4. විපස්සීසුත්තවණ්ණනා

4. විප්ඵන්දන්තීති නිමිසනවසෙන. අනිමිසෙහීති විගතනිමිසෙහි උම්මීලන්තෙහෙව. තෙන වුත්තං මහාපදානෙ. එත්ථාති එතස්මිං ‘‘විපස්සී’’ති පදෙ, එතස්මිං වා ‘‘අනිමිසෙහී’’තිආදිකෙ යථාගතෙ සුත්තන්තෙ.

මහාපුරිසස්ස අනිමිසලොචනතො ‘‘විපස්සී’’ති සමඤ්ඤාපටිලාභස්ස කාරණං වුත්තං, තං අකාරණං අඤ්ඤෙසම්පි මහාසත්තානං චරිමභවෙ අනිමිසලොචනත්තාති චොදනං සන්ධාය ‘‘එත්ථ චා’’තිආදිං වත්වා තතො පන අඤ්ඤමෙව කාරණං දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. පලාළයමානස්සාති තොසෙන්තස්ස. අනාදරෙ චෙතං සාමිවචනං. අට්ටස්සාති අත්ථස්ස.

පුඤ්ඤුස්සයසඞ්ඛාතො භගො අස්ස අතිසයෙන අත්ථීති භගවාති ‘‘භාග්‍යසම්පන්නස්සා’’ති වුත්තං. සම්මාති සම්මදෙව යාථාවතො, ඤායෙන කාරණෙනාති වුත්තං හොතීති ආහ ‘‘නයෙන හෙතුනා’’ති. සං-සද්දො ‘‘සාම’’න්ති ඉමිනා සමානත්ථොති ආහ ‘‘සාමං පච්චත්තපුරිසකාරෙනා’’ති, සයම්භුඤාණෙනාති අත්ථො. සම්මා, සාමං බුජ්ඣි එතෙනාති සම්බොධො වුච්චති මග්ගඤාණං, ‘‘බුජ්ඣති එතෙනා’’ති කත්වා ඉධ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්සපි සඞ්ගහො. බොධිමා සත්තො බොධිසත්තො, පුරිමපදෙ උත්තරපදලොපො යථා ‘‘සාකපත්ථවො’’ති. බුජ්ඣනකසත්තොති එත්ථ මහාබොධියානපටිපදාය බුජ්ඣතීති බොධි ච සො සත්තවිසෙසයොගතො සත්තො චාති බොධිසත්තො. පත්ථයමානො පවත්තතීති ‘‘කුදාස්සු නාම මහන්තං බොධිං පාපුණිස්සාමී’’ති සඤ්ජාතච්ඡන්දො පටිපජ්ජති. දුක්ඛන්ති ජාතිආදිමූලකං දුක්ඛං. කාමං චුතුපපාතාපි මරණජාතියො, ‘‘ජායති මීයතී’’ති පන වත්වා ‘‘චවති උපපජ්ජතී’’ති වචනං න එකභවපරියාපන්නානං තෙසං ගහණං, අථ ඛො නානාභවපරියාපන්නානං එකජ්ඣං ගහණන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඉදං…පෙ… වුත්ත’’න්ති. තස්ස නිස්සරණන්ති තස්ස ජරාමරණස්ස නිස්සරණන්ති වුච්චති. යස්මා මහාසත්තො ජිණ්ණබ්‍යාධිමතෙ දිස්වා පබ්බජිතො, තස්මාස්ස ජරාමරණමෙව ආදිතො උපට්ඨාසි.

උපායමනසිකාරෙනාති උපායෙන විධිනා ඤායෙන මනසිකාරෙන පථෙන මනසිකාරස්ස පවත්තනතො. සමායොගො අහොසීති යාථාවතො පටිවිජ්ඣනවසෙන සමාගමො අහොසි. යොනිසො මනසිකාරාති හෙතුම්හි නිස්සක්කවචනන්ති තස්ස ‘‘යොනිසො මනසිකාරෙනා’’ති හෙතුම්හි කරණවචනෙන ආහ. ජාතියා ඛො සති ජරාමරණන්ති ‘‘කිම්හි නු ඛො සති ජරාමරණං හොති, කිං පච්චයා ජරාමරණ’’න්ති ජරාමරණෙ කාරණං පරිග්ගණ්හන්තස්ස බොධිසත්තස්ස ‘‘යස්මිං සති යං හොති, අසති ච න හොති, තං තස්ස කාරණ’’න්ති එවං අබ්‍යභිචාරජාතිකාරණපරිග්ගණ්හනෙන ‘‘ජාතියා ඛො සති ජරාමරණං හොති, ජාතිපච්චයා ජරාමරණ’’න්ති යා ජරාමරණස්ස කාරණපරිග්ගාහිකා පඤ්ඤා උප්පජ්ජි, තාය උප්පජ්ජන්තියා චස්ස අභිසමයො පටිවෙධො අහොසීති අත්ථො.

ඉතීති වුත්තප්පකාරපරාමසනං. හීති නිපාතමත්තං. ඉදන්ති යථාවුත්තස්ස වට්ටස්ස පච්චක්ඛතො ගහණං. තෙනාහ ‘‘එවමිද’’න්ති. ඉධ අවිජ්ජාය සමුදයස්ස ආගතත්තා ‘‘එකාදසසු ඨානෙසූ’’ති වුත්තං. සමුදයං සම්පිණ්ඩෙත්වාති සඞ්ඛාරාදීනං සමුදයං එකජ්ඣං ගහෙත්වා. අනෙකවාරඤ්හි සමුදයදස්සනවසෙන ඤාණස්ස පවත්තත්තා ‘‘සමුදයො සමුදයො’’ති ආමෙඩිතවචනං. අථ වා ‘‘එවං සමුදයො හොතී’’ති ඉදං න කෙවලං නිබ්බත්තිදස්සනපරං, අථ ඛො පටිච්චසමුප්පාදසද්දො විය පටිච්චසමුප්පාදමුඛෙන ඉධ සමුදයසද්දො නිබ්බත්තිමුඛෙන පච්චයත්තං වදති. විඤ්ඤාණාදයො ච යාවන්තො ඉධ පච්චයධම්මා නිද්දිට්ඨා, තෙ සාමඤ්ඤරූපෙන බ්‍යාපනිච්ඡාවසෙන ගණ්හන්තො ‘‘සමුදයො සමුදයො’’ති අවොච. තෙනාහ ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරානං සමුදයො හොතී’’ති. දස්සනට්ඨෙන චක්ඛූති සමුදයස්ස පච්චක්ඛතො දස්සනභාවො චක්ඛු. ඤාතට්ඨෙනාති ඤාතභාවෙන. පජානනට්ඨෙනාති ‘‘අවිජ්ජාසඞ්ඛාරාදිතංතංපච්චයධම්මපවත්තියා එතස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස සමුදයො’’ති පකාරතො වා ජානනට්ඨෙන. පටිවෙධනට්ඨෙනාති ‘‘අයං අවිජ්ජාදි පච්චයධම්මො ඉමස්ස සඞ්ඛාරාදිකස්ස පච්චයභාවතො සමුදයො’’ති පටිවිජ්ඣනට්ඨෙන. ඔභාසනට්ඨෙනාති සමුදයභාවපටිච්ඡාදකස්ස මොහන්ධකාරස්ස කිලෙසන්ධකාරස්ස විධමනවසෙන අවභාසනවසෙන. තං පනෙතං ‘‘චක්ඛු’’න්තිආදිනා වුත්තං ඤාණං. නිරොධවාරෙති පටිලොමවාරෙ. සො හි ‘‘කිස්ස නිරොධා ජරාමරණනිරොධො’’ති නිරොධකිත්තනවසෙන ආගතො.

විපස්සීසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.