5. කච්චානගොත්තසුත්තවණ්ණනා

15. යස්මා ඉධ ජානන්තාපි ‘‘සම්මාදිට්ඨී’’ති වදන්ති අජානන්තාපි බාහිරකාපි සාසනිකාපි අනුස්සවාදිවසෙනපි අත්තපච්චක්ඛෙනපි, තස්මා තං බහූනං වචනං උපාදාය ආමෙඩිතවසෙන ‘‘සම්මාදිට්ඨි සම්මාදිට්ඨීති, භන්තෙ, වුච්චතී’’ති ආහ. තථානිද්දිට්ඨතාදස්සනත්ථං හිස්ස අයං ආමෙඩිතපයොගො. අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො – ‘‘අපරෙහිපි සම්මාදිට්ඨීති වුච්චති, සා පනායං එවං වුච්චමානා අත්ථඤ්ච ලක්ඛණඤ්ච උපාදාය කිත්තාවතා නු ඛො, භන්තෙ, සම්මාදිට්ඨි හොතී’’ති. අට්ඨකථායං පන ‘‘සම්මාදිට්ඨී’’ති වචනෙ යස්මා විඤ්ඤූ එව පමාණං, න අවිඤ්ඤූ, තස්මා ‘‘යං පණ්ඩිතා’’තිආදි වුත්තං. ද්වෙ අවයවා අස්සාති ද්වයං, දුවිධං දිට්ඨිගාහවත්ථු, ද්වයං දිට්ඨිගාහවසෙන නිස්සිතො අපස්සිතොති ද්වයනිස්සිතො. තෙනාහ ‘‘ද්වෙ කොට්ඨාසෙ නිස්සිතො’’ති. යාය දිට්ඨියා ‘‘සබ්බොයං ලොකො අත්ථි විජ්ජති සබ්බකාලං උපලබ්භතී’’ති දිට්ඨිගතිකො ගණ්හාති, සා දිට්ඨි අත්ථිතා, සා එව සදා සබ්බකාලං ලොකො අත්ථීති පවත්තගාහතාය සස්සතො, තං සස්සතං. යාය දිට්ඨියා ‘‘සබ්බොයං ලොකො නත්ථි න හොති උච්ඡිජ්ජතී’’ති දිට්ඨිගතිකො ගණ්හාති, සා දිට්ඨි නත්ථිතා, සා එව උච්ඡිජ්ජතීති උප්පන්නගාහතාය උච්ඡෙදො, තං උච්ඡෙදං. ලොකො නාම සඞ්ඛාරලොකො තම්හි ගහෙතබ්බතො. සම්මප්පඤ්ඤායාති අවිපරීතපඤ්ඤාය යථාභූතපඤ්ඤාය. තෙනාහ ‘‘සවිපස්සනා මග්ගපඤ්ඤා’’ති. නිබ්බත්තෙසු ධම්මෙසූති යථා පච්චයුප්පන්නෙසු රූපාරූපධම්මෙසු. පඤ්ඤායන්තෙ ස්වෙවාති සන්තානනිබන්ධනවසෙන පඤ්ඤායමානෙසු එව. යා නත්ථීති යා උච්ඡෙදදිට්ඨි තත්ථ තත්ථෙව සත්තානං උච්ඡිජ්ජනතො විනස්සනතො කොචි ඨිතො නාම සත්තො ධම්මො වා නත්ථීති සඞ්ඛාරලොකෙ උප්පජ්ජෙය්‍ය. ‘‘නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා’’ති පවත්තමානාපි මිච්ඡාදිට්ඨි තථාපවත්තසඞ්ඛාරාරම්මණාව. සා න හොතීති කම්මාවිජ්ජාතණ්හාදිභෙදං පච්චයං පටිච්ච සඞ්ඛාරලොකස්ස සමුදයනිබ්බත්තිං සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සතො, සා උච්ඡෙදදිට්ඨි, න හොති, නප්පවත්තති අවිච්ඡෙදෙන සඞ්ඛාරානං නිබ්බත්තිදස්සනතො. ලොකනිරොධන්ති සඞ්ඛාරලොකස්ස ඛණිකනිරොධං. තෙනාහ ‘‘සඞ්ඛාරානං භඞ්ග’’න්ති. යා අත්ථීති හෙතුඵලසම්බන්ධෙන පවත්තමානස්ස සන්තානානුපච්ඡෙදස්ස එකත්තග්ගහණෙන සඞ්ඛාරලොකෙ යා සස්සතදිට්ඨි සබ්බකාලං ලොකො අත්ථීති උප්පජ්ජෙය්‍ය. සා න හොතීති උප්පන්නුප්පන්නානං නිරොධස්ස නවනවානඤ්ච උප්පාදස්ස දස්සනතො, සා සස්සතදිට්ඨි න හොති.

ලොකො සමුදෙති එතස්මාති ලොකසමුදයොති ආහ ‘‘අනුලොමපච්චයාකාර’’න්ති. පච්චයධම්මානඤ්හි අත්තනො ඵලස්ස පච්චයභාවො අනුලොමපච්චයාකාරො. පටිලොමං පච්චයාකාරන්ති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. තංතංහෙතුනිරොධතො තංතංඵලනිරොධො හි පටිලොමපච්චයාකාරො. යො හි අවිජ්ජාදීනං පච්චයධම්මානං හෙතුආදිපච්චයභාවො, සො නිප්පරියායතො ලොකසමුදයො. පච්චයුප්පන්නස්ස සඞ්ඛාරාදිකස්ස. අනුච්ඡෙදං පස්සතොති අනුච්ඡෙදදස්සනස්ස හෙතු. අයම්පීති න කෙවලං ඛණතො උදයවයනීහරණනයො, අථ ඛො පච්චයතො උදයවයනීහරණනයොපි.

උපගමනට්ඨෙන තණ්හාව උපයො. තථා දිට්ඨුපයො. එසෙව නයොති ඉමිනා උපයෙහි උපාදානාදීනං අනත්ථන්තරතං අතිදිසති. තථා ච පන තෙසු දුවිධතා උපාදීයති. නනු ච චත්තාරි උපාදානානි අඤ්ඤත්ථ වුත්තානීති? සච්චං වුත්තානි, තානි ච ඛො අත්ථතො ද්වෙ එවාති ඉධ එවං වුත්තං. කාමං ‘‘අහං මම’’න්ති අයථානුක්කමෙන වුත්තං, යථානුක්කමංයෙව පන අත්ථො වෙදිතබ්බො. ආදි-සද්දෙන පරොපරස්ස සුභං අසුභන්තිආදීනඤ්ච සඞ්ගහො වෙදිතබ්බො. තෙ ධම්මෙති තෙභූමකධම්මෙ. විනිවිසන්තීති විරූපං නිවිසන්ති, අභිනිවිසන්තීති අත්ථො. තාහීති තණ්හාදිට්ඨීහි. විනිබද්ධොති විරූපං විමුච්චිතුං වා අප්පදානවසෙන නියමෙත්වා බද්ධො.

‘‘අභිනිවෙසො’’ති උපයුපාදානානං පවත්තිආකාරවිසෙසො වුත්තොති ආහ ‘‘තඤ්චායන්ති තඤ්ච උපයුපාදාන’’න්ති. චිත්තස්සාති අකුසලචිත්තස්ස. පතිට්ඨානභූතන්ති ආධාරභූතං. දොසමොහවසෙනපි අකුසලචිත්තප්පවත්ති තණ්හාදිට්ඨාභිනිවෙසූපනිස්සයා එවාති තණ්හාදිට්ඨියො අකුසලස්ස චිත්තස්ස අධිට්ඨානන්ති වුත්තා. තස්මින්ති අකුසලචිත්තෙ. අභිනිවිසන්තීති ‘‘එතං මම, එසො මෙ අත්තා’’තිආදිනා අභිනිවෙසනං පවත්තෙන්ති. අනුසෙන්තීති ථාමගතා හුත්වා අප්පහානභාවෙන අනුසෙන්ති. තදුභයන්ති තණ්හාදිට්ඨිද්වයං. න උපගච්ඡතීති ‘‘එතං මමා’’තිආදිනා තණ්හාදිට්ඨිගතියා න උපසඞ්කමති න අල්ලීයති. න උපාදියතීති න දළ්හග්ගාහං ගණ්හාති. න අධිට්ඨාතීති න තණ්හාදිට්ඨිගාහෙන අධිට්ඨාය පවත්තති. අත්තනියගාහො නාම සති අත්තගාහෙ හොතීති වුත්තං ‘‘අත්තා මෙ’’ති. ඉදං දුක්ඛග්ගහණං උපාදානක්ඛන්ධාපස්සයං තබ්බිනිමුත්තස්ස දුක්ඛස්ස අභාවාති වුත්තං ‘‘දුක්ඛමෙවාති පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධමත්තමෙවා’’ති. ‘‘සංඛිත්තෙන පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා දුක්ඛා’’ති (දී. නි. 2.387; ම. නි. 1.120; 3.373; විභ. 190) හි වුත්තං. කඞ්ඛං න කරොතීති සංසයං න උප්පාදෙති සබ්බසො විචිකිච්ඡාය සමුච්ඡින්දනතො.

න පරප්පච්චයෙනාති පරස්ස අසද්දහනෙන. මිස්සකසම්මාදිට්ඨිං ආහාති නාමරූපපරිච්ඡෙදතො පට්ඨාය සම්මාදිට්ඨියා වුත්තත්තා ලොකියලොකුත්තරමිස්සකං සම්මාදිට්ඨිං අවොච. නිකූටන්තොති නිහීනන්තො. නිහීනපරියායො හි අයං නිකූට-සද්දො. තෙනාහ ‘‘ලාමකන්තො’’ති. පඨමකන්ති ච ගරහායං ක-සද්දො. සබ්බං නත්ථීති යථාසඞ්ඛතං භඞ්ගුප්පත්තියා නත්ථි එව, සබ්බං නත්ථි උච්ඡිජ්ජති විනස්සතීති අධිප්පායො. සබ්බමත්ථීති ච යථා අසඞ්ඛතං අත්ථි විජ්ජති, සබ්බකාලං උපලබ්භතීති අධිප්පායො. සබ්බන්ති චෙත්ථ සක්කායසබ්බං වෙදිතබ්බං ‘‘සබ්බධම්මමූලපරියාය’’න්තිආදීසු (ම. නි. 1.1) විය. තඤ්හි පරිඤ්ඤාඤාණානං පච්චයභූතං. ඉති-සද්දො නිදස්සනෙ. කිං නිදස්සෙති? අත්ථි-සද්දෙන වුත්තං. ‘‘අත්ථිත’’න්ති නිච්චතං. සස්සතග්ගාහො හි ඉධ පඨමො අන්තොති අධිප්පෙතො. උච්ඡෙදග්ගාහො දුතියොති තදුභයවිනිමුත්තා ච ඉදප්පච්චයතා. එත්ථ ච උප්පන්නනිරොධකථනතො සස්සතතං, නිරුජ්ඣන්තානං අසති නිබ්බානප්පත්තියං යථාපච්චයං පුනූපගමනකථනතො උච්ඡෙදතඤ්ච අනුපගම්ම මජ්ඣිමෙන භගවා ධම්මං දෙසෙති ඉදප්පච්චයතානයෙන. තෙන වුත්තං ‘‘එතෙ…පෙ… අන්තෙ’’තිආදි.

කච්චානගොත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.