1. බුද්ධවග්ගො

1. පටිච්චසමුප්පාදසුත්තවණ්ණනා

1. දුතියසුත්තාදීනිපි පටිච්චසමුප්පාදවසෙනෙව දෙසිතානීති ආහ ‘‘පඨමං පටිච්චසමුප්පාදසුත්ත’’න්ති. තත්‍රාති පදං යෙ දෙසකාලා ඉධ විහරණකිරියාය විසෙසනභාවෙන වුත්තා, තෙසං පරිදීපනන්ති දස්සෙන්තො ‘‘යං සමයං…පෙ… දීපෙතී’’ති ආහ. තං-සද්දො හි වුත්තස්ස අත්ථස්ස පටිනිද්දෙසො, තස්මා ඉධ දෙසස්ස කාලස්ස වා පටිනිද්දෙසො භවිතුං අරහති, න අඤ්ඤස්ස. අයං තාව තත්‍රසද්දස්ස පටිනිද්දෙසභාවෙ අත්ථවිභාවනා. යස්මා පන ඊදිසෙසු ඨානෙසු තත්‍රසද්දො ධම්මදෙසනාවිසිට්ඨං දෙසං කාලඤ්ච විභාවෙති, තස්මා වුත්තං ‘‘භාසිතබ්බයුත්තෙ වා දෙසකාලෙ’’ති. තෙන තත්‍රාති යත්ථ භගවා ධම්මදෙසනත්ථං භික්ඛූ ආලපි අභාසි, තාදිසෙ දෙසෙ, කාලෙ වාති අත්ථො. න හීතිආදිනා තමෙවත්ථං සමත්ථෙති.

නනු ච යත්ථ ඨිතො භගවා ‘‘අකාලො ඛො තාවා’’තිආදිනා බාහියස්ස ධම්මදෙසනං පටික්ඛිපි, තත්ථෙව අන්තරවීථියං ඨිතොව තස්ස ධම්මං දෙසෙසීති? සච්චමෙතං. අදෙසෙතබ්බකාලෙ අදෙසනාය හි ඉදං උදාහරණං. තෙනාහ ‘‘අකාලො ඛො තාවා’’ති. යං පන තත්ථ වුත්තං ‘‘අන්තරඝරං පවිට්ඨම්හා’’ති, තම්පි තස්ස අකාලභාවස්සෙව පරියායෙන දස්සනත්ථං වුත්තං. තස්ස හි තදා අද්ධානපරිස්සමෙන රූපකායෙ අකම්මඤ්ඤතා අහොසි, බලවපීතිවෙගෙන නාමකායෙ. තදුභයස්ස වූපසමං ආගමෙන්තො පපඤ්චපරිහාරත්ථං භගවා ‘‘අකාලො ඛො’’ති පරියායෙන පටික්ඛිපි. අදෙසෙතබ්බදෙසෙ අදෙසනාය පන උදාහරණං ‘‘අථ ඛො භගවා මග්ගා ඔක්කම්ම අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙ නිසීදි, විහාරතො නික්ඛමිත්වා විහාරපච්ඡායායං පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදී’’ති එවමාදිකං ඉධ ආදිසද්දෙන සඞ්ගහිතං. ‘‘ස ඛො සො භික්ඛවෙ බාලො ඉධ පාපානි කම්මානි කරිත්වා’’ති එවමාදීසු (ම. නි. 3.248) පදපූරණමත්තෙ ඛො-සද්දො, ‘‘දුක්ඛං ඛො අගාරවො විහරති අප්පතිස්සො’’තිආදීසු (අ. නි. 4.21) අවධාරණෙ, ‘‘කිත්තාවතා නු ඛො, ආවුසො, සත්ථු පවිවිත්තස්ස විහරතො සාවකා විවෙකං නානුසික්ඛන්තී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.31) ආදිකාලත්ථෙ, වාක්‍යාරම්භෙති අත්ථො. තත්ථ පදපූරණෙන වචනාලඞ්කාරමත්තං කතං හොති, ආදිකාලත්ථෙන වාක්‍යස්ස උපඤ්ඤාසමත්තං, අවධාරණත්ථෙන පන නියමදස්සනං. ‘‘තස්මා ආමන්තෙසි එවා’’ති ආමන්තනෙ නියමො දස්සිතො හොතීති.

‘‘භගවාති ලොකගරුදීපන’’න්ති කස්මා වුත්තං, නනු පුබ්බෙ ‘‘භගවා’’ති පදං වුත්තන්ති? යදිපි පුබ්බෙ වුත්තං, තං පන යථාවුත්තට්ඨානෙ විහරණකිරියාය කත්තුවිසෙසදස්සනපරං, න ආමන්තනකිරියාය, ඉධ පන ආමන්තනකිරියාය, තස්මා තදත්ථං පුන භගවාති පාළියං වුත්තන්ති. තස්සත්ථං දස්සෙතුං ‘‘භගවාති ලොකගරුදීපන’’න්ති ආහ. කථාසවනයුත්තපුග්ගලවචනන්ති වක්ඛමානාය පටිච්චසමුප්පාදදෙසනාය සවනයොග්‍යපුග්ගලවචනං. චතූසුපි පරිසාසු භික්ඛූ එව එදිසානං දෙසනානං විසෙසෙන භාජනභූතාති සාතිසයෙන සාසනසම්පටිග්ගාහකභාවදස්සනත්ථං ඉධ භික්ඛුගහණන්ති දස්සෙත්වා ඉදානි සද්දත්ථං දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’ති ආහ. තත්ථ භික්ඛකොති භික්ඛූති භික්ඛනසීලත්තා භික්ඛනධම්මත්තා භික්ඛූති අත්ථො. භික්ඛාචරියං අජ්ඣුපගතොති බුද්ධාදීහිපි අජ්ඣුපගතං භික්ඛාචරියං උඤ්ඡාචරියං අජ්ඣුපගතත්තා අනුට්ඨිතත්තා භික්ඛු. යො හි කොචි අප්පං වා මහන්තං වා භොගක්ඛන්ධං පහාය අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතො, සො කසිගොරක්ඛාදීහි ජීවිකකප්පනං හිත්වා ලිඞ්ගසම්පටිච්ඡනෙනෙව භික්ඛාචරියං අජ්ඣුපගතත්තා භික්ඛු. පරපටිබද්ධජීවිකත්තා වා විහාරමජ්ඣෙ කාජභත්තං භුඤ්ජමානොපි භික්ඛාචරියං අජ්ඣුපගතොති භික්ඛු පිණ්ඩියාලොපභොජනං නිස්සාය පබ්බජ්ජාය උස්සාහජාතත්තා වා භික්ඛාචරියං අජ්ඣුපගතොති භික්ඛූති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

ආදිනා නයෙනාති ‘‘භින්නපටධරොති භික්ඛු, භින්දති පාපකෙ අකුසලෙ ධම්මෙති භික්ඛු, භින්නත්තා පාපකානං අකුසලානං ධම්මානං භික්ඛූ’’තිආදිනා විභඞ්ගෙ (විභ. 509) ආගතනයෙන. ඤාපනෙති අවබොධනෙ, පටිවෙදනෙති අත්ථො. භික්ඛනසීලතා, න කසිවාණිජ්ජාදීහි ජීවනසීලතා. භික්ඛනධම්මතා ‘‘උද්දිස්ස අරියා තිට්ඨන්තී’’ති (ජා. 1.7.59) එවං වුත්තභික්ඛනසභාවතා, න යාචනාකොහඤ්ඤසභාවතා. භික්ඛනෙ සාධුකාරිතා ‘‘උත්තිට්ඨෙ නප්පමජ්ජෙය්‍යා’’ති (ධ. ප. 168) වචනං අනුස්සරිත්වා තත්ථ අප්පමජ්ජතා. අථ වා සීලං නාම පකතිසභාවො. ඉධ පන තථාධිට්ඨානං. ධම්මොති වතං. අපරෙ පන ‘‘සීලං නාම වතවසෙන සමාදානං. ධම්මො නාම පවෙණි-ආගතං චාරිත්තං. සාධුකාරිතා සක්කච්චකාරිතා ආදරකිරියා’’ති වණ්ණෙන්ති.

හීනාධිකජනසෙවිතවුත්තින්ති යෙ භික්ඛුභාවෙ ඨිතාපි ජාතිමදාදිවසෙන උද්ධතා උන්නළා, යෙ ච ගිහිභාවෙ පරෙසු අත්ථිකභාවම්පි අනුපගතතාය භික්ඛාචරියං පරමකාපඤ්ඤං මඤ්ඤන්ති, තෙසං උභයෙසම්පි යථාක්කමං ‘‘භික්ඛවො’’ති වචනෙන හීනජනෙහි දලිද්දෙහි පරමකාපඤ්ඤතං පත්තෙහි පරකුලෙසු භික්ඛාචරියාය ජීවිකං කප්පෙන්තෙහි සෙවිතං වුත්තිං පකාසෙන්තො උද්ධතභාවනිග්ගහං කරොති, අධිකජනෙහි උළාරභොගඛත්තියකුලාදිතො පබ්බජිතෙහි බුද්ධාදීහි ආජීවසොධනත්ථං සෙවිතං වුත්තිං පකාසෙන්තො දීනභාවනිග්ගහං කරොතීති යොජෙතබ්බං. යස්මා ‘‘භික්ඛවො’’ති වචනං ආමන්තනභාවතො අභිමුඛීකරණං, පකරණතො සාමත්ථියතො ච සුස්සූසාජනනං, සක්කච්චසවනමනසිකාරනියොජනඤ්ච හොති, තස්මා තමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘භික්ඛවොති ඉමිනා’’තිආදිමාහ.

තත්ථ සාධුකං මනසිකාරෙපීති සාධුකං සවනෙ සාධුකං මනසිකාරෙ ච. කථං පවත්තිතා සවනාදයො සාධුකං පවත්තිතා හොන්තීති? ‘‘අද්ධා ඉමාය පටිපත්තියා සකලසාසනසම්පත්ති හත්ථගතා භවිස්සතී’’ති ආදරගාරවයොගෙන කථාදීසු අපරිභවාදිනා ච. වුත්තඤ්හි ‘‘පඤ්චහි, භික්ඛවෙ, ධම්මෙහි සමන්නාගතො සුණන්තො සද්ධම්මං භබ්බො නියාමං ඔක්කමිතුං කුසලෙසු ධම්මෙසු සම්මත්තං. කතමෙහි පඤ්චහි? න කථං පරිභොති, න කථිකං පරිභොති, න අත්තානං පරිභොති, අවික්ඛිත්තචිත්තො ධම්මං සුණාති එකග්ගචිත්තො, යොනිසො ච මනසි කරොති. ඉමෙහි ඛො, භික්ඛවෙ, පඤ්චහි ධම්මෙහි සමන්නාගතො සුණන්තො සද්ධම්මං භබ්බො නියාමං ඔක්කමිතුං කුසලෙසු ධම්මෙසු සම්මත්ත’’න්ති (අ. නි. 5.151). තෙනාහ ‘‘සාධුකං මනසිකාරායත්තා හි සාසනසම්පත්තී’’ති. සාසනසම්පත්ති නාම සීලාදිනිප්ඵත්ති. පඨමං උප්පන්නත්තා අධිගමවසෙන. සත්ථුචරියානුවිධායකත්තා සීලාදිගුණානුට්ඨානෙන. තිණ්ණං යානානං වසෙන අනුධම්මපටිපත්තිසම්භවතො සකලසාසනපටිග්ගාහකත්තා.

සන්තිකත්තාති සමීපභාවතො. සන්තිකාවචරත්තාති සබ්බකාලං සංවුත්තිභාවතො. යථානුසිට්ඨන්ති අනුසාසනියානුරූපං, අනුසාසනිං අනවසෙසතො පටිග්ගහෙත්වාති අත්ථො. එකච්චෙ භික්ඛූති යෙ පටිච්චසමුප්පාදධම්මෙ දෙසනාපසුතා, තෙ. පුබ්බෙ ‘‘සබ්බපරිසසාධාරණා හි භගවතො ධම්මදෙසනා’’තිආදිනා භික්ඛූනං එව ආමන්තනකාරණං දස්සෙත්වා ඉදානි භික්ඛූ ආමන්තෙත්වා ධම්මදෙසනාය පයොජනං දස්සෙතුං කිමත්ථං පන භගවාති චොදනං සමුට්ඨාපෙති. තත්ථ අඤ්ඤං චින්තෙන්තාති අඤ්ඤවිහිතා. වික්ඛිත්තචිත්තාති අසමාහිතචිත්තා. ධම්මං පච්චවෙක්ඛන්තාති හිය්‍යො තතො පරදිවසෙසු වා සුතධම්මං පති මනසා අවෙක්ඛන්තා. භික්ඛූ ආමන්තෙත්වා ධම්මෙ දෙසියමානෙ ආදිතො පට්ඨාය දෙසනං සල්ලක්ඛෙතුං සක්කොතීති ඉමමෙවත්ථං බ්‍යතිරෙකමුඛෙන දස්සෙතුං ‘‘තෙ අනාමන්තෙත්වා’’තිආදි වුත්තං.

භික්ඛවොති ච සන්ධිවසෙන ඉ-කාරලොපො දට්ඨබ්බො ‘‘භික්ඛවො ඉතී’’ති, අයඤ්හි ඉතිසද්දො හෙතුපරිසමාපනාදිපදත්ථවිපරියායපකාරාවධාරණනිදස්සනාදිඅනෙකත්ථපභෙදො. තථා හෙස ‘‘රුප්පතීති ඛො, භික්ඛවෙ, තස්මා ‘රූප’න්ති වුච්චතී’’තිආදීසු (සං. නි. 3.79) හෙතුම්හි දිස්සති, ‘‘තස්මාතිහ මෙ, භික්ඛවෙ, ධම්මදායාදා භවථ, මා ආමිසදායාදා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.29) පරිසමාපනෙ, ‘‘ඉති වා එවරූපා විසූකදස්සනා පටිවිරතො’’තිආදීසු (දී. නි. 1.13) ආදිඅත්ථෙ ‘‘මාගණ්ඩියොති තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස සඞ්ඛා සමඤ්ඤා පඤ්ඤත්ති වොහාරො නාමං නාමකම්මං නාමධෙය්‍යං නිරුත්ති බ්‍යඤ්ජනං අභිලාපො’’තිආදීසු (මහානි. 73, 75) පදත්ථවිපරියායෙ, ‘‘ඉති ඛො, භික්ඛවෙ, සප්පටිභයො බාලො, අප්පටිභයො පණ්ඩිතො. සඋපද්දවො බාලො, අනුපද්දවො පණ්ඩිතො’’තිආදීසු (ම. නි. 3.124) පකාරෙ, ‘‘අත්ථි ඉදප්පච්චයා ජරාමරණන්ති ඉති පුට්ඨෙන සතා, ආනන්ද, අත්ථීතිස්ස වචනීයං. කිං පච්චයා ජරාමරණන්ති ඉති චෙ වදෙය්‍ය, ජාතිපච්චයා ජරාමරණන්ති ඉච්චස්ස වචනීය’’න්තිආදීසු (දී. නි. 2.96) අවධාරණෙ, ‘‘සබ්බමත්ථීති ඛො, කච්චාන, අයමෙකො අන්තො, සබ්බං නත්ථීති අයං දුතියො අන්තො’’තිආදීසු (සං. නි. 2.15; 3.90) නිදස්සනෙ. ඉධාපි නිදස්සනෙ එව දට්ඨබ්බො. භික්ඛවොති ආමන්තනාකාරො තමෙස ඉති-සද්දො නිදස්සෙති ‘‘භික්ඛවොති ආමන්තෙසී’’ති. ඉමිනා නයෙන භද්දන්තෙතිආදීසුපි යථාරහං ඉතිසද්දස්ස අත්ථො වෙදිතබ්බො.

පුබ්බෙ ‘‘භගවා ආමන්තෙසී’’ති වුත්තත්තා භගවතො පච්චස්සොසුන්ති ඉධ භගවතොති සාමිවචනං ආමන්තනමෙව සම්බන්ධීඅන්තරං අපෙක්ඛතීති ඉමිනා අධිප්පායෙන ‘‘භගවතො ආමන්තනං පටිඅස්සොසු’’න්ති වුත්තං. භගවතොති ඉදං පන පටිස්සවසම්බන්ධෙන සම්පදානවචනං. එත්තාවතා යං කාලදෙසදෙසකපරිසාපදෙසපටිමණ්ඩිතං නිදානං භාසිතන්ති සම්බන්ධො. එත්ථාහ – කිමත්ථං පන ධම්මවිනයසඞ්ගහෙ කරියමානෙ නිදානවචනං, නනු භගවතා භාසිතවචනස්සෙව සඞ්ගහො කාතබ්බොති? වුච්චතෙ – දෙසනාය ඨිතිඅසම්මොසසද්ධෙය්‍යභාවසම්පාදනත්ථං. කාලදෙසදෙසකනිමිත්තපරිසාපදෙසෙහි උපනිබන්ධිත්වා ඨපිතා හි දෙසනා චිරට්ඨිතිකා හොති අසම්මොසධම්මා සද්ධෙය්‍යා ච, දෙසකාලකත්තුසොතුනිමිත්තෙහි උපනිබන්ධො විය වොහාරවිනිච්ඡයො. තෙනෙව චායස්මතා මහාකස්සපෙන ‘‘පටිච්චසමුප්පාදසුත්තං, ආවුසො ආනන්ද, කත්ථ භාසිත’’න්තිආදිනා දෙසාදිපුච්ඡාසු කතාසු තාසං විස්සජ්ජනං කරොන්තෙන ධම්මභණ්ඩාගාරිකෙන ‘‘එවං මෙ සුත’’න්ති ආයස්මතා ආනන්දෙන ඉමස්ස සුත්තස්ස නිදානං භාසිතං.

අපිච සත්ථු සම්පත්තිපකාසනත්ථං නිදානවචනං. තථාගතස්ස හි භගවතො පුබ්බරචනානුමානාගමතක්කාභාවතො සම්මාසම්බුද්ධභාවසිද්ධි. න හි සම්මාසම්බුද්ධස්ස පුබ්බරචනාදීහි අත්ථො අත්ථි, සබ්බත්ථ අප්පටිහතඤාණචාරතාය එකප්පමාණත්තා ච ඤෙය්‍යධම්මෙසු. තථා ආචරියමුට්ඨිධම්මමච්ඡරියසත්ථුසාවකානුරොධාභාවතො ඛීණාසවත්තසිද්ධි. න හි සබ්බසො ඛීණාසවස්ස තෙ සම්භවන්තීති සුවිසුද්ධා චස්ස පරානුග්ගහප්පවත්ති, එවං දෙසකසංකිලෙසභූතානං දිට්ඨිසීලසම්පදාදූසකානං අවිජ්ජාතණ්හානං අච්චන්තාභාවසංසූචකෙහි ඤාණසම්පදාපහානසම්පදාභිබ්‍යඤ්ජනකෙහි ච සංබුද්ධවිසුද්ධභාවෙහි පුරිමවෙසාරජ්ජද්වයසිද්ධි, තතො එව ච අන්තරායිකනිය්‍යානිකධම්මෙසු සම්මොහාභාවසිද්ධිතො පච්ඡිමවෙසාරජ්ජද්වයසිද්ධීති භගවතො චතුවෙසාරජ්ජසමන්නාගමො අත්තහිතපරහිතපටිපත්ති ච නිදානවචනෙන පකාසිතා හොති, තත්ථ තත්ථ සම්පත්තපරිසාය අජ්ඣාසයානුරූපං ඨානුප්පත්තිකපටිභානෙන ධම්මදෙසනාදීපනතො, ඉධ පන මූලද්වයවසෙන අන්තද්වයරහිතස්ස තිසන්ධිකාලබන්ධස්ස චතුබ්බිධනයසඞ්ඛෙපගම්භීරභාවයුත්තස්ස පටිච්චසමුප්පාදස්ස බොධියා නිදස්සනතො චාති යොජෙතබ්බං. තෙන වුත්තං ‘‘සත්ථු සම්පත්තිපකාසනත්ථං නිදානවචන’’න්ති.

තථා සාසනසම්පත්තිපකාසනත්ථං නිදානවචනං. ඤාණකරුණාපරිග්ගහිතසබ්බකිරියස්ස හි භගවතො නත්ථි නිරත්ථිකා පවත්ති, අත්තහිතත්ථා වා, තස්මා පරෙසං එව අත්ථාය පවත්තසබ්බකිරියස්ස සම්මාසම්බුද්ධස්ස සකලම්පි කායවචීමනොකම්මං යථාපවත්තං වුච්චමානං දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකපරමත්ථෙහි යථාරහං සත්තානං අනුසාසනට්ඨෙන සාසනං, න කබ්බරචනා. තයිදං සත්ථුචරිතං කාලදෙසදෙසකපරිසාපදෙසෙහි සද්ධිං තත්ථ තත්ථ නිදානවචනෙහි යථාරහං පකාසීයති, ඉධ පන ද්වාදසපදිකපච්චයාකාරවිභාවනෙන තෙන. තෙන වුත්තං ‘‘සාසනසම්පත්තිපකාසනත්ථං නිදානවචන’’න්ති.

අපිච සත්ථු පමාණභාවප්පකාසනෙන සාසනස්ස පමාණභාවදස්සනත්ථං නිදානවචනං, තඤ්චස්ස පමාණභාවදස්සනං හෙට්ඨා වුත්තනයානුසාරෙන ‘‘භගවා’’ති ච ඉමිනා පදෙන විභාවිතන්ති වෙදිතබ්බං. ‘‘භගවා’’ති ච ඉමිනා තථාගතස්ස රාගදොසමොහාදි-සබ්බසංකිලෙසමලදුච්චරිතාදිදොසප්පහානදීපනෙන වචනෙන අනඤ්ඤසාධාරණසුපරිසුද්ධඤාණකරුණාදිගුණවිසෙසයොගපරිදීපනෙන තතො එව සබ්බසත්තුත්තමභාවදීපනෙන අයමත්ථො සබ්බථා පකාසිතො හොතීති. ඉදමෙත්ථ නිදානවචනෙ පයොජනනිදස්සනං.

නික්ඛිත්තස්සාති දෙසිතස්ස. දෙසනාපි හි දෙසෙතබ්බස්ස සීලාදිඅත්ථස්ස විනෙය්‍යසන්තානෙසු නික්ඛිපනතො ‘‘නික්ඛෙපො’’ති වුච්චතීති ‘‘සුත්තනික්ඛෙපං තාව විචාරෙත්වා වුච්චමානා පාකටා හොතී’’ති සාමඤ්ඤතො භගවතො දෙසනාය සමුට්ඨානස්ස විභාගං දස්සෙත්වා ‘‘එත්ථායං දෙසනා එවංසමුට්ඨානා’’ති දෙසනාය සමුට්ඨානෙ දස්සිතෙ සුත්තස්ස සම්මදෙව නිදානපරිජානනෙන වණ්ණනාය සුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා වුත්තං. තතො හෙට්ඨා ‘‘කස්මා භගවතා පටිච්චසමුප්පාදවසෙනෙව දෙසනා ආරද්ධා’’ති කෙනචි චොදනාය කතාය ‘‘පරජ්ඣාසයොයං සුත්තනික්ඛෙපො’’ති පරිහාරො සුකථිතො හොති. තත්ථ යථා අනෙකසතඅනෙකසහස්සභෙදානිපි සුත්තන්තානි සංකිලෙසභාගියාදිපධානනයෙන සොළසවිධතං නාතිවත්තන්ති, එවං අත්තජ්ඣාසයාදිසුත්තනික්ඛෙපවසෙන චතුබ්බිධභාවන්ති ආහ ‘‘චත්තාරො හි සුත්තනික්ඛෙපා’’ති. එත්ථ ච යථා අත්තජ්ඣාසයස්ස අට්ඨුප්පත්තියා ච පරජ්ඣාසයපුච්ඡාහි සද්ධිං සංසග්ගභෙදො සම්භවති ‘‘අත්තජ්ඣාසයො ච පරජ්ඣාසයො ච, අත්තජ්ඣාසයො ච පුච්ඡාවසිකො ච, අත්තජ්ඣාසයො ච පරජ්ඣාසයො ච පුච්ඡාවසිකො ච, අට්ඨුප්පත්තිකො ච පරජ්ඣාසයො ච, අට්ඨුප්පත්තිකො ච පුච්ඡාවසිකො ච, අට්ඨුප්පත්තිකො ච පරජ්ඣාසයො ච පුච්ඡාවසිකො චා’’ති අජ්ඣාසයපුච්ඡානුසන්ධිසම්භවතො, එවං යදිපි අට්ඨුප්පත්තියා අජ්ඣාසයෙනපි සංසග්ගභෙදො සම්භවති, අත්තජ්ඣාසයාදීහි පන පුරතො ඨිතෙහි අට්ඨුප්පත්තියා සංසග්ගො නත්ථීති. නයිධ නිරවසෙසො විත්ථාරනයො සම්භවතීති ‘‘චත්තාරො හි සුත්තනික්ඛෙපා’’ති වුත්තං. තදන්තොගධත්තා වා සම්භවන්තානං සෙසනික්ඛෙපානං මූලනික්ඛෙපවසෙන චත්තාරොව දස්සිතා, තථාදස්සනඤ්චෙත්ථ අයං සංසග්ගභෙදො ගහෙතබ්බොති.

තත්‍රායං වචනත්ථො – නික්ඛිපීයතීති නික්ඛෙපො, සුත්තං එව නික්ඛෙපො සුත්තනික්ඛෙපො. අථ වා නික්ඛිපනං නික්ඛෙපො, සුත්තස්ස නික්ඛෙපො සුත්තනික්ඛෙපො, සුත්තදෙසනාති අත්ථො. අත්තනො අජ්ඣාසයො අත්තජ්ඣාසයො, සො අස්ස අත්ථි කාරණභූතොති අත්තජ්ඣාසයො. අත්තනො අජ්ඣාසයො එතස්සාති වා අත්තජ්ඣාසයො. පරජ්ඣාසයෙපි එසෙව නයො. පුච්ඡාය වසෙන පවත්තධම්මො එතස්ස අත්ථීති, පුච්ඡාවසිකො. සුත්තදෙසනාය වත්ථුභූතස්ස අත්ථස්ස උප්පත්ති අත්ථුප්පත්ති, අත්ථුප්පත්තියෙව අට්ඨුප්පත්ති, සා එතස්ස අත්ථීති අට්ඨුප්පත්තිකො. අථ වා නික්ඛිපීයති සුත්තං එතෙනාති සුත්තනික්ඛෙපො, අත්තජ්ඣාසයාදි එව. එතස්මිං පන අත්ථවිකප්පෙ අත්තනො අජ්ඣාසයො අත්තජ්ඣාසයො. පරෙසං අජ්ඣාසයො පරජ්ඣාසයො. පුච්ඡීයතීති පුච්ඡා, පුච්ඡිත්වා ඤාතබ්බො අත්ථො. තස්ස පුච්ඡාවසෙන පවත්තං ධම්මපටිග්ගාහකානං වචනං පුච්ඡාවසිකං, තදෙව නික්ඛෙපසද්දාපෙක්ඛාය පුල්ලිඞ්ගවසෙන ‘‘පුච්ඡාවසිකො’’ති වුත්තං. තථා අට්ඨුප්පත්ති එව අට්ඨුප්පත්තිකොති එවම්පෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

අපිචෙත්ථ පරෙසං ඉන්ද්‍රියපරිපාකාදිකාරණනිරපෙක්ඛත්තා අත්තජ්ඣාසයස්ස විසුං සුත්තනික්ඛෙපභාවො යුත්තො කෙවලං අත්තනො අජ්ඣාසයෙනෙව ධම්මතන්තිඨපනත්ථං පවත්තිතදෙසනත්තා. පරජ්ඣාසයපුච්ඡාවසිකානං පන පරෙසං අජ්ඣාසයපුච්ඡානං දෙසනාපවත්තිහෙතුභූතානං උප්පත්තියං පවත්තිතානං කථං අට්ඨුප්පත්තියං අනවරොධො, පුච්ඡාවසිකඅට්ඨුප්පත්තිකානං වා පරජ්ඣාසයානුරොධෙන පවත්තිතානං කථං පරජ්ඣාසයෙ අනවරොධොති? න චොදෙතබ්බමෙතං. පරෙසඤ්හි අභිනීහාරපරිපුච්ඡාදිවිනිමුත්තස්සෙව සුත්තදෙසනාකාරණුප්පාදස්ස අට්ඨුප්පත්තිභාවෙන ගහිතත්තා පරජ්ඣාසයපුච්ඡාවසිකානං විසුං ගහණං. තථා හි බ්‍රහ්මජාලධම්මදායාදසුත්තාදීනං වණ්ණාවණ්ණආමිසුප්පාදාදිදෙසනානිමිත්තං ‘‘අට්ඨුප්පත්තී’’ති වුච්චති. පරෙසං පුච්ඡං විනා අජ්ඣාසයං එව නිමිත්තං කත්වා දෙසිතො පරජ්ඣාසයො, පුච්ඡාවසෙන එව දෙසිතො පුච්ඡාවසිකොති පාකටොවායමත්ථොති. අත්තනො අජ්ඣාසයෙනෙව කථෙති ධම්මතන්තිඨපනත්ථන්ති දට්ඨබ්බං. දසබලසුත්තන්තහාරකොති දසබලවග්ගෙ අනුපුබ්බෙන නික්ඛිත්තානං සුත්තානං ආවලි, තථා චන්දොපමහාරකාදයො.

විමුත්තිපරිපාචනීයා ධම්මා සද්ධින්ද්‍රියාදයො. අජ්ඣාසයන්ති අධිමුත්තිං. ඛන්තින්ති දිට්ඨිනිජ්ඣානක්ඛන්තිං. මනන්ති චිත්තං. අභිනීහාරන්ති පණිධානං. බුජ්ඣනභාවන්ති බුජ්ඣනසභාවං, පටිවිජ්ඣනාකාරං වා.

උග්ඝටිතඤ්ඤූති උග්ඝටනං නාම ඤාණුග්ඝටනං, ඤාණෙන උග්ඝටිතමත්තෙ එව ධම්මං ජානාතීති අත්ථො. විපඤ්චිතං විත්ථාරිතමෙව අත්ථං ජානාතීති විපඤ්චිතඤ්ඤූ. උද්දෙසාදීහි නෙතබ්බොති නෙය්‍යො. බ්‍යඤ්ජනපදං පරමං අස්සාති පදපරමො. සහ උදාහටවෙලායාති උදාහාරධම්මස්ස උද්දෙසෙ උදාහටමත්තෙ එව. ධම්මාභිසමයොති චතුසච්චධම්මස්ස ඤාණෙන සද්ධිං අභිසමායොගො. අයං වුච්චතීති අයං ‘‘චත්තාරො සතිපට්ඨානා’’තිආදිනා නයෙන සංඛිත්තෙන මාතිකාය ඨපියමානාය දෙසනානුසාරෙන ඤාණං පෙසෙත්වා අරහත්තං ගණ්හිතුං සමත්ථො පුග්ගලො ‘‘උග්ඝටිතඤ්ඤූ’’ති වුච්චති. අයං වුච්චතීති අයං සංඛිත්තෙන මාතිකං ඨපෙත්වා විත්ථාරෙන අත්ථෙ විභජියමානෙ අරහත්තං පාපුණිතුං සමත්ථො පුග්ගලො ‘‘විපඤ්චිතඤ්ඤූ’’ති වුච්චති. උද්දෙසතොති උද්දෙසහෙතු, උද්දිසන්තස්ස උද්දිසාපෙන්තස්ස වාති අත්ථො, ‘‘උද්දිසතො’’තිපි පාඨො, අයමෙවත්ථො. පරිපුච්ඡතොති පරිපුච්ඡන්තස්ස. අනුපුබ්බෙන ධම්මාභිසමයො හොතීති අනුක්කමෙන අරහත්තප්පත්ති හොති. න තාය ජාතියා ධම්මාභිසමයො හොතීති තෙන අත්තභාවෙන මග්ගං වා ඵලං වා අන්තමසො ඣානං වා විපස්සනං වා නිබ්බත්තෙතුං න සක්කොති. අයං වුච්චතීති අයං පුග්ගලො බ්‍යඤ්ජනපදමෙව පරමං කත්වා ඨිතත්තා ‘‘පදපරමො’’ති වුච්චති.

එකචරාති විවෙකාභිරතියා එකවිහාරිනො. ද්විචරාති ද්වෙ එකජ්ඣාසයා හුත්වා ඤාණචරියාදිවසෙන විචරන්තා. එස නයො සෙසෙසු. සත්තසුඤ්ඤතාපකාසනෙන සුඤ්ඤතං. තතො එව සණ්හං සුඛුමං. ‘‘පරෙසං අජ්ඣාසයවසෙන භගවා ඉදං සුත්තං ආරභී’’ති වත්වා තෙ පන ‘‘පරෙ’’ති වුත්තපුග්ගලා අපරිකම්මිකා සුපරිසොධිතපුබ්බභාගපටිපදා චාති දුවිධා, තදුභයෙසු සත්ථු පටිපත්තිං උපමාමුඛෙන පකාසෙන්තො යථා හීතිආදිමාහ. රූපං න සමුට්ඨාපෙති ලිඛනවසෙන න උප්පාදෙති. අකතාභිනිවෙසන්ති විපස්සනාභාවනාය අකතානුයොගං. සීල…පෙ… සම්පදායාති අසමාදින්නසීලං සීලසම්පදාය, සුපරිසුද්ධසීලං සමාධිසම්පදාය, අනුජුකතදිට්ඨිජුකම්මං දිට්ඨිසම්පදාය යොජෙන්තොති යොජනා.

යන්ති යං පුබ්බභාගපටිපදං සන්ධාය. සීලන්ති චතුපාරිසුද්ධිසීලං. දිට්ඨි චාති කම්මස්සකතාදිට්ඨි චෙව කම්මපථසම්මාදිට්ඨි ච. තිවිධෙනාති අජ්ඣත්තං බහිද්ධා අජ්ඣත්තබහිද්ධාති එවං විසයභාවතො තිප්පකාරෙන. යථාවුත්තදිට්ඨිවිසුද්ධියා විසෙසපච්චයං සීලංයෙව භාවනාය අධිට්ඨානන්ති වුත්තං ‘‘සීලං නිස්සාය සීලෙ පතිට්ඨායා’’ති.

සුධන්තසුවණ්ණං අපගතසබ්බකාළකං. චතුරස්සාදිධොතො සුපරිමජ්ජිතමණික්ඛන්ධො. පච්චයධම්මානං අවිජ්ජාදීනං තස්ස තස්ස පච්චයුප්පන්නස්ස හෙතුපච්චයාදිභාවො පච්චයාකාරො. සො පන අත්ථතො අවිජ්ජා එවාති ආහ ‘‘පටිච්චසමුප්පාදන්ති පච්චයාකාර’’න්ති. තෙනාහ ‘‘පච්චයාකාරො හී’’තිආදි.

කාමං වො-සද්දො පදපරට්ඨිතො පටියොගීඅත්ථවිසෙසවාචකො, නාමපරභූතො පන තං තං කත්තුකම්මකරණාදිසාධනවිසිට්ඨමෙව පබොධෙති, හි-නිපාතපරභූතො පන වචනාලඞ්කාරමත්තමෙවාති ආහ ‘‘වොති…පෙ… දිස්සතී’’ති. තංදෙසනන්ති තස්ස පටිච්චසමුප්පාදස්ස දෙසනං. සා හි ඉධ ත-සද්දෙන පච්චාමසීයති. ‘‘සුණාථා’’ති සොතවිඤ්ඤෙය්‍යතාවචනතො න කෙවලං පටිච්චසමුප්පාදො.

එකත්ථමෙතං පදං ක-සද්දෙන පදවඩ්ඪනමත්තස්ස කතත්තා, තස්මා සාධුසද්දස්ස කතො අත්ථුද්ධාරො සාධුකසද්දස්සපි කතො එව හොතීති අධිප්පායො. සාධු භන්තෙති යාචාමහං භන්තෙති අයමෙත්ථ අත්ථොති ආහ ‘‘ආයාචනෙ’’ති. පුන සාධු භන්තෙති එවං භන්තෙති අයමෙත්ථ අත්ථොති ආහ ‘‘සම්පටිච්ඡනෙ’’ති. සාධු සාධූති අහො අහොති අයමෙත්ථ අත්ථොති වුත්තං ‘‘සම්පහංසනෙ’’ති. සාධු ධම්මරුචීති පුඤ්ඤකාමො සුන්දරොති අත්ථො. පඤ්ඤාණවාති පඤ්ඤවා. අද්දුබ්භොති අදූසකො. දළ්හීකම්මෙති ථිරීකරණෙ සක්කච්චකිරියායං. ආණත්තියන්ති ආණාපනෙ. ‘‘සුණාථ සාධුකං මනසි කරොථා’’ති හි වුත්තෙ සාධුකසද්දෙන සවනමනසිකාරානං සක්කච්චකිරියා විය තදාණාපනම්පි වුත්තං හොති. ආයාචනත්ථතා විය චස්ස ආණාපනත්ථතා වෙදිතබ්බා.

ඉදානෙත්ථ එවං යොජනා වෙදිතබ්බාති සම්බන්ධො. සොතින්ද්‍රියවික්ඛෙපනිවාරණං සවනෙ නියොජනවසෙන කිරියන්තරපටිසෙධනභාවතො, සොතං ඔදහථාති හි අත්ථො. මනින්ද්‍රියවික්ඛෙපනිවාරණං අඤ්ඤචින්තාපටිසෙධනතො. පුරිමන්ති ‘‘සුණාථා’’ති පදං. එත්ථාති ‘‘සුණාථ, මනසි කරොථා’’ති පදද්වයෙ, එතස්මිං වා අධිකාරෙ. බ්‍යඤ්ජනවිපල්ලාසග්ගාහනිවාරණං සොතද්වාරෙ වික්ඛෙපපටිබාහකත්තා. න හි යාථාවතො සුණන්තස්ස සද්දතො විපල්ලාසග්ගාහො හොති. අත්ථවිපල්ලාසග්ගාහනිවාරණං මනින්ද්‍රියවික්ඛෙපපටිබාහකත්තා. න හි සක්කච්චං ධම්මං උපධාරෙන්තස්ස අත්ථවිපල්ලාසග්ගාහො හොති. ධම්මස්සවනෙ නියොජෙති ‘‘සුණාථා’’ති විදහනතො. ධාරණූපපරික්ඛාසූති එත්ථ උපපරික්ඛග්ගහණෙනෙව තුලනතීරණාදිකෙ දිට්ඨියා ච සුප්පටිවෙධං සඞ්ගණ්හාති. සබ්‍යඤ්ජනොති එත්ථ යථාධිප්පෙතමත්ථං බ්‍යඤ්ජයතීති බ්‍යඤ්ජනං, සභාවනිරුත්ති. සහ බ්‍යඤ්ජනෙහීති සබ්‍යඤ්ජනො, බ්‍යඤ්ජනසම්පන්නොති අත්ථො. අරණීයතො උපගන්තබ්බතො අත්ථො, චතුපාරිසුද්ධිසීලාදිකො. සහ අත්ථෙනාති සාත්ථො, අත්ථසම්පන්නොති අත්ථො. ධම්මගම්භීරොතිආදීසු ධම්මො නාම තන්ති. දෙසනා නාම තස්සා මනසා වවත්ථපිතාය තන්තියා දෙසනා කථනං. අත්ථො නාම තන්තියා අත්ථො. පටිවෙධො නාම තන්තියා තන්තිඅත්ථස්ස ච යථාභූතාවබොධො. යස්මා චෙතෙ ධම්මදෙසනාඅත්ථපටිවෙධා සසාදීහි විය මහාසමුද්දො මන්දබුද්ධීහි දුක්ඛොගාළ්හා අලබ්භනෙය්‍යපතිට්ඨා ච, තස්මා ගම්භීරා. තෙන වුත්තං ‘‘යස්මා අයං ධම්මො…පෙ… සාධුකං මනසි කරොථා’’ති.

එත්ථ ච පටිවෙධස්ස දුක්කරභාවතො ධම්මත්ථානං දෙසනාඤාණස්ස දුක්කරභාවතො දෙසනාය දුක්ඛොගාහතා, පටිවෙධස්ස පන උප්පාදෙතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා තබ්බිසයඤාණුප්පත්තියා ච දුක්කරභාවතො දුක්ඛොගාහතා වෙදිතබ්බා. දෙසනං නාම උද්දිසනං සඞ්ඛෙපදස්සනසදිසං. තථා හි විභඞ්ගසුත්තෙ ‘‘දෙසෙස්සාමී’’ති වත්වා පුන ‘‘භාසිස්සාමී’’ති වුත්තං. තස්ස නිද්දිසනං භාසනන්ති ඉධාධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘විත්ථාරතොපි නං භාසිස්සාමීති වුත්තං හොතී’’ති. පරිබ්‍යත්තං කථනං වා භාසනං.

සාළිකායිව නිග්ඝොසොති සාළිකාය ආලාපො විය මධුරො කණ්ණසුඛො පෙමනීයො. පටිභානං සද්දො. උදීරයීති උච්චාරීයති, වුච්චතීති අත්ථො. එවං වුත්තෙ උස්සාහජාතාති එවං ‘‘සුණාථ සාධුකං මනසි කරොථ, භාසිස්සාමී’’ති වුත්තෙ ‘‘න කිර සත්ථා සඞ්ඛෙපෙනෙව දෙසෙස්සති, විත්ථාරෙනපි භාසිස්සතී’’ති සඤ්ජාතුස්සාහා හට්ඨතුට්ඨා හුත්වා.

කතමොති තස්ස පදස්ස සාමඤ්ඤතො පුච්ඡාභාවො ඤායති, න විසෙසතොති තස්ස පුච්ඡාවිසෙසභාවං කථෙන්තො ‘‘කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡා’’ති වත්වා තෙනෙව පසඞ්ගෙන මහානිද්දෙසෙ ආගතා සබ්බාපි පුච්ඡා අත්ථුද්ධාරනයෙන දස්සෙති ‘‘පඤ්චවිධා හි පුච්ඡා’’තිආදිනා. තත්ථ අදිට්ඨං ජොතෙති එතායාති අදිට්ඨජොතනා. දිට්ඨං සංසන්දීයති එතායාති දිට්ඨසංසන්දනා. සංසන්දනඤ්චෙත්ථ සාකච්ඡාවසෙන විනිච්ඡයකරණං. විමතිං ඡින්දති එතායාති විමතිච්ඡෙදනා. අනුමතියා පුච්ඡනං අනුමතිපුච්ඡා. ‘‘තං කිං මඤ්ඤථ භික්ඛවෙ’’තිආදිපුච්ඡාය හි ‘‘කා තුම්හාකං අනුමතී’’ති අනුමති පුච්ඡිතා හොති. කථෙතුකම්‍යතා කථෙතුකම්‍යතාය.

ලක්ඛණන්ති ඤාතුං පුච්ඡිතො යො කොචි සභාවො. අඤ්ඤාතන්ති යෙන කෙනචි ඤාණෙන අඤ්ඤාතභාවමාහ. අදිට්ඨන්ති දස්සනභූතෙන ඤාණෙන චක්ඛුනා විය න දිට්ඨතං. අතුලිතන්ති ‘‘එත්තකං ඉද’’න්ති තුලනභූතෙන ඤාණෙන න තුලිතතං. අතීරිතන්ති තීරණභූතෙන ඤාණෙන අකතඤාණකිරියාසමාපනතං. අවිභූතන්ති ඤාණස්ස අපාකටභාවං. අවිභාවිතන්ති ඤාණෙන අපාකටීකතභාවං.

පඤ්චසු පුච්ඡාසු යා බුද්ධානං සබ්බතො න සන්ති, තා දස්සෙත්වා ඉධාධිප්පෙතපුච්ඡං නිගමෙතුං ‘‘තත්ථා’’තිආදි වුත්තං. තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. යදි පටිච්චසමුප්පාදො පච්චයාකාරො, අථ කස්මා භගවතා පටිච්චසමුප්පාදදෙසනාය සඞ්ඛාරාදයො පච්චයුප්පන්නා කථිතාති ආහ ‘‘එත්ථ චා’’තිආදි. පච්චයුප්පන්නම්පි කථෙති පච්චයුප්පන්නදස්සනෙන පච්චයධම්මානං පච්චයභාවස්ස කථිතභාවතො. ආහාරවග්ගස්සාතිආදි ‘‘පච්චයාකාරො පටිච්චසමුප්පාදො’’ති දස්සනත්ථං වුත්තං. ‘‘සම්භවන්තී’’ති පාළියං පරතො වුත්තං කිරියාපදං ආනෙත්වා යොජෙති, අඤ්ඤථා සඞ්ඛාරා කිං කතාති වා කරොන්තීති වා න ඤායෙය්‍ය. පවත්තියා අනුලොමතො ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා’’තිආදිකා අනුලොමපටිච්චසමුප්පාදකථා.

‘‘අවිජ්ජාය ත්වෙවා’’තිආදිකා පන තස්ස විලොමතො පටිලොමකථා. අච්චන්තමෙව සඞ්ඛාරෙ විරජ්ජති එතෙනාති විරාගො, මග්ගො. අසෙසනිරොධාති අසෙසෙත්වා නිරොධා සමුච්ඡින්දනා. එවං නිරොධානන්ති එවං අනුප්පාදනිරොධෙන නිරුද්ධානං සඞ්ඛාරානං නිරොධා. ඉති අවිජ්ජාදීනං නිරොධවචනෙන අරහත්තං වදති. සකලස්සාති අනවසෙසස්ස. සත්තවිරහිතස්සාති පරපරිකප්පිතජීවරහිතස්ස. විනිවත්තෙත්වාති අනුප්පාදනිරොධදස්සනවසෙන විපරිවත්තෙත්වා.

අත්තමනාති පීතිසොමනස්සෙන ගහිතචිත්තා. තථාභූතා ච හට්ඨචිත්තා නාම හොන්තීති ආහ ‘‘තුට්ඨචිත්තා’’ති. ‘‘තස්ස වචනං අභිනන්දිතබ්බ’’න්ති එත්ථ අභිනන්දනසද්දො අනුමොදනත්ථො. ‘‘අභිනන්දිත්වා’’ති එත්ථ සම්පටිච්ඡනත්ථො. ඉධ පන උභයත්ථොපි වට්ටතීති ආහ ‘‘අනුමොදිංසු චෙව සම්පටිච්ඡිංසු චා’’ති.

පටිච්චසමුප්පාදසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. විභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා

2. දුතියෙපීති දුතියසුත්තෙපි. පි-සද්දෙන තදඤ්ඤෙසු සුත්තෙසුපීති අත්ථො. ‘‘විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තා එවා’’ති වත්වාපි තදෙකදෙසං ඉධ විනියොගක්ඛමං දස්සෙතුං ‘‘යථා හී’’තිආදි වුත්තං. තන්ති මූලං. විත්ථාරදෙසනන්ති ‘‘විභජිස්සාමී’’ති පදස්ස අත්ථස්ස දස්සනවසෙන පවත්තං විභඞ්ගදෙසනං. උද්දෙසදෙසනා පඨමසුත්තෙ අනුලොමදෙසනාසදිසාව. පුන වට්ටවිවට්ටං දස්සෙන්තොති ‘‘ඉති ඛො, භික්ඛවෙ’’තිආදිනා පවත්තිං නිවත්තිඤ්ච දස්සෙන්තො. පඨමං උද්දෙසවසෙන විභජනවසෙන විවට්ටං දස්සිතං, තතො එව බ්‍යතිරෙකනයෙන විවට්ටම්පි දස්සිතමෙව හොතීති පුනග්ගහණං.

තෙසං තෙසං සත්තානන්ති ඉදං කිඤ්චි පකාරතො අනාමසිත්වා සබ්බෙපි සත්තෙ සාමඤ්ඤතො බ්‍යාපෙත්වා ගහණන්ති ආහ ‘‘සඞ්ඛෙපතො…පෙ… නිද්දෙසො’’ති. ගතිජාතිවසෙනාති පඤ්චගතිවසෙන, තත්ථාපි එකෙකාය ගතියා ඛත්තියාදිභුම්මදෙවාදිහත්ථිආදිජාතිවසෙන ච. ‘‘චිත්තං මනො’’තිආදීසු විය කිච්චවිසෙසං, ‘‘මානස’’න්තිආදීසු විය සමානෙ අත්ථෙ සද්දවිසෙසං, ‘‘පණ්ඩර’’න්තිආදීසු විය ගුණවිසෙසං, ‘‘චෙතසිකං හදය’’න්තිආදීසු විය නිස්සයවිසෙසං, ‘‘චිත්තස්ස ඨිතී’’තිආදීසු විය අඤ්ඤස්ස අවත්ථාභාවවිසෙසං, ‘‘අලුබ්භනා’’තිආදීසු විය අඤ්ඤස්ස කිරියාභාවවිසෙසං, ‘‘අලුබ්භිතත්ත’’න්තිආදීසු විය අඤ්ඤස්ස අභාවතාවිසෙසන්ති එවමාදිකං අනපෙක්ඛිත්වා ධම්මමත්තං වා දීපනා සභාවනිද්දෙසො. ජිණ්ණස්ස ජීරණවසෙන පවත්තනාකාරො ජීරණතාති ආහ ‘‘ආකාරනිද්දෙසො’’ති.

කාලාතික්කමෙ කිච්චනිද්දෙසාති කලලකාලතො පභුති පුරිමරූපානං ජරාපත්තක්ඛණෙ උප්පජ්ජමානානි පච්ඡිමරූපානි පරිපක්කරූපානුරූපානි පරිණතපරිණතානි උප්පජ්ජන්තීති අනුක්කමෙන සුපරිණතරූපානං පරිපාකකාලෙ උප්පජ්ජමානානි ඛණ්ඩිච්චාදිසභාවානි උප්පජ්ජන්තීති ‘‘ඛණ්ඩිච්ච’’න්තිආදයො කාලාතික්කමෙ ජරාය කිච්චනිද්දෙසා. පකතිනිද්දෙසාති ඵලවිපච්චනපකතියා නිද්දෙසා, ජරාය වා පාපුණිතබ්බඵලමෙව පකති, තස්සා නිද්දෙසා, න ච ඛණ්ඩිච්චාදීනෙව ජරාති උදකාදිගතමග්ගෙසු තිණරුක්ඛසංභග්ගතාදයො විය පරිපාකගතමග්ගසඞ්ඛාතෙසු පරිපුණ්ණරූපෙසු ලබ්භමානා ඛණ්ඩිච්චාදයො ජරාය ගතමග්ගාඉච්චෙව වෙදිතබ්බා, න ජරාති.

යස්මා ජරං පත්තස්ස ආයු හායති, ඉන්ද්‍රියානි ජජ්ජරානි හොන්තීති ආයුහානාදයො පකතිනිද්දෙසා, තස්මා වුත්තං ‘‘පච්ඡිමා ද්වෙ පකතිනිද්දෙසා’’ති. තෙනාහ ‘‘ඉමෙහි පනා’’තිආදි.

අවිඤ්ඤායමානන්තරත්තා අවීචිජරා මණිආදීසු මන්දදසකාදීසු එකෙකදසකෙසු ච ඛණෙ ඛණෙ ජිණ්ණවිකාරාදීනං දුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා. තතො අඤ්ඤෙසූති මණිආදිතො අඤ්ඤෙසු අහිච්ඡත්තකාදීසු, පාණීනං එකභවපරියාපන්නෙ සකලආයුස්මිං ගහිතතරුණයුවාජරාකාලෙසු, එකද්විත්තිදිවසාතික්කමෙසු පුප්ඵාදීසු වාති අත්ථො. තත්ථ හි ජරාවිසෙසස්ස සුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා සවීචිජරා නාම.

චවනකවසෙනාති චවනකානං ඛන්ධානං වසෙන. එකචතුපඤ්චක්ඛන්ධාය චුතියා චවනමෙව චවනතාති ආහ ‘‘භාවවචනෙන ලක්ඛණනිදස්සන’’න්ති, පාළියං ‘‘චුතී’’ති වුත්තස්ස මරණස්ස සභාවදස්සනන්ති අත්ථො. භඞ්ගුප්පත්ති භිජ්ජමානතා. තෙන ‘‘භෙදො’’ති ඉමිනා ඛන්ධානං භිජ්ජමානතා භෙදසමඞ්ගිතා වුත්තාති දස්සෙති. ඨානාභාවපරිදීපනන්ති කෙනචිපි ආකාරෙන අවට්ඨානාභාවදීපනං. ඝටස්සෙවාති හි විසදිසූදාහරණං. යථා ඝටෙ භින්නෙ කපාලාදිඅවයවසෙසො ලබ්භති, න එවං චුතික්ඛන්ධෙසු භඞ්ගෙසු, න කොචි විසෙසො තිට්ඨතීති දස්සෙතුං ‘‘අන්තරධාන’’න්ති වුත්තං. මච්චුසඞ්ඛාතං මරණන්ති මච්චුසඤ්ඤිතං මරණං. ‘‘කාලමරණ’’න්ති වදන්ති. සන්තානස්ස අච්චන්තසමුච්ඡෙදභූතං ඛීණාසවානං මරණං සමුච්ඡෙදමරණං. ආදි-සද්දෙන ඛණිකමරණං සඞ්ගණ්හාති. තස්ස කිරියාති අන්තකස්ස කිරියා, යා ලොකෙ වුච්චති ‘‘මච්චූ’’ති, මරණන්ති අත්ථො. චවනකාලො එව වා අනතික්කමනීයත්තා විසෙසෙන කාලොති වුත්තොති තස්ස කිරියා අත්ථතො චුතික්ඛන්ධානං භෙදපවත්තියෙව. ‘‘මච්චු මරණ’’න්ති වා එත්ථ සමාසං අකත්වා යො ‘‘මච්චූ’’ති වුච්චති භෙදො, තමෙව මරණං ‘‘පාණචාගො’’ති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

චතුවොකාරවසෙනාති චතුවොකාරභවවසෙන. තත්ථ හි රූපකායසඤ්ඤිතො කළෙවරො නත්ථි, යං නික්ඛිපෙය්‍ය. කිඤ්චාපි එකවොකාරභවෙපි කළෙවරනික්ඛෙපො නත්ථි, රූපකායස්ස පන තත්ථ අත්ථිතාමත්තං ගහෙත්වා ‘‘එකවොකාරවසෙන කළෙවරස්ස නික්ඛෙපො’’ති වුත්තො. චතුවොකාරවසෙන චාති ච-සද්දෙන ‘‘සෙසද්වයවසෙන ඛන්ධානං භෙදො’’ති ඉමමත්ථං දස්සෙති සබ්බත්ථෙව ඛන්ධභෙදසබ්භාවතො. සෙසද්වයවසෙනාති සෙසභවද්වයවසෙනෙව කළෙවරස්ස නික්ඛෙපො. යදිපි එකවොකාරභවෙ රූපකායො විජ්ජති, කළෙවරනික්ඛෙපො පන නත්ථීති ‘‘කළෙවරස්ස සබ්භාවතො’’ඉච්චෙව වුත්තං. යස්මා මනුස්සාදීසු කළෙවරනික්ඛෙපො අත්ථි, තස්මා මනුස්සාදීසු කළෙවරස්ස නික්ඛෙපොති යොජනා. කළෙවරං නික්ඛිපීයති එතෙනාති මරණං කළෙවරස්ස නික්ඛෙපො. එකතො කත්වාති එකජ්ඣං කත්වා, එකජ්ඣං ගහණමත්තෙන.

ජායනට්ඨෙනාතිආදි ආයතනවසෙන යොනිවසෙන ච ද්වීහි පදෙහි සබ්බසත්තෙ පරියාදියිත්වා පරියාදියිත්වා ජාතිං දස්සෙතුං වුත්තං. කෙචි පන ‘‘කත්තුභාවවසෙන පදද්වයං වුත්ත’’න්ති වදන්ති. ‘‘තෙසං තෙසං සත්තානං ජාති සඤ්ජාතී’’ති පන කත්තරි සාමිනිද්දෙසස්ස කතත්තා උභයත්ථාපි භාවනිද්දෙසො. සම්පුණ්ණා ජාති සඤ්ජාති. පාකටා නිබ්බත්ති අභිනිබ්බත්ති. තෙසං තෙසං සත්තානං…පෙ… අභිනිබ්බත්තීති සත්තවසෙන පවත්තත්තා වොහාරදෙසනා.

තත්‍ර තත්‍රාති එකචතුවොකාරභවෙසු ද්වින්නං සෙසරූපධාතුයං පටිසන්ධික්ඛණෙ උප්පජ්ජමානානං පඤ්චන්නං, කාමධාතුයං විකලාවිකලින්ද්‍රියානං වසෙන සත්තන්නං නවන්නං දසන්නං පුන දසන්නං එකාදසන්නඤ්ච ආයතනානං වසෙන සඞ්ගහො වෙදිතබ්බො. සන්තතියන්ති යෙන කම්මුනා ඛන්ධානං පාතුභාවො, තෙන අභිසඞ්ඛතසන්තතියං. තඤ්ච ඛො පටිසන්ධික්ඛණවසෙන වෙදිතබ්බං.

කම්මංයෙව කම්මභවො ‘‘භවති එතස්මා උපපත්තිභවො’’ති කත්වා. කම්මෙන නිය්‍යාදිතඅත්තභාවුපපත්තිවසෙන භවතීති භවො, තථා තථා නිබ්බත්තවිපාකො කටත්තාරූපඤ්ච. අට්ඨකථායං පන ‘‘භවතීති කත්වා භවො’’ති උපපත්තිභවස්ස වක්ඛමානත්තා ‘‘කම්මං ඵලවොහාරෙන භවොති වුත්ත’’න්ති කථිතං.

උපාදියන්ති සත්තා දළ්හග්ගාහං ගණ්හන්ති එතෙන කිලෙසකාමෙන. න කෙවලං ඉධ කරණසාධනමෙව, අථ ඛො කත්තුසාධනම්පි ලබ්භතීති වුත්තං ‘‘සයං වා’’ති. තන්ති වත්ථුකාමං. කාමො ච සො කාමනට්ඨෙන, උපාදානඤ්ච භුසමාදානට්ඨෙනාති කාමුපාදානං. එතන්ති කාමුපාදානපදං. පුන එතන්ති කාමුපාදානසඞ්ඛාතං.

සස්සතො අත්තාති ඉදං පුරිමදිට්ඨිං උපාදියමානං උත්තරදිට්ඨිං දස්සෙතුං වුත්තං. යථා එසා දිට්ඨි දළ්හීකරණවසෙන පුරිමං උත්තරා උපාදියති, එවං ‘‘නත්ථි දින්න’’න්තිආදිකාපීති. අත්තග්ගහණං පන ‘‘අත්තවාදුපාදාන’’න්ති ඉදං න දිට්ඨුපාදානදස්සනන්ති දට්ඨබ්බං. ලොකො චාති අත්තග්ගහණවිනිමුත්තග්ගහණං දිට්ඨුපාදානභූතං ඉධ පුරිමදිට්ඨිඋත්තරදිට්ඨිවචනෙහි වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

යෙන මිච්ඡාභිනිවෙසෙන ගොසීලගොවතාදිං සමාදියති චෙව අනුතිට්ඨති ච, සො ගොසීලගොවතාදීනීති අධිප්පෙතානි. තෙනාහ ‘‘ගොසීල…පෙ… සයමෙව උපාදානානී’’ති. අභිනිවෙසතොති අභිනිවෙසනතො.

අත්තවාදුපාදානන්ති ‘‘අත්තා’’ති වාදස්ස පඤ්ඤාපනස්ස ගහණස්ස කාරණභූතා දිට්ඨීති අත්ථො. අත්තවාදමත්තමෙවාති අත්තස්ස අභාවා ‘‘අත්තා’’ති ඉදං වචනමත්තමෙව. උපාදියන්ති දළ්හං ගණ්හන්ති.

චක්ඛුද්වාරාදීසු පවත්තායාති ඉදං තණ්හාය රූපතණ්හාදිභාවස්ස කාරණවචනං ඡද්වාරාරම්මණිකධම්මානං පටිනියතාරම්මණත්තා. ජවනවීථියා පවත්තායාති ඉදං තස්සා පවත්තිට්ඨානදස්සනං. සභාවෙනෙව උට්ඨාතුං අසක්කොන්තස්ස වෙළු විය නිස්සයො අහුත්වා ඔලුම්භකභාවෙන භාවො උපාදානස්ස පච්චයභාවතො ආරම්මණම්පි තංසදිසං වුත්තං. රූපෙති විසයෙ භුම්මං. සා තිවිධා හොතීති සම්බන්ධො. කාමතණ්හා කාමස්සාදභාවෙන පවත්තියා. එවං අස්සාදෙන්තීති සස්සතදිට්ඨියා සහජාතනිස්සයසම්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතාදිපච්චයභූතාය සංසට්ඨත්තා නිච්චධුවසස්සතාභිනිවෙසමුඛෙන අස්සාදෙන්තී. භවසහගතා තණ්හා භවතණ්හා. භවති තිට්ඨති සබ්බකාලන්ති හි භවදිට්ඨි භවො උත්තරපදලොපෙන, භවස්සාදවසෙන පවත්තියා ච. ඉමිනා නයෙන විභවතණ්හාති එත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. විභවති උච්ඡිජ්ජති විනස්සතීති එවං පවත්තා දිට්ඨි විභවො උත්තරපදලොපෙන. එවං තානි අට්ඨාරසාති යා ඡ කාමතණ්හා, ඡ භවතණ්හා, ඡ විභවතණ්හා වුත්තා, එතානි අට්ඨාරස තණ්හාවිචරිතානි තණ්හාපච්චයො. අජ්ඣත්තන්ති සකසන්තතියං. බහිද්ධාති තතො බහිද්ධා. අතීතාරම්මණානි වා හොන්තු ඉතරාරම්මණානි වා, සයං පන අතීතානි ඡත්තිංස තණ්හාවිචරිතානි. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. ‘‘අට්ඨසතං තණ්හාවිචරිතානී’’තිආදිනා සම්බන්ධො. ඉදානි අපරෙනපි පකාරෙන අට්ඨසතං තණ්හාවිචරිතානි දස්සෙතුං ‘‘අජ්ඣත්තිකස්සා’’තිආදිමාහ. තත්ථ අජ්ඣත්තිකස්සාති අජ්ඣත්තිකඛන්ධපඤ්චකං. උපයොගත්ථෙ හි ඉදං සාමිවචනං. උපාදායාති ගහෙත්වා. අස්මීති හොතීති යදෙතං අජ්ඣත්තිකං ඛන්ධපඤ්චකං උපාදාය තණ්හාමානදිට්ඨිවසෙන සමුදායග්ගාහතො අස්මීති ගාහො හොති, තස්මිං සතීති අත්ථො. ඉධ පන රූපාදිආරම්මණවසෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉත්ථමස්මීති හොතීති ඛත්තියාදීසු ‘‘ඉදංපකාරො අහ’’න්ති එවං තණ්හාමානදිට්ඨිවසෙන හොතීති අත්ථො. ඉදං තාව අනුපනිධාය ගහණං.

එවමාදීනීති ආදි-සද්දෙන ‘‘එවමස්මි, අඤ්ඤථාස්මි, අහං භවිස්සං, ඉත්ථං භවිස්සං, එවං භවිස්සං, අඤ්ඤථා භවිස්සං, අසස්මි, සතස්මි, අහං සියං, ඉත්ථං සියං, එවං සියං, අඤ්ඤථා සියං, අපාහං සියං, අපාහං ඉත්ථං සියං, අපාහං එවං සියං, අපාහං අඤ්ඤථා සිය’’න්ති එතෙසං සඞ්ගහො. උපනිධාය ගහණම්පි දුවිධං සමතො අසමතො වාති තං දස්සෙතුං ‘‘එවමස්මි, අඤ්ඤථාස්මී’’ති ච වුත්තං. තත්ථ එවමස්මීති ඉදං සමතො උපනිධාය ගහණං, යථා අයං ඛත්තියො, එවං අහමස්මීති අත්ථො. අඤ්ඤථාස්මීති ඉදං පන අසමතො ගහණං, යථායං ඛත්තියො තතො අඤ්ඤථා අහං හීනො වා අධිකො වාති අත්ථො. ඉමානි තාව පච්චුප්පන්නවසෙන චත්තාරි තණ්හාවිචරිතානි. භවිස්සන්තිආදීනි පන චත්තාරි අනාගතවසෙන වුත්තානි, තෙසං පුරිමචතුක්කෙ වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. අසස්මීති සස්සතො අස්මි, නිච්චස්සෙතං අධිවචනං. සතස්මීති අසස්සතො අස්මි, අනිච්චස්සෙතං අධිවචනං. ඉති ඉමානි ද්වෙ සස්සතුච්ඡෙදවසෙන වුත්තානි. ඉතො පරානි සියන්තිආදීනි චත්තාරි සංසයපරිවිතක්කවසෙන වුත්තානි, තානි පුරිමචතුක්කෙ වුත්තනයෙන අත්ථතො වෙදිතබ්බානි. අපාහං සියන්තිආදීනි පන චත්තාරි ‘‘අපි නාමාහං භවෙය්‍ය’’න්ති එවං පත්ථනාකප්පනවසෙන වුත්තානි, තානිපි පුරිමචතුක්කෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානි. එවමෙතෙසු –

ද්වෙ දිට්ඨිසීසා චත්තාරො, සුද්ධසීසා සීසමූලකා;

තයො තයොති එතානි, අට්ඨාරස විභාවයෙ.

එතෙ හි සස්සතුච්ඡෙදවසෙන වුත්තා ද්වෙ දිට්ඨිසීසා නාම, ‘‘අස්මි, භවිස්සං සියං, අපාහං සිය’’න්ති එතෙ චත්තාරො සුද්ධසීසා නාම, ‘‘ඉත්ථමස්මී’’තිආදයො තයො තයොති ද්වාදස සීසමූලකා නාමාති වෙදිතබ්බං. ඉධ පාළියං රූපාරම්මණාදිවසෙන තණ්හා ආගතාති ආහ ‘‘අජ්ඣත්තිකරූපාදිනිස්සිතානී’’ති. අට්ඨාරස තණ්හාවිචරිතානීති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. ඉමිනා අස්මීති ඉමිනා අභිසෙකසෙනාපච්චාදිනා ‘‘ඛත්තියො අහ’’න්ති මූලභාවතො ‘‘අස්මී’’ති හොති. සෙසං පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. සඞ්ගහෙති තණ්හාය යථාවුත්තවිභාගස්ස සංඛිපනවසෙන සඞ්ගණ්හනෙ කරියමානෙ. ‘‘ඡයිමෙ, භික්ඛවෙ, තණ්හාකායා’’තිආදි නිද්දෙසො. ‘‘රූපෙ තණ්හා රූපතණ්හා’’තිආදි නිද්දෙසත්ථො. ‘‘කාමරාගභාවෙනා’’තිආදිකො, ‘‘අජ්ඣත්තිකස්සුපාදායා’’තිආදිකො ච නිද්දෙසවිත්ථාරො. ‘‘රූපාදීසු ආරම්මණෙසු ඡළෙවා’’තිආදිකො සඞ්ගහො.

යස්මා චක්ඛුද්වාරාදීසු එකෙකස්මිං ද්වාරෙ උප්පජ්ජනකවිඤ්ඤාණානි විය අනෙකා එව වෙදනා, තස්මා තා රාසිවසෙන එකජ්ඣං ගහෙත්වා ‘‘ඡ වෙදනාකායා’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘වෙදනාසමූහා’’ති. නිස්සයභාවෙන උප්පත්තිද්වාරභාවෙන නානාපච්චයා හොන්ති චක්ඛුධාතුආදයො, තා කුච්ඡිනා ධාරෙන්තියො විය පොසෙන්තියො විය ච හොන්තීති තාසං මාතුසදිසතා වුත්තා. චක්ඛුසම්ඵස්සහෙතූති නිස්සයාදිචක්ඛුසම්ඵස්සපච්චයා. අයන්ති අයං වෙදනා ‘‘චක්ඛුසම්ඵස්සජා වෙදනා’’තිආදිනා සාධාරණතො වුත්තා. එත්ථාති එතස්මිං වෙදනාපදෙ. සබ්බසඞ්ගාහිකාති කුසලාකුසලවිපාකකිරියානං වසෙන සබ්බසඞ්ගාහිකා. එවං විභඞ්ගෙ ආගතනයෙන සාධාරණතො වත්වාපි ඉධාධිප්පෙතවෙදනමෙව දස්සෙතුං ‘‘විපාකවසෙන පනා’’තිආදිමාහ. චක්ඛුම්හි සම්ඵස්සොති චක්ඛුම්හි නිස්සයභූතෙ උප්පන්නඵස්සො. එස නයො සෙසෙසු. යස්මා චක්ඛාදීනි විසුද්ධිමග්ගෙ ඛන්ධනිද්දෙසෙ ලක්ඛණාදිවිභාගතො, ආයතනනිද්දෙසෙ විසෙසතො, සාමඤ්ඤතො ච සද්දත්ථදස්සනාදිවසෙන විභාවිතානි, තස්මා ‘‘යං වත්තබ්බං…පෙ… වුත්තමෙවා’’ති ආහ.

නමනලක්ඛණන්ති ආරම්මණාභිමුඛං හුත්වා නමනසභාවං තෙන විනා අප්පවත්තනතො. රුප්පනලක්ඛණං හෙට්ඨා වුත්තමෙව. වෙදනාක්ඛන්ධො පන එකාව වෙදනා. සබ්බදුබ්බලචිත්තානි නාම පඤ්චවිඤ්ඤාණානි. නනු තත්ථ ජීවිතචිත්තට්ඨිතියො ච සන්තීති? සච්චං, තාසං පන කිච්චං න තථා පාකටං, යථා චෙතනාදීනන්ති තෙ එවෙත්ථ පාළියං උද්ධටා. යෙන මහන්තපාතුභාවාදිනා කාරණෙන. එත්ථාති එතස්මිං මහාභූතනිද්දෙසෙ. අඤ්ඤො විනිච්ඡයනයොති ‘‘වචනත්ථතො කලාපතො’’තිආදිනා ලක්ඛණාදිනිච්ඡයතො අඤ්ඤො විනිච්ඡයනයො. නනු සො චතුධාතුවවත්ථානෙ වුත්තො, න රූපක්ඛන්ධනිද්දෙසෙති? තත්ථ වුත්තෙපි ‘‘චතුධාතුවවත්ථානෙ වුත්තානී’’ති අතිදෙසවසෙන වුත්තත්තා ‘‘රූපක්ඛන්ධනිද්දෙසෙ වුත්තො’’ති වුත්තං. උපාදායාති පටිච්ච. භූතානි හි පටිච්ච උප්පජ්ජමානං උපාදාරූපං ‘‘තානි ගහෙත්වා’’ති වුත්තං අවිස්සජ්ජනතො. නිස්සායාතිපි එකෙ තෙසං නිස්සයපච්චයභාවතො. පුබ්බකාලකිරියා නාම එකංසතො අපරකාලකිරියාපෙක්ඛාති පාඨසෙසෙන අත්ථං වදති. විභත්තිවිපල්ලාසෙන විනා එව අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘සමූහත්ථෙ වා’’තිආදි වුත්තං. සමූහසම්බන්ධෙ සාමිනිද්දෙසෙන සමූහත්ථො දීපිතොති තං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සමූහං උපාදායා’’ති. ධම්මසඞ්ගණියං (ධ. ස. 584) ආගතනයෙන ‘‘තෙවීසතිවිධ’’න්ති වුත්තං. තත්ථ හි හදයවත්ථු න නිද්දිට්ඨං, ‘‘යං රූපං නිස්සායා’’ති වා පට්ඨානෙ (පට්ඨාන. 1.1.8) ආගතත්තා හදයවත්ථුම්පි ගහෙත්වා ජාතිරූපභාවෙන උපචයසන්තතියො එකතො කත්වා ‘‘තෙවීසතිවිධ’’න්ති වුත්තං.

චක්ඛුස්ස විඤ්ඤාණන්ති වා චක්ඛුවිඤ්ඤාණං. අසාධාරණකාරණෙන චායං නිද්දෙසො. ‘‘සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණ’’න්ති එත්ථ සබ්බලොකියවිපාකවිඤ්ඤාණස්ස ගහෙතබ්බත්තා ‘‘තෙභූමකවිපාකචිත්තස්සෙතං අධිවචන’’න්ති වුත්තං.

අභිසඞ්ඛරණලක්ඛණොති ආයූහනසභාවො. චොපනවසෙනාති විඤ්ඤත්තිසංචොපනවසෙන, කායවිඤ්ඤත්තියා සමුට්ඨාපනවසෙනාති අත්ථො. වචනභෙදවසෙනාති වචීභෙදුප්පාදවසෙන, වචීවිඤ්ඤත්තියා සමුට්ඨාපනවසෙනාති අත්ථො. එවං චොපනං න භවෙය්‍යාති දස්සෙතුං ‘‘රහො නිසීදිත්වා චින්තෙන්තස්සා’’ති වුත්තං. එකූනතිංසාති එත්ථ අභිඤ්ඤාචෙතනාවිනිමුත්තා එව එකූනතිංස චෙතනා වෙදිතබ්බා තස්සා විපාකවිඤ්ඤාණස්ස පච්චයත්තාභාවතො.

දුක්ඛෙති එකම්පි ඉදං භුම්මවචනං සංසිලෙසනනිස්සයවිසයබ්‍යාපනවසෙන අත්තානං භින්දිත්වා විනියොගං ගච්ඡතීති ‘‘චතූහි කාරණෙහී’’තිආදි වුත්තං. එකොපි හි විභත්තිනිද්දෙසො අනෙකධා විනියොගං ගච්ඡති යථා තද්ධිතත්ථෙ උත්තරපදසමාහාරෙති. තන්ති අඤ්ඤාණං. දුක්ඛසච්චන්ති හදයවත්ථුලක්ඛණං දුක්ඛසච්චං. අස්සාති අඤ්ඤාණස්ස. නිස්සයපච්චයභාවෙනාති පුරෙජාතනිස්සයභාවෙන. සහජාතනිස්සයපච්චයභාවෙන පන තංසහජාතා ඵස්සාදයො වත්තබ්බා. ආරම්මණපච්චයභාවෙන දුක්ඛසච්චං අස්ස ආරම්මණන්ති යොජනා. දුක්ඛසච්චන්ති උපයොගඑකවචනං. එතන්ති අඤ්ඤාණං. තස්සාති දුක්ඛසච්චස්ස. ‘‘පටිච්ඡාදෙතී’’ති එත්ථ වුත්තං පටිච්ඡාදනාකාරං දස්සෙතුං ‘‘යාථාවා’’තිආදි වුත්තං. ඤාණවිප්පයුත්තචිත්තෙනපි එකදෙසෙන යාථාවතො ලක්ඛණපටිවෙධො හොතියෙවාති ‘‘යාථාවලක්ඛණපටිවෙධනිවාරණෙනා’’ති වත්වා ‘‘ඤාණපවත්තියා චෙත්ථ අප්පදානෙනා’’ති වුත්තන්ති වදන්ති. පුරිමං පන පටිවෙධඤාණුප්පත්තියා නිසෙධකථාදස්සනං, පච්ඡිමං අනුබොධඤාණුප්පත්තියා. එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. එත්ථාති දුක්ඛසච්චෙ.

සහජාතස්ස අඤ්ඤාණස්ස සමුදයසච්චං වත්ථු හොති නිස්සයපච්චයභාවතොති වුත්තං ‘‘වත්ථුතො’’ති. ආරම්මණතොති ආරම්මණපච්චයභාවෙන. යස්මා සමුදයසච්චං අඤ්ඤාණස්ස ආරම්මණං හොති, තස්මා ‘‘දුක්ඛසමුදයෙ අඤ්ඤාණ’’න්ති වුත්තන්ති අත්ථො. පටිච්ඡාදනං දුක්ඛසච්චෙ වුත්තනයමෙව එකෙනෙව කාරණෙන ඉතරෙසං තිණ්ණං අසම්භවතො, කිං පන එතං එකං කාරණන්ති ආහ ‘‘පටිච්ඡාදනතො’’ති. ඉදං විත්ථාරතො විභාවෙතුං ‘‘නිරොධපටිපදානං හී’’තිආදි වුත්තං. තදාරබ්භාති තං ආරබ්භ තං ආරම්මණං කත්වා. පච්ඡිමඤ්හි සච්චද්වයන්ති නිරොධො මග්ගො. තඤ්හි නයගම්භීරත්තා. දුද්දසන්ති සණ්හසුඛුමධම්මත්තා සභාවෙනෙව ගම්භීරතාය දුද්දසං දුවිඤ්ඤෙය්‍යං දුරවග්ගාහං. තත්ථාති පුරිමෙ සච්චද්වයෙ. අන්ධභූතන්ති අන්ධකාරභූතං. න පවත්තති ආරම්මණං කාතුං න විසහති. වචනීයත්තෙනාති වාචකභාවෙන තථා උපට්ඨානතො. සභාවලක්ඛණස්ස දුද්දසත්තාති පීළනාදිආයූහනාදිවසෙන ‘‘ඉදං දුක්ඛං, අයං සමුදයො’’ති (ම. නි. 484; 3.104) යාථාවතො සභාවලක්ඛණස්ස දුද්දසත්තා දුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා පුරිමද්වයං ගම්භීරං. තත්ථාති පුරිමස්මිං සච්චද්වයෙ. විපල්ලාසග්ගාහවසෙන පවත්තතීති සුභාදිවිපරීතග්ගාහානං පච්චයභාවවසෙන අඤ්ඤාණං පවත්තති.

ඉදානි ‘‘දුක්ඛෙ අඤ්ඤාණ’’න්තිආදීසු පකාරන්තරෙනපි අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ දුක්ඛෙති එත්තාවතාති ‘‘අඤ්ඤාණන්ති වුච්චමානාය අවිජ්ජාය දුක්ඛෙ’’ති එත්තකෙන. සඞ්ගහතොති සමොධානතො. කිච්චතොති අසම්පටිවෙධකිච්චතො. අඤ්ඤාණමිවාති විසයසභාවං යාථාවතො පටිවිජ්ඣිතුං අප්පදානකිච්චමිව. ‘‘දුක්ඛෙ’’තිආදිනා තත්ථ අවිජ්ජා පවත්තති, විසෙසතො නිද්දිට්ඨං හොතීති කත්වා සබ්බත්ථෙව තථා අවිසිට්ඨසභාවදස්සනං ඉදන්ති දස්සෙතුං ‘‘අවිසෙසතො පනා’’තිආදි වුත්තං.

ඛණිකනිරොධස්ස ඉධ අනධිප්පෙතත්තා අයුජ්ජමානත්තා විරාගග්ගහණතො ච අවිජ්ජාදීනං පටිපක්ඛවසෙන පටිබාහනං ඉධ ‘‘නිරොධො’’ති අධිප්පෙතො, සො ච නෙසං සබ්බසො අනුප්පජ්ජනමෙවාති ආහ ‘‘නිරොධො හොතීති අනුප්පාදො හොතී’’ති. ‘‘අවිජ්ජා නිරුජ්ඣති එත්ථාති අවිජ්ජානිරොධො, සඞ්ඛාරා නිරුජ්ඣන්ති එත්ථාති සඞ්ඛාරනිරොධො’’ති එවං සබ්බෙහි එතෙහි නිරොධපදෙහි නිබ්බානස්ස දෙසිතත්තා දට්ඨබ්බා. තෙනාහ ‘‘නිබ්බානං හී’’තිආදි. වට්ටවිවට්ටන්ති වට්ටඤ්ච විවට්ටඤ්ච. ‘‘ද්වාදසහී’’ති ඉදං පච්චෙකං යොජෙතබ්බං ‘‘අනුලොමතො ද්වාදසහි පදෙහි වට්ටං, පටිලොමතො ද්වාදසහි විවට්ටං ඉධ දස්සිත’’න්ති.

විභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. පටිපදාසුත්තවණ්ණනා

3. මිච්ඡා පටිපජ්ජති එතායාති මිච්ඡාපටිපදා, වට්ටගාමිමග්ගො දුක්ඛාවහත්තා. තං මිච්ඡාපටිපදං. තෙනාහ ‘‘අනිය්‍යානිකපටිපදා’’ති. සො පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො කථං මිච්ඡාපටිපදා හොතීති? සම්පත්තිභවෙ සුඛාවහොව හොතීති අධිප්පායො. වට්ටසීසත්තාති වට්ටපක්ඛියානං උත්තමඞ්ගභාවතො. අන්තමසොති උක්කංසපරියන්තං සන්ධාය වදති අවකංසපරියන්තතො. ‘‘ඉදං මෙ පුඤ්ඤං නිබ්බානාධිගමාය පච්චයො හොතූ’’ති එවං නිබ්බානං පත්ථෙත්වා පවත්තිතං. පණ්ණමුට්ඨිදානමත්තන්ති සාකපණ්ණමුට්ඨිදානමත්තං. අප්පත්වාති අන්තොගධහෙතු එස නිද්දෙසො, අපාපෙත්වාති අත්ථො. යදග්ගෙන වා පටිපජ්ජනතො අරහත්තං පත්තොති වුච්චති, තදග්ගෙන තදාවහා පටිපදාපි පත්තාති වුච්චතීති ‘‘අප්පත්වා’’ති වුත්තං. අනුලොමවසෙනාති අනුලොමපටිච්චසමුප්පාදවසෙන. පටිලොමවසෙනාති එත්ථාපි එසෙව නයො. පටිපදා පුච්ඡිතාති එතෙන පටිපදා දෙසෙතුං ආරද්ධාති අයම්පි අත්ථො සඞ්ගහිතො යථාරද්ධස්ස අත්ථස්ස කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡාය ඉධාගතත්තා. අනුලොමපටිච්චසමුප්පාදදෙසනායම්පෙත්ථ බ්‍යතිරෙකමුඛෙන අවිජ්ජාදිනිරොධා පන විජ්ජාය සති හොති සඞ්ඛාරානං අසම්භවොති වුත්තං ‘‘නිබ්බානං භාජිත’’න්ති. සරූපෙන පන තාය වට්ටමෙව පකාසිතං. වක්ඛති හි පරියොසානෙ ‘‘වට්ටවිවට්ටමෙව කථිත’’න්ති. නිය්‍යාතනෙති නිගමනෙ. ඵලෙනාති පත්තබ්බඵලෙන පටිපදාය සම්පාපකහෙතුනො දස්සිතත්තා. යථා හි තිවිධො හෙතු ඤාපකො, නිබ්බත්තකො, සම්පාපකොති, එවං තිවිධං ඵලං ඤාපෙතබ්බං, නිබ්බත්තෙතබ්බං, සම්පාපෙතබ්බන්ති. තස්මා පත්තබ්බඵලෙන නිබ්බානෙන තංසම්පාපකහෙතුභූතාය පටිපදාය දස්සිතත්තාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘ඵලෙන හෙත්ථා’’තිආදි. අයං වුච්චතීති එවං නිබ්බානඵලා අයං ‘‘සම්මාපටිපදා’’ති වුච්චති. අසෙසවිරාගා අසෙසනිරොධාති සමුච්ඡෙදප්පහානවසෙන අවිජ්ජාය අසෙසවිරජ්ජනතො අසෙසනිරුජ්ඣනතො ච. පදද්වයෙනපි අනුප්පාදනිරොධමෙව වදති. තඤ්හි නිබ්බානං. දුතියවිකප්පෙ අයං එත්ථ අධිප්පායො – යෙන මග්ගෙන කරණභූතෙන අසෙසනිරොධො හොති, අවිජ්ජාය අසෙසනිරොධො යං ආගම්ම හොති, තං මග්ගං දස්සෙතුන්ති. එවඤ්හි සතීති එවං පදභාජනස්ස නිබ්බානස්ස පදත්ථෙ සති. සානුභාවා පටිපදා විභත්තා හොතීති අවිජ්ජාය අසෙසනිරොධහෙතුපටිපදා තත්ථ සාතිසයසාමත්ථියසමායොගතො සානුභාවා විභත්තා හොති. මිච්ඡාපටිපදාගහණෙනෙත්ථ වට්ටස්සපි විභත්තත්තා වුත්තං ‘‘වට්ටවිවට්ටමෙව කථිත’’න්ති.

පටිපදාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. විපස්සීසුත්තවණ්ණනා

4. විප්ඵන්දන්තීති නිමිසනවසෙන. අනිමිසෙහීති විගතනිමිසෙහි උම්මීලන්තෙහෙව. තෙන වුත්තං මහාපදානෙ. එත්ථාති එතස්මිං ‘‘විපස්සී’’ති පදෙ, එතස්මිං වා ‘‘අනිමිසෙහී’’තිආදිකෙ යථාගතෙ සුත්තන්තෙ.

මහාපුරිසස්ස අනිමිසලොචනතො ‘‘විපස්සී’’ති සමඤ්ඤාපටිලාභස්ස කාරණං වුත්තං, තං අකාරණං අඤ්ඤෙසම්පි මහාසත්තානං චරිමභවෙ අනිමිසලොචනත්තාති චොදනං සන්ධාය ‘‘එත්ථ චා’’තිආදිං වත්වා තතො පන අඤ්ඤමෙව කාරණං දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. පලාළයමානස්සාති තොසෙන්තස්ස. අනාදරෙ චෙතං සාමිවචනං. අට්ටස්සාති අත්ථස්ස.

පුඤ්ඤුස්සයසඞ්ඛාතො භගො අස්ස අතිසයෙන අත්ථීති භගවාති ‘‘භාග්‍යසම්පන්නස්සා’’ති වුත්තං. සම්මාති සම්මදෙව යාථාවතො, ඤායෙන කාරණෙනාති වුත්තං හොතීති ආහ ‘‘නයෙන හෙතුනා’’ති. සං-සද්දො ‘‘සාම’’න්ති ඉමිනා සමානත්ථොති ආහ ‘‘සාමං පච්චත්තපුරිසකාරෙනා’’ති, සයම්භුඤාණෙනාති අත්ථො. සම්මා, සාමං බුජ්ඣි එතෙනාති සම්බොධො වුච්චති මග්ගඤාණං, ‘‘බුජ්ඣති එතෙනා’’ති කත්වා ඉධ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්සපි සඞ්ගහො. බොධිමා සත්තො බොධිසත්තො, පුරිමපදෙ උත්තරපදලොපො යථා ‘‘සාකපත්ථවො’’ති. බුජ්ඣනකසත්තොති එත්ථ මහාබොධියානපටිපදාය බුජ්ඣතීති බොධි ච සො සත්තවිසෙසයොගතො සත්තො චාති බොධිසත්තො. පත්ථයමානො පවත්තතීති ‘‘කුදාස්සු නාම මහන්තං බොධිං පාපුණිස්සාමී’’ති සඤ්ජාතච්ඡන්දො පටිපජ්ජති. දුක්ඛන්ති ජාතිආදිමූලකං දුක්ඛං. කාමං චුතුපපාතාපි මරණජාතියො, ‘‘ජායති මීයතී’’ති පන වත්වා ‘‘චවති උපපජ්ජතී’’ති වචනං න එකභවපරියාපන්නානං තෙසං ගහණං, අථ ඛො නානාභවපරියාපන්නානං එකජ්ඣං ගහණන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඉදං…පෙ… වුත්ත’’න්ති. තස්ස නිස්සරණන්ති තස්ස ජරාමරණස්ස නිස්සරණන්ති වුච්චති. යස්මා මහාසත්තො ජිණ්ණබ්‍යාධිමතෙ දිස්වා පබ්බජිතො, තස්මාස්ස ජරාමරණමෙව ආදිතො උපට්ඨාසි.

උපායමනසිකාරෙනාති උපායෙන විධිනා ඤායෙන මනසිකාරෙන පථෙන මනසිකාරස්ස පවත්තනතො. සමායොගො අහොසීති යාථාවතො පටිවිජ්ඣනවසෙන සමාගමො අහොසි. යොනිසො මනසිකාරාති හෙතුම්හි නිස්සක්කවචනන්ති තස්ස ‘‘යොනිසො මනසිකාරෙනා’’ති හෙතුම්හි කරණවචනෙන ආහ. ජාතියා ඛො සති ජරාමරණන්ති ‘‘කිම්හි නු ඛො සති ජරාමරණං හොති, කිං පච්චයා ජරාමරණ’’න්ති ජරාමරණෙ කාරණං පරිග්ගණ්හන්තස්ස බොධිසත්තස්ස ‘‘යස්මිං සති යං හොති, අසති ච න හොති, තං තස්ස කාරණ’’න්ති එවං අබ්‍යභිචාරජාතිකාරණපරිග්ගණ්හනෙන ‘‘ජාතියා ඛො සති ජරාමරණං හොති, ජාතිපච්චයා ජරාමරණ’’න්ති යා ජරාමරණස්ස කාරණපරිග්ගාහිකා පඤ්ඤා උප්පජ්ජි, තාය උප්පජ්ජන්තියා චස්ස අභිසමයො පටිවෙධො අහොසීති අත්ථො.

ඉතීති වුත්තප්පකාරපරාමසනං. හීති නිපාතමත්තං. ඉදන්ති යථාවුත්තස්ස වට්ටස්ස පච්චක්ඛතො ගහණං. තෙනාහ ‘‘එවමිද’’න්ති. ඉධ අවිජ්ජාය සමුදයස්ස ආගතත්තා ‘‘එකාදසසු ඨානෙසූ’’ති වුත්තං. සමුදයං සම්පිණ්ඩෙත්වාති සඞ්ඛාරාදීනං සමුදයං එකජ්ඣං ගහෙත්වා. අනෙකවාරඤ්හි සමුදයදස්සනවසෙන ඤාණස්ස පවත්තත්තා ‘‘සමුදයො සමුදයො’’ති ආමෙඩිතවචනං. අථ වා ‘‘එවං සමුදයො හොතී’’ති ඉදං න කෙවලං නිබ්බත්තිදස්සනපරං, අථ ඛො පටිච්චසමුප්පාදසද්දො විය පටිච්චසමුප්පාදමුඛෙන ඉධ සමුදයසද්දො නිබ්බත්තිමුඛෙන පච්චයත්තං වදති. විඤ්ඤාණාදයො ච යාවන්තො ඉධ පච්චයධම්මා නිද්දිට්ඨා, තෙ සාමඤ්ඤරූපෙන බ්‍යාපනිච්ඡාවසෙන ගණ්හන්තො ‘‘සමුදයො සමුදයො’’ති අවොච. තෙනාහ ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරානං සමුදයො හොතී’’ති. දස්සනට්ඨෙන චක්ඛූති සමුදයස්ස පච්චක්ඛතො දස්සනභාවො චක්ඛු. ඤාතට්ඨෙනාති ඤාතභාවෙන. පජානනට්ඨෙනාති ‘‘අවිජ්ජාසඞ්ඛාරාදිතංතංපච්චයධම්මපවත්තියා එතස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස සමුදයො’’ති පකාරතො වා ජානනට්ඨෙන. පටිවෙධනට්ඨෙනාති ‘‘අයං අවිජ්ජාදි පච්චයධම්මො ඉමස්ස සඞ්ඛාරාදිකස්ස පච්චයභාවතො සමුදයො’’ති පටිවිජ්ඣනට්ඨෙන. ඔභාසනට්ඨෙනාති සමුදයභාවපටිච්ඡාදකස්ස මොහන්ධකාරස්ස කිලෙසන්ධකාරස්ස විධමනවසෙන අවභාසනවසෙන. තං පනෙතං ‘‘චක්ඛු’’න්තිආදිනා වුත්තං ඤාණං. නිරොධවාරෙති පටිලොමවාරෙ. සො හි ‘‘කිස්ස නිරොධා ජරාමරණනිරොධො’’ති නිරොධකිත්තනවසෙන ආගතො.

විපස්සීසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5-10. සිඛීසුත්තාදිවණ්ණනා

5-10. න එවං යොජෙත්වාති ‘‘සිඛිස්සපී’’තිආදිනා සමුච්චයවසෙන එවං න යොජෙත්වා. කස්මාතිආදිනා තත්ථ කාරණං වදති. එකාසනෙ අදෙසිතත්තාති වුත්තමෙවත්ථං පාකටං කාතුං ‘‘නානාඨානෙසු හී’’තිආදි වුත්තං. යදිපි තානි විසුං විසුං වුත්තභාවෙන දෙසිතානි, අත්ථවණ්ණනා පන එකසදිසා තදත්ථස්ස අභින්නත්තා. ‘‘බුද්ධා ජාතා’’ති න අඤ්ඤො ආචික්ඛතීති යොජනා. න හි මහාබොධිසත්තානං පච්ඡිමභවෙ පරොපදෙසෙන පයොජනං අත්ථි. ගතමග්ගෙනෙවාති පටිපත්තිගමනෙන ගතමග්ගෙනෙව පච්ඡිමමහාබොධිසත්තා ගච්ඡන්ති, අයමෙත්ථ ධම්මතා. ගච්ඡන්තීති චතූසු සතිපට්ඨානෙසු පතිට්ඨිතචිත්තා සත්ත බොජ්ඣඞ්ගෙ යාථාවතො භාවෙත්වා සම්මාසම්බොධියා අභිසම්බුජ්ඣනවසෙන පවත්තන්තීති අත්ථො. යථා පන තෙසං පඨමවිපස්සනාභිනිවෙසො හොති, තං දස්සෙතුං ‘‘සබ්බබොධිසත්තා හී’’තිආදි වුත්තං. බුද්ධභාවානං විපස්සනා, බුද්ධත්ථාය වා විපස්සනා බුද්ධවිපස්සනා.

සිඛීසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

බුද්ධවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.