8. චෙතනාසුත්තවණ්ණනා

38. යඤ්චාති එත්ථ ච-සද්දො අට්ඨානෙ. තෙන චෙතනාය විය පකප්පානානුසයානම්පි විඤ්ඤාණස්ස ඨිතියා වක්ඛමානංයෙව අවිසිට්ඨං ආරම්මණභාවං ජොතෙති. කාමං තීසුපි පදෙසු ‘‘පවත්තෙති’’ඉච්චෙව අත්ථො වුත්තො, වත්තනත්ථො පන චෙතනාදීනං යථාක්කමං චෙතයනපකප්පනානුසයනරූපො විසිට්ඨට්ඨො දට්ඨබ්බො. තෙභූමකකුසලාකුසලචෙතනා ගහිතා කම්මවිඤ්ඤාණස්ස පච්චයනිද්ධාරණමෙතන්ති. තණ්හාදිට්ඨිකප්පා ගහිතා යථාරහන්ති අධිප්පායො. අට්ඨසුපි හි ලොභසහගතචිත්තෙසු තණ්හාකප්පො, තත්ථ චතූස්වෙව දිට්ඨිකප්පොති. කාමං අනුසයා ලොකියකුසලචෙතනාසුපි අනුසෙන්තියෙව, අකුසලෙසු පන පවත්ති පාකටාති ‘‘ද්වාදසන්නං චෙතනාන’’න්ති වුත්තං. සහජාතකොටියාති ඉදං පච්චුප්පන්නාපි කාමරාගාදයො අනුසයාව වුච්චන්ති තංසදිසතායාති වුත්තං. න හි කාලභෙදෙන ලක්ඛණප්පභෙදො අත්ථීති. අනාගතා එව හි කාමරාගාදයො නිප්පරියායතො ‘‘අනුසයා’’ති වත්තබ්බතං අරහන්ති. පච්චයුප්පන්නො වට්ටතීති ආහ ‘‘ආරම්මණං පච්චයො’’ති. කම්මවිඤ්ඤාණස්ස ඨිතත්ථන්ති කම්මවිඤ්ඤාණස්සෙව පවත්තියා. තස්මිං පච්චයෙ සතීති තස්මිං චෙතනාපකප්පනානුසයසඤ්ඤිතෙ පච්චයෙ සති පතිට්ඨා විඤ්ඤාණස්ස හොති. සන්තානෙ ඵලදානසමත්ථතායෙව හොතීති ‘‘පතිට්ඨා හොති, තස්මිං පතිට්ඨිතෙ’’ති වුත්තං. සන්නිට්ඨාපකචෙතනාවසෙන විරුළ්හෙති. පතිට්ඨිතෙති හි ඉමිනා කම්මස්ස කතභාවො වුත්තො, ‘‘විරුළ්හෙ’’ති ඉමිනා උපචිතභාවො. තෙනාහ ‘‘කම්මං ජවාපෙත්වා’’තිආදි. තත්ථ පුරෙතරං උප්පන්නාහි කම්මචෙතනාහි ලද්ධපච්චයත්තා බලප්පත්තාය සන්නිට්ඨාපකචෙතනාය කම්මවිඤ්ඤාණං ලද්ධපතිට්ඨං විරුළ්හමූලඤ්ච හොතීති වුත්තං ‘‘නිබ්බත්තමූලෙ ජාතෙ’’ති. තථා හි සන්නිට්ඨාපකචෙතනා විපාකං දෙන්තං අනන්තරෙ ජාතිවසෙන දෙති උපපජ්ජවෙදනීයකම්මන්ති.

තෙභූමකචෙතනායාති තෙභූමකකුසලාකුසලචෙතනාය. අප්පවත්තනක්ඛණොති ඉධ පවත්තනක්ඛණො ජායමානක්ඛණො. න ජායමානක්ඛණො අප්පවත්තනක්ඛණො න කෙවලං භඞ්ගක්ඛණො අප්පහීනානුසයස්ස අධිප්පෙතත්තා. අප්පහීනකොටියාති අසමුච්ඡින්නභාවෙන. තදිදං තෙභූමකකුසලාකුසලචෙතනාසු අප්පවත්තමානාසු අනුසයානං සහජාතකොටිආදිනා පවත්ති නාම නත්ථි, විපාකාදීසු අප්පහීනකොටියා පවත්තති කරොන්තස්ස අභාවතොති ඉමමත්ථං සන්ධාය වුත්තං. අවාරිතත්තාති පටිපක්ඛෙති අවාරිතබ්බත්තා. පච්චයොව හොති විඤ්ඤාණස්ස ඨිතියා.

පඨමදුතියවාරෙහි වට්ටං දස්සෙත්වා තතියවාරෙ ‘‘නො චෙ’’තිආදිනා විවට්ටං දස්සිතන්ති ‘‘පඨමපදෙ තෙභූමකකුසලාකුසලචෙතනා නිවත්තා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ නිවත්තාති අකරණතො අප්පවත්තියා අපගතා. තණ්හාදිට්ඨියො නිවත්තාති යොජනා. වුත්තප්පකාරෙසූති ‘‘තෙභූමකවිපාකෙසූ’’තිආදිනා වුත්තප්පකාරෙසු.

එත්ථාති ඉමස්මිං සුත්තෙ. එත්ථ චෙතනාපකප්පනානං පවත්තනවසෙන ධම්මපරිච්ඡෙදො දස්සිතොති ‘‘චෙතෙතීති තෙභූමකකුසලාකුසලචෙතනා ගහිතා’’තිආදිනයො ඉධෙව හොතීති දස්සිතො. චතස්සොති පටිඝද්වයමොහමූලසමාගතා චතස්සො අකුසලචෙතනා. චතූසු අකුසලචෙතනාසූති යථාවුත්තාසු එව චතූසු අකුසලචෙතනාසු, ඉතරා පන ‘‘න පකප්පෙතී’’ති ඉමිනා පටික්ඛෙපෙන නිවත්තාති. සුත්තෙ ආගතං වාරෙත්වාති ‘‘නො ච පකප්පෙතී’’ති එවං පටික්ඛෙපවසෙන සුත්තෙ ආගතං වජ්ජෙත්වා. ‘‘න පකප්පෙතී’’ති හි ඉමිනා අට්ඨසු ලොභසහගතචිත්තෙසු සහජාතකොටියා පවත්තඅනුසයො නිවත්තිතො තෙසං චිත්තානං අප්පවත්තනතො, තස්මා තං ඨානං ඨපෙත්වාති අත්ථො. පුරිමසදිසොව පුරිමනයෙසු වුත්තනයෙන ගහෙතබ්බො ධම්මපරිච්ඡෙදත්තා.

තදප්පතිට්ඨිතෙති සමාසභාවතො විභත්තිලොපො, සන්ධිවසෙන ද-කාරාගමො, තස්ස අප්පතිට්ඨිතං තදප්පතිට්ඨිතං, තස්මිං තදප්පතිට්ඨිතෙති එවමෙත්ථ සමාසපදසිද්ධි දට්ඨබ්බා. එත්ථාති එතස්මිං තතියවාරෙ අරහත්තමග්ගස්ස කිච්චං කථිතං සබ්බසො අනුසයනිබ්බත්තිභෙදනතො. ඛීණාසවස්ස කිච්චකරණන්තිපි වත්තුං වට්ටති සබ්බසො වෙදනාදීනං පටික්ඛෙපභාවතො. නව ලොකුත්තරධම්මාතිපි වත්තුං වට්ටති මග්ගපටිපාටියා අනුසයසමුග්ඝාටනතො මග්ගානන්තරානි ඵලානි, තදුභයාරම්මණඤ්ච නිබ්බානන්ති. විඤ්ඤාණස්සාති කම්මවිඤ්ඤාණස්ස. පුනබ්භවසීසෙන අනන්තරභවසඞ්ගහිතං නාමරූපං පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණමෙව වා ගහිතන්ති ආහ ‘‘පුනබ්භවස්ස ච අන්තරෙ එකො සන්ධී’’ති. භවජාතීනන්ති එත්ථ ‘‘දුතියභවස්ස තතියභවෙ ජාතියා’’ති එවං පරම්පරවසෙන ගහෙතබ්බං. ආයතිං පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තිගහණෙන පන නානන්තරියතො කම්මභවො ගහිතො, ජාතිහෙතුඵලසිද්ධිපෙත්ථ වුත්තා එවාති වෙදිතබ්බං. එත්ථ ච ‘‘නො චෙ, භික්ඛවෙ, චෙතෙති නො ච පකප්පෙති, අථ ඛො අනුසෙතී’’ති එවං භගවතා දුතියනයෙ පුබ්බභාගෙ භවනිබ්බත්තකකුසලාකුසලායූහනං, පකප්පනඤ්ච විනාපි භවෙසු දිට්ඨාදීනවස්ස යොගිනො අනුසයපච්චයා විපස්සනාචෙතනාපි පටිසන්ධිජනකා හොතීති දස්සනත්ථං කුසලාකුසලස්ස අප්පවත්ති චෙපි, තදා විජ්ජමානතෙභූමකවිපාකාදිධම්මෙසු අප්පහීනකොටියා අනුසයිතකිලෙසප්පච්චයා භවවජ්ජස්ස කම්මවිඤ්ඤාණස්ස පතිට්ඨිතතා හොතීති දස්සනත්ථඤ්ච වුත්තො. ‘‘න චෙතෙති පකප්පෙති අනුසෙතී’’ති අයං නයො න ගහිතො චෙතනං විනා පකප්පනස්ස අභාවතො.

චෙතනාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.