2. විභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා

2. දුතියෙපීති දුතියසුත්තෙපි. පි-සද්දෙන තදඤ්ඤෙසු සුත්තෙසුපීති අත්ථො. ‘‘විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තා එවා’’ති වත්වාපි තදෙකදෙසං ඉධ විනියොගක්ඛමං දස්සෙතුං ‘‘යථා හී’’තිආදි වුත්තං. තන්ති මූලං. විත්ථාරදෙසනන්ති ‘‘විභජිස්සාමී’’ති පදස්ස අත්ථස්ස දස්සනවසෙන පවත්තං විභඞ්ගදෙසනං. උද්දෙසදෙසනා පඨමසුත්තෙ අනුලොමදෙසනාසදිසාව. පුන වට්ටවිවට්ටං දස්සෙන්තොති ‘‘ඉති ඛො, භික්ඛවෙ’’තිආදිනා පවත්තිං නිවත්තිඤ්ච දස්සෙන්තො. පඨමං උද්දෙසවසෙන විභජනවසෙන විවට්ටං දස්සිතං, තතො එව බ්‍යතිරෙකනයෙන විවට්ටම්පි දස්සිතමෙව හොතීති පුනග්ගහණං.

තෙසං තෙසං සත්තානන්ති ඉදං කිඤ්චි පකාරතො අනාමසිත්වා සබ්බෙපි සත්තෙ සාමඤ්ඤතො බ්‍යාපෙත්වා ගහණන්ති ආහ ‘‘සඞ්ඛෙපතො…පෙ… නිද්දෙසො’’ති. ගතිජාතිවසෙනාති පඤ්චගතිවසෙන, තත්ථාපි එකෙකාය ගතියා ඛත්තියාදිභුම්මදෙවාදිහත්ථිආදිජාතිවසෙන ච. ‘‘චිත්තං මනො’’තිආදීසු විය කිච්චවිසෙසං, ‘‘මානස’’න්තිආදීසු විය සමානෙ අත්ථෙ සද්දවිසෙසං, ‘‘පණ්ඩර’’න්තිආදීසු විය ගුණවිසෙසං, ‘‘චෙතසිකං හදය’’න්තිආදීසු විය නිස්සයවිසෙසං, ‘‘චිත්තස්ස ඨිතී’’තිආදීසු විය අඤ්ඤස්ස අවත්ථාභාවවිසෙසං, ‘‘අලුබ්භනා’’තිආදීසු විය අඤ්ඤස්ස කිරියාභාවවිසෙසං, ‘‘අලුබ්භිතත්ත’’න්තිආදීසු විය අඤ්ඤස්ස අභාවතාවිසෙසන්ති එවමාදිකං අනපෙක්ඛිත්වා ධම්මමත්තං වා දීපනා සභාවනිද්දෙසො. ජිණ්ණස්ස ජීරණවසෙන පවත්තනාකාරො ජීරණතාති ආහ ‘‘ආකාරනිද්දෙසො’’ති.

කාලාතික්කමෙ කිච්චනිද්දෙසාති කලලකාලතො පභුති පුරිමරූපානං ජරාපත්තක්ඛණෙ උප්පජ්ජමානානි පච්ඡිමරූපානි පරිපක්කරූපානුරූපානි පරිණතපරිණතානි උප්පජ්ජන්තීති අනුක්කමෙන සුපරිණතරූපානං පරිපාකකාලෙ උප්පජ්ජමානානි ඛණ්ඩිච්චාදිසභාවානි උප්පජ්ජන්තීති ‘‘ඛණ්ඩිච්ච’’න්තිආදයො කාලාතික්කමෙ ජරාය කිච්චනිද්දෙසා. පකතිනිද්දෙසාති ඵලවිපච්චනපකතියා නිද්දෙසා, ජරාය වා පාපුණිතබ්බඵලමෙව පකති, තස්සා නිද්දෙසා, න ච ඛණ්ඩිච්චාදීනෙව ජරාති උදකාදිගතමග්ගෙසු තිණරුක්ඛසංභග්ගතාදයො විය පරිපාකගතමග්ගසඞ්ඛාතෙසු පරිපුණ්ණරූපෙසු ලබ්භමානා ඛණ්ඩිච්චාදයො ජරාය ගතමග්ගාඉච්චෙව වෙදිතබ්බා, න ජරාති.

යස්මා ජරං පත්තස්ස ආයු හායති, ඉන්ද්‍රියානි ජජ්ජරානි හොන්තීති ආයුහානාදයො පකතිනිද්දෙසා, තස්මා වුත්තං ‘‘පච්ඡිමා ද්වෙ පකතිනිද්දෙසා’’ති. තෙනාහ ‘‘ඉමෙහි පනා’’තිආදි.

අවිඤ්ඤායමානන්තරත්තා අවීචිජරා මණිආදීසු මන්දදසකාදීසු එකෙකදසකෙසු ච ඛණෙ ඛණෙ ජිණ්ණවිකාරාදීනං දුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා. තතො අඤ්ඤෙසූති මණිආදිතො අඤ්ඤෙසු අහිච්ඡත්තකාදීසු, පාණීනං එකභවපරියාපන්නෙ සකලආයුස්මිං ගහිතතරුණයුවාජරාකාලෙසු, එකද්විත්තිදිවසාතික්කමෙසු පුප්ඵාදීසු වාති අත්ථො. තත්ථ හි ජරාවිසෙසස්ස සුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා සවීචිජරා නාම.

චවනකවසෙනාති චවනකානං ඛන්ධානං වසෙන. එකචතුපඤ්චක්ඛන්ධාය චුතියා චවනමෙව චවනතාති ආහ ‘‘භාවවචනෙන ලක්ඛණනිදස්සන’’න්ති, පාළියං ‘‘චුතී’’ති වුත්තස්ස මරණස්ස සභාවදස්සනන්ති අත්ථො. භඞ්ගුප්පත්ති භිජ්ජමානතා. තෙන ‘‘භෙදො’’ති ඉමිනා ඛන්ධානං භිජ්ජමානතා භෙදසමඞ්ගිතා වුත්තාති දස්සෙති. ඨානාභාවපරිදීපනන්ති කෙනචිපි ආකාරෙන අවට්ඨානාභාවදීපනං. ඝටස්සෙවාති හි විසදිසූදාහරණං. යථා ඝටෙ භින්නෙ කපාලාදිඅවයවසෙසො ලබ්භති, න එවං චුතික්ඛන්ධෙසු භඞ්ගෙසු, න කොචි විසෙසො තිට්ඨතීති දස්සෙතුං ‘‘අන්තරධාන’’න්ති වුත්තං. මච්චුසඞ්ඛාතං මරණන්ති මච්චුසඤ්ඤිතං මරණං. ‘‘කාලමරණ’’න්ති වදන්ති. සන්තානස්ස අච්චන්තසමුච්ඡෙදභූතං ඛීණාසවානං මරණං සමුච්ඡෙදමරණං. ආදි-සද්දෙන ඛණිකමරණං සඞ්ගණ්හාති. තස්ස කිරියාති අන්තකස්ස කිරියා, යා ලොකෙ වුච්චති ‘‘මච්චූ’’ති, මරණන්ති අත්ථො. චවනකාලො එව වා අනතික්කමනීයත්තා විසෙසෙන කාලොති වුත්තොති තස්ස කිරියා අත්ථතො චුතික්ඛන්ධානං භෙදපවත්තියෙව. ‘‘මච්චු මරණ’’න්ති වා එත්ථ සමාසං අකත්වා යො ‘‘මච්චූ’’ති වුච්චති භෙදො, තමෙව මරණං ‘‘පාණචාගො’’ති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

චතුවොකාරවසෙනාති චතුවොකාරභවවසෙන. තත්ථ හි රූපකායසඤ්ඤිතො කළෙවරො නත්ථි, යං නික්ඛිපෙය්‍ය. කිඤ්චාපි එකවොකාරභවෙපි කළෙවරනික්ඛෙපො නත්ථි, රූපකායස්ස පන තත්ථ අත්ථිතාමත්තං ගහෙත්වා ‘‘එකවොකාරවසෙන කළෙවරස්ස නික්ඛෙපො’’ති වුත්තො. චතුවොකාරවසෙන චාති ච-සද්දෙන ‘‘සෙසද්වයවසෙන ඛන්ධානං භෙදො’’ති ඉමමත්ථං දස්සෙති සබ්බත්ථෙව ඛන්ධභෙදසබ්භාවතො. සෙසද්වයවසෙනාති සෙසභවද්වයවසෙනෙව කළෙවරස්ස නික්ඛෙපො. යදිපි එකවොකාරභවෙ රූපකායො විජ්ජති, කළෙවරනික්ඛෙපො පන නත්ථීති ‘‘කළෙවරස්ස සබ්භාවතො’’ඉච්චෙව වුත්තං. යස්මා මනුස්සාදීසු කළෙවරනික්ඛෙපො අත්ථි, තස්මා මනුස්සාදීසු කළෙවරස්ස නික්ඛෙපොති යොජනා. කළෙවරං නික්ඛිපීයති එතෙනාති මරණං කළෙවරස්ස නික්ඛෙපො. එකතො කත්වාති එකජ්ඣං කත්වා, එකජ්ඣං ගහණමත්තෙන.

ජායනට්ඨෙනාතිආදි ආයතනවසෙන යොනිවසෙන ච ද්වීහි පදෙහි සබ්බසත්තෙ පරියාදියිත්වා පරියාදියිත්වා ජාතිං දස්සෙතුං වුත්තං. කෙචි පන ‘‘කත්තුභාවවසෙන පදද්වයං වුත්ත’’න්ති වදන්ති. ‘‘තෙසං තෙසං සත්තානං ජාති සඤ්ජාතී’’ති පන කත්තරි සාමිනිද්දෙසස්ස කතත්තා උභයත්ථාපි භාවනිද්දෙසො. සම්පුණ්ණා ජාති සඤ්ජාති. පාකටා නිබ්බත්ති අභිනිබ්බත්ති. තෙසං තෙසං සත්තානං…පෙ… අභිනිබ්බත්තීති සත්තවසෙන පවත්තත්තා වොහාරදෙසනා.

තත්‍ර තත්‍රාති එකචතුවොකාරභවෙසු ද්වින්නං සෙසරූපධාතුයං පටිසන්ධික්ඛණෙ උප්පජ්ජමානානං පඤ්චන්නං, කාමධාතුයං විකලාවිකලින්ද්‍රියානං වසෙන සත්තන්නං නවන්නං දසන්නං පුන දසන්නං එකාදසන්නඤ්ච ආයතනානං වසෙන සඞ්ගහො වෙදිතබ්බො. සන්තතියන්ති යෙන කම්මුනා ඛන්ධානං පාතුභාවො, තෙන අභිසඞ්ඛතසන්තතියං. තඤ්ච ඛො පටිසන්ධික්ඛණවසෙන වෙදිතබ්බං.

කම්මංයෙව කම්මභවො ‘‘භවති එතස්මා උපපත්තිභවො’’ති කත්වා. කම්මෙන නිය්‍යාදිතඅත්තභාවුපපත්තිවසෙන භවතීති භවො, තථා තථා නිබ්බත්තවිපාකො කටත්තාරූපඤ්ච. අට්ඨකථායං පන ‘‘භවතීති කත්වා භවො’’ති උපපත්තිභවස්ස වක්ඛමානත්තා ‘‘කම්මං ඵලවොහාරෙන භවොති වුත්ත’’න්ති කථිතං.

උපාදියන්ති සත්තා දළ්හග්ගාහං ගණ්හන්ති එතෙන කිලෙසකාමෙන. න කෙවලං ඉධ කරණසාධනමෙව, අථ ඛො කත්තුසාධනම්පි ලබ්භතීති වුත්තං ‘‘සයං වා’’ති. තන්ති වත්ථුකාමං. කාමො ච සො කාමනට්ඨෙන, උපාදානඤ්ච භුසමාදානට්ඨෙනාති කාමුපාදානං. එතන්ති කාමුපාදානපදං. පුන එතන්ති කාමුපාදානසඞ්ඛාතං.

සස්සතො අත්තාති ඉදං පුරිමදිට්ඨිං උපාදියමානං උත්තරදිට්ඨිං දස්සෙතුං වුත්තං. යථා එසා දිට්ඨි දළ්හීකරණවසෙන පුරිමං උත්තරා උපාදියති, එවං ‘‘නත්ථි දින්න’’න්තිආදිකාපීති. අත්තග්ගහණං පන ‘‘අත්තවාදුපාදාන’’න්ති ඉදං න දිට්ඨුපාදානදස්සනන්ති දට්ඨබ්බං. ලොකො චාති අත්තග්ගහණවිනිමුත්තග්ගහණං දිට්ඨුපාදානභූතං ඉධ පුරිමදිට්ඨිඋත්තරදිට්ඨිවචනෙහි වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

යෙන මිච්ඡාභිනිවෙසෙන ගොසීලගොවතාදිං සමාදියති චෙව අනුතිට්ඨති ච, සො ගොසීලගොවතාදීනීති අධිප්පෙතානි. තෙනාහ ‘‘ගොසීල…පෙ… සයමෙව උපාදානානී’’ති. අභිනිවෙසතොති අභිනිවෙසනතො.

අත්තවාදුපාදානන්ති ‘‘අත්තා’’ති වාදස්ස පඤ්ඤාපනස්ස ගහණස්ස කාරණභූතා දිට්ඨීති අත්ථො. අත්තවාදමත්තමෙවාති අත්තස්ස අභාවා ‘‘අත්තා’’ති ඉදං වචනමත්තමෙව. උපාදියන්ති දළ්හං ගණ්හන්ති.

චක්ඛුද්වාරාදීසු පවත්තායාති ඉදං තණ්හාය රූපතණ්හාදිභාවස්ස කාරණවචනං ඡද්වාරාරම්මණිකධම්මානං පටිනියතාරම්මණත්තා. ජවනවීථියා පවත්තායාති ඉදං තස්සා පවත්තිට්ඨානදස්සනං. සභාවෙනෙව උට්ඨාතුං අසක්කොන්තස්ස වෙළු විය නිස්සයො අහුත්වා ඔලුම්භකභාවෙන භාවො උපාදානස්ස පච්චයභාවතො ආරම්මණම්පි තංසදිසං වුත්තං. රූපෙති විසයෙ භුම්මං. සා තිවිධා හොතීති සම්බන්ධො. කාමතණ්හා කාමස්සාදභාවෙන පවත්තියා. එවං අස්සාදෙන්තීති සස්සතදිට්ඨියා සහජාතනිස්සයසම්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතාදිපච්චයභූතාය සංසට්ඨත්තා නිච්චධුවසස්සතාභිනිවෙසමුඛෙන අස්සාදෙන්තී. භවසහගතා තණ්හා භවතණ්හා. භවති තිට්ඨති සබ්බකාලන්ති හි භවදිට්ඨි භවො උත්තරපදලොපෙන, භවස්සාදවසෙන පවත්තියා ච. ඉමිනා නයෙන විභවතණ්හාති එත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. විභවති උච්ඡිජ්ජති විනස්සතීති එවං පවත්තා දිට්ඨි විභවො උත්තරපදලොපෙන. එවං තානි අට්ඨාරසාති යා ඡ කාමතණ්හා, ඡ භවතණ්හා, ඡ විභවතණ්හා වුත්තා, එතානි අට්ඨාරස තණ්හාවිචරිතානි තණ්හාපච්චයො. අජ්ඣත්තන්ති සකසන්තතියං. බහිද්ධාති තතො බහිද්ධා. අතීතාරම්මණානි වා හොන්තු ඉතරාරම්මණානි වා, සයං පන අතීතානි ඡත්තිංස තණ්හාවිචරිතානි. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. ‘‘අට්ඨසතං තණ්හාවිචරිතානී’’තිආදිනා සම්බන්ධො. ඉදානි අපරෙනපි පකාරෙන අට්ඨසතං තණ්හාවිචරිතානි දස්සෙතුං ‘‘අජ්ඣත්තිකස්සා’’තිආදිමාහ. තත්ථ අජ්ඣත්තිකස්සාති අජ්ඣත්තිකඛන්ධපඤ්චකං. උපයොගත්ථෙ හි ඉදං සාමිවචනං. උපාදායාති ගහෙත්වා. අස්මීති හොතීති යදෙතං අජ්ඣත්තිකං ඛන්ධපඤ්චකං උපාදාය තණ්හාමානදිට්ඨිවසෙන සමුදායග්ගාහතො අස්මීති ගාහො හොති, තස්මිං සතීති අත්ථො. ඉධ පන රූපාදිආරම්මණවසෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉත්ථමස්මීති හොතීති ඛත්තියාදීසු ‘‘ඉදංපකාරො අහ’’න්ති එවං තණ්හාමානදිට්ඨිවසෙන හොතීති අත්ථො. ඉදං තාව අනුපනිධාය ගහණං.

එවමාදීනීති ආදි-සද්දෙන ‘‘එවමස්මි, අඤ්ඤථාස්මි, අහං භවිස්සං, ඉත්ථං භවිස්සං, එවං භවිස්සං, අඤ්ඤථා භවිස්සං, අසස්මි, සතස්මි, අහං සියං, ඉත්ථං සියං, එවං සියං, අඤ්ඤථා සියං, අපාහං සියං, අපාහං ඉත්ථං සියං, අපාහං එවං සියං, අපාහං අඤ්ඤථා සිය’’න්ති එතෙසං සඞ්ගහො. උපනිධාය ගහණම්පි දුවිධං සමතො අසමතො වාති තං දස්සෙතුං ‘‘එවමස්මි, අඤ්ඤථාස්මී’’ති ච වුත්තං. තත්ථ එවමස්මීති ඉදං සමතො උපනිධාය ගහණං, යථා අයං ඛත්තියො, එවං අහමස්මීති අත්ථො. අඤ්ඤථාස්මීති ඉදං පන අසමතො ගහණං, යථායං ඛත්තියො තතො අඤ්ඤථා අහං හීනො වා අධිකො වාති අත්ථො. ඉමානි තාව පච්චුප්පන්නවසෙන චත්තාරි තණ්හාවිචරිතානි. භවිස්සන්තිආදීනි පන චත්තාරි අනාගතවසෙන වුත්තානි, තෙසං පුරිමචතුක්කෙ වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. අසස්මීති සස්සතො අස්මි, නිච්චස්සෙතං අධිවචනං. සතස්මීති අසස්සතො අස්මි, අනිච්චස්සෙතං අධිවචනං. ඉති ඉමානි ද්වෙ සස්සතුච්ඡෙදවසෙන වුත්තානි. ඉතො පරානි සියන්තිආදීනි චත්තාරි සංසයපරිවිතක්කවසෙන වුත්තානි, තානි පුරිමචතුක්කෙ වුත්තනයෙන අත්ථතො වෙදිතබ්බානි. අපාහං සියන්තිආදීනි පන චත්තාරි ‘‘අපි නාමාහං භවෙය්‍ය’’න්ති එවං පත්ථනාකප්පනවසෙන වුත්තානි, තානිපි පුරිමචතුක්කෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානි. එවමෙතෙසු –

ද්වෙ දිට්ඨිසීසා චත්තාරො, සුද්ධසීසා සීසමූලකා;

තයො තයොති එතානි, අට්ඨාරස විභාවයෙ.

එතෙ හි සස්සතුච්ඡෙදවසෙන වුත්තා ද්වෙ දිට්ඨිසීසා නාම, ‘‘අස්මි, භවිස්සං සියං, අපාහං සිය’’න්ති එතෙ චත්තාරො සුද්ධසීසා නාම, ‘‘ඉත්ථමස්මී’’තිආදයො තයො තයොති ද්වාදස සීසමූලකා නාමාති වෙදිතබ්බං. ඉධ පාළියං රූපාරම්මණාදිවසෙන තණ්හා ආගතාති ආහ ‘‘අජ්ඣත්තිකරූපාදිනිස්සිතානී’’ති. අට්ඨාරස තණ්හාවිචරිතානීති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. ඉමිනා අස්මීති ඉමිනා අභිසෙකසෙනාපච්චාදිනා ‘‘ඛත්තියො අහ’’න්ති මූලභාවතො ‘‘අස්මී’’ති හොති. සෙසං පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. සඞ්ගහෙති තණ්හාය යථාවුත්තවිභාගස්ස සංඛිපනවසෙන සඞ්ගණ්හනෙ කරියමානෙ. ‘‘ඡයිමෙ, භික්ඛවෙ, තණ්හාකායා’’තිආදි නිද්දෙසො. ‘‘රූපෙ තණ්හා රූපතණ්හා’’තිආදි නිද්දෙසත්ථො. ‘‘කාමරාගභාවෙනා’’තිආදිකො, ‘‘අජ්ඣත්තිකස්සුපාදායා’’තිආදිකො ච නිද්දෙසවිත්ථාරො. ‘‘රූපාදීසු ආරම්මණෙසු ඡළෙවා’’තිආදිකො සඞ්ගහො.

යස්මා චක්ඛුද්වාරාදීසු එකෙකස්මිං ද්වාරෙ උප්පජ්ජනකවිඤ්ඤාණානි විය අනෙකා එව වෙදනා, තස්මා තා රාසිවසෙන එකජ්ඣං ගහෙත්වා ‘‘ඡ වෙදනාකායා’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘වෙදනාසමූහා’’ති. නිස්සයභාවෙන උප්පත්තිද්වාරභාවෙන නානාපච්චයා හොන්ති චක්ඛුධාතුආදයො, තා කුච්ඡිනා ධාරෙන්තියො විය පොසෙන්තියො විය ච හොන්තීති තාසං මාතුසදිසතා වුත්තා. චක්ඛුසම්ඵස්සහෙතූති නිස්සයාදිචක්ඛුසම්ඵස්සපච්චයා. අයන්ති අයං වෙදනා ‘‘චක්ඛුසම්ඵස්සජා වෙදනා’’තිආදිනා සාධාරණතො වුත්තා. එත්ථාති එතස්මිං වෙදනාපදෙ. සබ්බසඞ්ගාහිකාති කුසලාකුසලවිපාකකිරියානං වසෙන සබ්බසඞ්ගාහිකා. එවං විභඞ්ගෙ ආගතනයෙන සාධාරණතො වත්වාපි ඉධාධිප්පෙතවෙදනමෙව දස්සෙතුං ‘‘විපාකවසෙන පනා’’තිආදිමාහ. චක්ඛුම්හි සම්ඵස්සොති චක්ඛුම්හි නිස්සයභූතෙ උප්පන්නඵස්සො. එස නයො සෙසෙසු. යස්මා චක්ඛාදීනි විසුද්ධිමග්ගෙ ඛන්ධනිද්දෙසෙ ලක්ඛණාදිවිභාගතො, ආයතනනිද්දෙසෙ විසෙසතො, සාමඤ්ඤතො ච සද්දත්ථදස්සනාදිවසෙන විභාවිතානි, තස්මා ‘‘යං වත්තබ්බං…පෙ… වුත්තමෙවා’’ති ආහ.

නමනලක්ඛණන්ති ආරම්මණාභිමුඛං හුත්වා නමනසභාවං තෙන විනා අප්පවත්තනතො. රුප්පනලක්ඛණං හෙට්ඨා වුත්තමෙව. වෙදනාක්ඛන්ධො පන එකාව වෙදනා. සබ්බදුබ්බලචිත්තානි නාම පඤ්චවිඤ්ඤාණානි. නනු තත්ථ ජීවිතචිත්තට්ඨිතියො ච සන්තීති? සච්චං, තාසං පන කිච්චං න තථා පාකටං, යථා චෙතනාදීනන්ති තෙ එවෙත්ථ පාළියං උද්ධටා. යෙන මහන්තපාතුභාවාදිනා කාරණෙන. එත්ථාති එතස්මිං මහාභූතනිද්දෙසෙ. අඤ්ඤො විනිච්ඡයනයොති ‘‘වචනත්ථතො කලාපතො’’තිආදිනා ලක්ඛණාදිනිච්ඡයතො අඤ්ඤො විනිච්ඡයනයො. නනු සො චතුධාතුවවත්ථානෙ වුත්තො, න රූපක්ඛන්ධනිද්දෙසෙති? තත්ථ වුත්තෙපි ‘‘චතුධාතුවවත්ථානෙ වුත්තානී’’ති අතිදෙසවසෙන වුත්තත්තා ‘‘රූපක්ඛන්ධනිද්දෙසෙ වුත්තො’’ති වුත්තං. උපාදායාති පටිච්ච. භූතානි හි පටිච්ච උප්පජ්ජමානං උපාදාරූපං ‘‘තානි ගහෙත්වා’’ති වුත්තං අවිස්සජ්ජනතො. නිස්සායාතිපි එකෙ තෙසං නිස්සයපච්චයභාවතො. පුබ්බකාලකිරියා නාම එකංසතො අපරකාලකිරියාපෙක්ඛාති පාඨසෙසෙන අත්ථං වදති. විභත්තිවිපල්ලාසෙන විනා එව අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘සමූහත්ථෙ වා’’තිආදි වුත්තං. සමූහසම්බන්ධෙ සාමිනිද්දෙසෙන සමූහත්ථො දීපිතොති තං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සමූහං උපාදායා’’ති. ධම්මසඞ්ගණියං (ධ. ස. 584) ආගතනයෙන ‘‘තෙවීසතිවිධ’’න්ති වුත්තං. තත්ථ හි හදයවත්ථු න නිද්දිට්ඨං, ‘‘යං රූපං නිස්සායා’’ති වා පට්ඨානෙ (පට්ඨාන. 1.1.8) ආගතත්තා හදයවත්ථුම්පි ගහෙත්වා ජාතිරූපභාවෙන උපචයසන්තතියො එකතො කත්වා ‘‘තෙවීසතිවිධ’’න්ති වුත්තං.

චක්ඛුස්ස විඤ්ඤාණන්ති වා චක්ඛුවිඤ්ඤාණං. අසාධාරණකාරණෙන චායං නිද්දෙසො. ‘‘සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණ’’න්ති එත්ථ සබ්බලොකියවිපාකවිඤ්ඤාණස්ස ගහෙතබ්බත්තා ‘‘තෙභූමකවිපාකචිත්තස්සෙතං අධිවචන’’න්ති වුත්තං.

අභිසඞ්ඛරණලක්ඛණොති ආයූහනසභාවො. චොපනවසෙනාති විඤ්ඤත්තිසංචොපනවසෙන, කායවිඤ්ඤත්තියා සමුට්ඨාපනවසෙනාති අත්ථො. වචනභෙදවසෙනාති වචීභෙදුප්පාදවසෙන, වචීවිඤ්ඤත්තියා සමුට්ඨාපනවසෙනාති අත්ථො. එවං චොපනං න භවෙය්‍යාති දස්සෙතුං ‘‘රහො නිසීදිත්වා චින්තෙන්තස්සා’’ති වුත්තං. එකූනතිංසාති එත්ථ අභිඤ්ඤාචෙතනාවිනිමුත්තා එව එකූනතිංස චෙතනා වෙදිතබ්බා තස්සා විපාකවිඤ්ඤාණස්ස පච්චයත්තාභාවතො.

දුක්ඛෙති එකම්පි ඉදං භුම්මවචනං සංසිලෙසනනිස්සයවිසයබ්‍යාපනවසෙන අත්තානං භින්දිත්වා විනියොගං ගච්ඡතීති ‘‘චතූහි කාරණෙහී’’තිආදි වුත්තං. එකොපි හි විභත්තිනිද්දෙසො අනෙකධා විනියොගං ගච්ඡති යථා තද්ධිතත්ථෙ උත්තරපදසමාහාරෙති. තන්ති අඤ්ඤාණං. දුක්ඛසච්චන්ති හදයවත්ථුලක්ඛණං දුක්ඛසච්චං. අස්සාති අඤ්ඤාණස්ස. නිස්සයපච්චයභාවෙනාති පුරෙජාතනිස්සයභාවෙන. සහජාතනිස්සයපච්චයභාවෙන පන තංසහජාතා ඵස්සාදයො වත්තබ්බා. ආරම්මණපච්චයභාවෙන දුක්ඛසච්චං අස්ස ආරම්මණන්ති යොජනා. දුක්ඛසච්චන්ති උපයොගඑකවචනං. එතන්ති අඤ්ඤාණං. තස්සාති දුක්ඛසච්චස්ස. ‘‘පටිච්ඡාදෙතී’’ති එත්ථ වුත්තං පටිච්ඡාදනාකාරං දස්සෙතුං ‘‘යාථාවා’’තිආදි වුත්තං. ඤාණවිප්පයුත්තචිත්තෙනපි එකදෙසෙන යාථාවතො ලක්ඛණපටිවෙධො හොතියෙවාති ‘‘යාථාවලක්ඛණපටිවෙධනිවාරණෙනා’’ති වත්වා ‘‘ඤාණපවත්තියා චෙත්ථ අප්පදානෙනා’’ති වුත්තන්ති වදන්ති. පුරිමං පන පටිවෙධඤාණුප්පත්තියා නිසෙධකථාදස්සනං, පච්ඡිමං අනුබොධඤාණුප්පත්තියා. එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. එත්ථාති දුක්ඛසච්චෙ.

සහජාතස්ස අඤ්ඤාණස්ස සමුදයසච්චං වත්ථු හොති නිස්සයපච්චයභාවතොති වුත්තං ‘‘වත්ථුතො’’ති. ආරම්මණතොති ආරම්මණපච්චයභාවෙන. යස්මා සමුදයසච්චං අඤ්ඤාණස්ස ආරම්මණං හොති, තස්මා ‘‘දුක්ඛසමුදයෙ අඤ්ඤාණ’’න්ති වුත්තන්ති අත්ථො. පටිච්ඡාදනං දුක්ඛසච්චෙ වුත්තනයමෙව එකෙනෙව කාරණෙන ඉතරෙසං තිණ්ණං අසම්භවතො, කිං පන එතං එකං කාරණන්ති ආහ ‘‘පටිච්ඡාදනතො’’ති. ඉදං විත්ථාරතො විභාවෙතුං ‘‘නිරොධපටිපදානං හී’’තිආදි වුත්තං. තදාරබ්භාති තං ආරබ්භ තං ආරම්මණං කත්වා. පච්ඡිමඤ්හි සච්චද්වයන්ති නිරොධො මග්ගො. තඤ්හි නයගම්භීරත්තා. දුද්දසන්ති සණ්හසුඛුමධම්මත්තා සභාවෙනෙව ගම්භීරතාය දුද්දසං දුවිඤ්ඤෙය්‍යං දුරවග්ගාහං. තත්ථාති පුරිමෙ සච්චද්වයෙ. අන්ධභූතන්ති අන්ධකාරභූතං. න පවත්තති ආරම්මණං කාතුං න විසහති. වචනීයත්තෙනාති වාචකභාවෙන තථා උපට්ඨානතො. සභාවලක්ඛණස්ස දුද්දසත්තාති පීළනාදිආයූහනාදිවසෙන ‘‘ඉදං දුක්ඛං, අයං සමුදයො’’ති (ම. නි. 484; 3.104) යාථාවතො සභාවලක්ඛණස්ස දුද්දසත්තා දුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා පුරිමද්වයං ගම්භීරං. තත්ථාති පුරිමස්මිං සච්චද්වයෙ. විපල්ලාසග්ගාහවසෙන පවත්තතීති සුභාදිවිපරීතග්ගාහානං පච්චයභාවවසෙන අඤ්ඤාණං පවත්තති.

ඉදානි ‘‘දුක්ඛෙ අඤ්ඤාණ’’න්තිආදීසු පකාරන්තරෙනපි අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ දුක්ඛෙති එත්තාවතාති ‘‘අඤ්ඤාණන්ති වුච්චමානාය අවිජ්ජාය දුක්ඛෙ’’ති එත්තකෙන. සඞ්ගහතොති සමොධානතො. කිච්චතොති අසම්පටිවෙධකිච්චතො. අඤ්ඤාණමිවාති විසයසභාවං යාථාවතො පටිවිජ්ඣිතුං අප්පදානකිච්චමිව. ‘‘දුක්ඛෙ’’තිආදිනා තත්ථ අවිජ්ජා පවත්තති, විසෙසතො නිද්දිට්ඨං හොතීති කත්වා සබ්බත්ථෙව තථා අවිසිට්ඨසභාවදස්සනං ඉදන්ති දස්සෙතුං ‘‘අවිසෙසතො පනා’’තිආදි වුත්තං.

ඛණිකනිරොධස්ස ඉධ අනධිප්පෙතත්තා අයුජ්ජමානත්තා විරාගග්ගහණතො ච අවිජ්ජාදීනං පටිපක්ඛවසෙන පටිබාහනං ඉධ ‘‘නිරොධො’’ති අධිප්පෙතො, සො ච නෙසං සබ්බසො අනුප්පජ්ජනමෙවාති ආහ ‘‘නිරොධො හොතීති අනුප්පාදො හොතී’’ති. ‘‘අවිජ්ජා නිරුජ්ඣති එත්ථාති අවිජ්ජානිරොධො, සඞ්ඛාරා නිරුජ්ඣන්ති එත්ථාති සඞ්ඛාරනිරොධො’’ති එවං සබ්බෙහි එතෙහි නිරොධපදෙහි නිබ්බානස්ස දෙසිතත්තා දට්ඨබ්බා. තෙනාහ ‘‘නිබ්බානං හී’’තිආදි. වට්ටවිවට්ටන්ති වට්ටඤ්ච විවට්ටඤ්ච. ‘‘ද්වාදසහී’’ති ඉදං පච්චෙකං යොජෙතබ්බං ‘‘අනුලොමතො ද්වාදසහි පදෙහි වට්ටං, පටිලොමතො ද්වාදසහි විවට්ටං ඉධ දස්සිත’’න්ති.

විභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.