5. භූමිජසුත්තවණ්ණනා

25. පුරිමසුත්තෙති අනන්තරෙ පුරිමෙ සුත්තෙ. වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති පදත්ථෙ තතො විසිට්ඨං අනිද්දිසිත්වා ඉතරං අත්ථතො විභාවෙතුං ‘‘අයං පන විසෙසො’’තිආදිමාහ. න කෙවලං ඵස්සපච්චයා උප්පජ්ජති, අථ ඛො ඵස්සස්ස සහකාරීකාරණභූතඅඤ්ඤපච්චයා ච උප්පජ්ජතීති. කායෙනාති චොපනකායෙන, කායවිඤ්ඤත්තියාති අත්ථො. සා හි කාමං පට්ඨානෙ ආගතෙසු චතුවීසතියා පච්චයෙසු කෙනචි පච්චයෙන චෙතනාය පච්චයො න හොති. යස්මා පන කායෙ සති එව කායකම්මං නාම හොති, නාසති, තස්මා සා තස්සා සාමග්ගියභාවෙන ඉච්ඡිතබ්බාති වුත්තං ‘‘කායෙනපි කරියමානං කරීයතී’’ති. තෙනාහ භගවා ‘‘කායෙ වා, හානන්ද, සති කායසඤ්චෙතනාහෙතු උප්පජ්ජති අජ්ඣත්තං සුඛං දුක්ඛ’’න්ති. වාචායපීති එත්ථාපි එසෙව නයො. මනසාති පාතුභූතෙන මනසා, න මනමත්තෙනාති. අත්තනා පරෙහි අනුස්සාහිතෙන. පරෙනාති පරෙන අනුස්සාහෙන. සම්පජානෙනාති ඤාණසම්පයුත්තචිත්තවසෙන පජානන්තෙන. අසම්පජානෙනාති තථා න සම්පජානන්තෙන. තස්සාති සුඛදුක්ඛස්ස. කායසඤ්චෙතනාහෙතූති කායකම්මනිමිත්තං, කායිකස්ස කම්මස්ස කතත්තා උපචිතත්තාති අත්ථො. එස නයො සෙසසඤ්චෙතනාසුපි. උද්ධච්චසහගතචෙතනා පවත්තියං විපාකං දෙතියෙවාති ‘‘වීසති චෙතනා ලබ්භන්තී’’ති වුත්තං. තථා වචීද්වාරෙති එත්ථ ‘‘කාමාවචරකුසලාකුසලවසෙන වීසති චෙතනා ලබ්භන්තී’’ති ඉදං තථා-සද්දෙන උපසංහරති. රූපාරූපචෙතනාහීති රූපාවචරාරූපාවචරකුසලචෙතනාහි. තප්පච්චයං යථාරහන්ති අධිප්පායො. තාපි චෙතනාති යථාවුත්තා එකූනවීසති චෙතනා අවිජ්ජාපච්චයා හොන්ති කුසලානම්පි පගෙව ඉතරාධිට්ඨහිතාවිජ්ජස්සෙව උප්පජ්ජනතො, අඤ්ඤථා අනුප්පජ්ජනතො. යථාවුත්තචෙතනාභෙදන්ති යථාවුත්තං කායචෙතනාදිවිභාගං. පරෙහි අනුස්සාහිතො සරසෙනෙව පවත්තමානො. පරෙහි කාරියමානොති පරෙහි උස්සාහිතො හුත්වා කයිරමානො. ජානන්තොපීති අනුස්සවාදිවසෙන ජානන්තොපි. කම්මමෙව ජානන්තොති තදා අත්තනා කරියමානකම්මමෙව ජානන්තො.

චතූසූති ‘‘සාමං වා පරෙ වා සම්පජානො වා අසම්පජානො වා’’ති එවං වුත්තෙසු චතූසු ඨානෙසු. යථාවුත්තෙ එකූනවීසතිචෙතනාධම්මෙ අසඞ්ඛාරිකසසඞ්ඛාරිකභාවෙන සම්පජානකතාසම්පජානකතභාවෙන චතුගුණෙ කත්වා වුත්තං ‘‘ඡසත්තති ද්වෙසතා චෙතනාධම්මා’’ති. යෙසං සහජාතකොටි ලබ්භති, තෙසම්පි උපනිස්සයකොටි ලබ්භතෙවාති ‘‘උපනිස්සයකොටියා අනුපතිතා’’තිඉච්චෙව වුත්තා. තෙති යථාවුත්තා සබ්බෙපි ධම්මා. සො කායො න හොතීති එත්ථ පසාදකායොපි ගහෙතබ්බො. තෙනාහ ‘‘යස්මිං කායෙ සතී’’තිආදි. සො කායො න හොතීති සො කායො පච්චයනිරොධෙන න හොති. වාචාති සද්දවාචා. මනොති යං කිඤ්චි විඤ්ඤාණං. ඉදානි කම්මවසෙනෙව යොජෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. එසෙව නයො ‘‘වාචාපි ද්වාරභූතා මනොපි ද්වාරභූතො’’ති. ඛීණාසවස්ස කථං කායො න හොති, න තස්ස කායකම්මාධිට්ඨානන්ති අධිප්පායො. අවිපාකත්තාති අවිපාකධම්මත්තාති අත්ථො. කායො න හොතීති වුත්තං අකම්මකරණභාවතො.

තන්ති කම්මං. ඛෙත්තං න හොතීති තස්ස දුක්ඛස්ස අවිරුහනට්ඨානත්තා. විරුහනට්ඨානාදයො බ්‍යතිරෙකවසෙන වුත්තා. තෙනාහ ‘‘න හොතී’’ති. කාරණට්ඨෙනාති ආධාරභූතකාරණභාවෙන. සඤ්චෙතනාමූලකන්ති සඤ්චෙතනානිමිත්තං. විරුහනාදීනං අත්ථානන්ති ‘‘විරුහනට්ඨෙනා’’තිආදිනා වුත්තානං අත්ථානං. ඉමිනා විරුහනාදිභාවෙන වෙදනා ‘‘සුඛදුක්ඛවෙදනා’’ති කථිතා, නයිධ ජෙට්ඨලක්ඛණං සුඛදුක්ඛං නිප්පයොජකස්ස සුඛස්ස දුක්ඛස්ස ච අධිප්පෙතත්තා. උපෙක්ඛාවෙදනාපෙත්ථ සුඛසණ්හසභාවවිපාකභූතා වෙදනාව.

භූමිජසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.