිප්පෙතත්තා උණ්හකුම්භනිබ්බානනිදස්සනම්පි න විරුජ්ඣති. අනුපාදින්නකසරීරානීති උතුසමුට්ඨානිකරූපකලාපෙ වදන්ති. භික්ඛවෙති එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො. ඉදං පන වචනං. අනුයොගාරොපනත්ථන්ති කායපරියන්තිකං වෙදනං වෙදයමානො ඛීණාසවො අපි නු පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරාදිකම්මං කරෙය්‍යාති පඤ්හං කාතුං. අථ වා අනුයොගාරොපනත්ථන්ති ‘‘අපි නු ඛො ඛීණාසවො භික්ඛු පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරං වා අභිසඞ්ඛරෙය්‍යා’’තිආදිනා අනුයොගං ආරොපෙතුං වුත්තං, න තාව යථාරද්ධදෙසනං නිට්ඨාපෙතුන්ති අත්ථො.

පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණෙ සිද්ධෙ තස්මිං භවෙ උප්පජ්ජනාරහානං විඤ්ඤාණානං සියා සම්භවො, නාසතීති වුත්තං ‘‘විඤ්ඤාණං පඤ්ඤායෙථාති පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණං පඤ්ඤායෙථා’’ති. සබ්බසො සඞ්ඛාරෙසු අසන්තෙසු පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණං අපි නු ඛො පඤ්ඤායෙය්‍ය. තස්මිඤ්හි අපඤ්ඤායමානෙ සබ්බං විඤ්ඤාණං න පඤ්ඤායෙය්‍ය. ථෙරානන්ති ‘‘භික්ඛවෙ’’ති ආලපිතත්ථෙරානං. පඤ්හබ්‍යාකරණං සම්පහංසති තස්ස සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන සංසන්දනතො. අප්පඤ්ඤාණන්ති අප්පඤ්ඤායනං. ආදි-සද්දෙන විඤ්ඤාණෙ අසති නාමරූපස්ස අප්පඤ්ඤාණන්ති එවමාදිං සඞ්ගණ්හාති. සන්නිට්ඨානසඞ්ඛාතන්ති සද්දහනාකාරෙන පවත්තසන්නිට්ඨානසඞ්ඛාතං. අධිමොක්ඛන්ති නිච්ඡයාකාරවිමොක්ඛං සද්ධාවිමොක්ඛඤ්ච. තෙනාහ පාළියං ‘‘සද්දහථ මෙතං, භික්ඛවෙ’’ති. සද්ධාසහිතඤ්හි නිච්ඡයාකාරවිමොක්ඛං සන්ධායාහ ‘‘සන්නිට්ඨානසඞ්ඛාතං අධිමොක්ඛ’’න්ති. අන්තොති පරියන්තො. පරිතො ඡිජ්ජති එත්ථාති පරිච්ඡෙදො.

පරිවීමංසනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.