අධිකරණභෙදං

උක්කොටනභෙදාදිවණ්ණනා

340. අධිකරණභෙදෙ එවමත්ථො වෙදිතබ්බොති යොජනා. දස්සෙතුං ආහාති සම්බන්ධො. ද්වෙ සමථෙති එත්ථ ද්වින්නං සමථානං සරූපං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සම්මුඛාවිනයඤ්ච යෙභුය්‍යසිකඤ්චා’’ති. ‘‘පටිසෙධෙතී’’ති ඉමිනා උක්කොටෙතීති එත්ථ කුටධාතුයා ඡෙදනත්ථං අත්ථතො දස්සෙති. ඡෙදනං නාම අත්ථතො සමථපටිසෙධනන්ති අත්ථො.

341. ද්වාදසසු උක්කොටෙසූති නිද්ධාරණෙ භුම්මං. අකතං කම්මන්තිආදයොති එත්ථ ආදිසද්දෙන ‘‘දුක්කටං කම්මං, පුන කාතබ්බං කම්ම’’න්ති ද්වෙ උක්කොටා සඞ්ගහෙතබ්බා. අනිහතං කම්මන්තිආදයොති එත්ථ ආදිසද්දෙන ‘‘දුන්නිහතං, පුන නිහනිතබ්බ’’න්ති ද්වෙ උක්කොටා සඞ්ගහෙතබ්බා. අවිනිච්ඡිතන්තිආදයොති එත්ථ ආදිසද්දෙන ‘‘දුවිනිච්ඡිතං, පුන විනිච්ඡිතබ්බ’’න්ති ද්වෙ උක්කොටා සඞ්ගහෙතබ්බා. අවූපසන්තන්තිආදයොති එත්ථ ආදිසද්දෙන ‘‘දුවූපසන්තං, පුන වූපසමෙතබ්බ’’න්ති ද්වෙ උක්කොටා සඞ්ගහෙතබ්බා. අපිචාති සාමඤ්ඤතො පන.

තත්ථ ජාතකන්ති එත්ථ තසද්දස්ස විසයං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යස්මිංවිහාරෙ’’ති. යස්මිංවිහාරෙ උප්පන්නං හොතීති සම්බන්ධො. අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස අත්තෙසු, අත්තානං වා පටිපක්ඛං අත්ථයන්ති ඉච්ඡන්තීති අත්තපච්චත්ථිකා. පාළිමුත්තකවිනිච්ඡයෙනෙවාති පාළියං ආගතෙහි සමථෙහි මුත්තකෙන ධම්මදෙසනාමත්තවිනිච්ඡයෙනෙව. ඉදන්ති අධිකරණං. යෙනාපි විනිච්ඡයෙනාති පාළිමුත්තකෙන යෙනාපි විනිච්ඡයෙන.

අඤ්ඤොති නෙවාසිකෙහි අඤ්ඤො විනයධරො පුච්ඡතීති සම්බන්ධො. තෙහි චාති නෙවාසිකෙහි ච.

එතස්සාති විනයධරස්ස. අයන්ති විනයධරො. තත්ථාති තං ගාමං. අඤ්ඤමඤ්ඤං වා සඤ්ඤාපෙන්තීති අත්තපච්චත්ථිකා අඤ්ඤමඤ්ඤං වා සඤ්ඤාපෙන්ති. තෙ භික්ඛූති තෙ අත්තපච්චත්ථිකා භික්ඛූ. නිජ්ඣාපෙන්තීති සඤ්ඤාපෙන්ති. උක්කොටෙති යොති යො උක්කොටෙති. එතෙති අත්තපච්චත්ථිකෙ භික්ඛූ, දිස්වාති සම්බන්ධො. තත්ථාති ගාමං. තත්ථෙවාති අන්තරාමග්ගෙ එව.

තත්ථෙවාති ගාමමෙව. තත්ථෙවාති තස්මිංයෙව ඨානෙ. තත්ථ ගතන්ති තං ගාමං ගතං.

‘‘එසෙව නයො’’ති ඉමිනා පාචිත්තියමෙව අතිදිසති.

සඞ්ඝෙන…පෙ… අධිකරණෙ වදන්තොපීති සම්බන්ධො. යං පනෙතං ආපත්තිවුට්ඨානං නාම හොතීති යොජනා. එතන්ති ආපත්තිවුට්ඨානං. වදන්තොපීති පිසද්දො න කෙවලං තිණවත්ථාරකං උක්කොටෙන්තොයෙව උක්කොටෙති නාම, අථ ඛො වදන්තොපීති දස්සෙති.

ඡන්දාගතිං ගච්ඡන්තොතිආදීසු අගතිගමනාකාරං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘විනයධරො හුත්වා’’තිආදි. අත්ථාය උක්කොටෙන්තොති සම්බන්ධො. තස්සාති අනත්ථං චරන්තස්ස. මන්දො පන උක්කොටෙති නාමාති සම්බන්ධො. එකො බලවනිස්සිතො ච හොතීති සම්බන්ධො. ගහනමිච්ඡාදිට්ඨින්ති ගහනසදිසං මිච්ඡාදිට්ඨිං පවනසදිසං මිච්ඡාදිට්ඨින්ති අත්ථො. බලවන්තෙ චාති එත්ථ චසද්දො සබ්බකම්මෙසු යොජෙතබ්බො. නිස්සිතත්තාති එකස්ස නිස්සිතත්තා. බලවනිස්සිතො චාති එත්ථාපි ච සද්දො සබ්බකත්තූසු යොජෙතබ්බො. තස්සාති විසමාදිනිස්සිතස්ස.

සොති සාමණෙරො. මඞ්කුභූතාත්ථාති මඞ්කූ හුත්වා භූතා, මඞ්කුං වා පත්තා අත්ථ භවථාති අත්ථො. තෙති පරාජයභික්ඛූ. තස්සාති සාමණෙරස්ස. සොති සාමණෙරො. තෙති පරාජයභික්ඛූ. තන්ති සාමණෙරං. සොති දහරො. තතොති සන්නිපාතකාරණා. හිය්‍යොති අනන්තරාතීතාහෙ. ඉතීති එවං වදෙති. සොති දහරො. ඉදං සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තන්ති යොජනා. ගච්ඡාති ගච්ඡාහි. ඉතීති එවං වත්තබ්බොති යොජනා.

සඞ්ඝෙන සද්ධිං අධිකරණං විනිච්ඡිනිත්වා පරිවෙණගතං එකං භික්ඛුන්ති යොජනා. කිස්සාති කෙන කාරණෙන. එවං ඉමිනාකාරෙන විනිච්ඡිතබ්බං නනූති යොජනා. සොති විනිච්ඡයකාරකො භික්ඛු. ඡන්දදායකො සුවිඤ්ඤෙය්‍යොයෙව.

අධිකරණනිදානාදිවණ්ණනා

342. කිංනිදානන්තිආදීසු ඡසු පදෙසු සමාසභාවං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කිංනිදානමස්සා’’තිආදි. අස්සාති විවාදාධිකරණස්ස. ‘‘කිංනිදාන’’න්ති පදානං සතිපි සමාසභාවෙ බ්‍යඤ්ජනන්තපකතිකත්තා ‘‘කි’’න්ති නිග්ගහිතන්තභාවෙන උච්චාරණං කාතබ්බං. සබ්බානෙතානීති සබ්බානි නිදානන්තිආදීනි එතානි පදානි. වෙවචනානීති එකස්මිංයෙව ‘‘කාරණ’’න්ති අත්ථෙ විවිධානි වචනානි විවචනානි, තානියෙව වෙවචනානි. අථ වා විවිධං වචනමෙතස්සත්ථස්සාති විවචනං, කාරණසඞ්ඛාතො අත්ථො, අභිධෙය්‍යඅභිධානභාවෙන සම්බන්ධත්තා විවචනස්ස එතානි වෙවචනානි, පදානි.

‘‘අට්ඨාරසභෙදකරවත්ථුසඞ්ඛාතො’’ති ඉමිනා විවාදසරූපං දස්සෙති. විවාදන්ති අට්ඨාරසභෙදකරවත්ථුසඞ්ඛාතං විවාදං. එතන්ති ‘‘විවාදනිදාන’’න්ති එතං වචනං. අස්සාති අනුවාදාධිකරණස්ස. ඉදම්පීති ‘‘අනුවාදනිදාන’’න්ති වචනම්පි. අස්සාති ආපත්තාධිකරණස්ස. එතන්ති ‘‘ආපත්තිනිදාන’’න්ති වචනං. කිච්චමෙව බ්‍යඤ්ජනවඩ්ඪනවසෙන කිච්චයන්ති වුත්තං. අස්සාති කිච්චාධිකරණස්ස. සමනුභාසනාදීනං උප්පජ්ජනකකිච්චානන්ති සම්බන්ධො. එතන්ති ‘‘කිච්චයනිදාන’’න්ති වචනං. එකපදයොජනාති එකෙන ‘‘නිදාන’’න්ති පදෙන යොජනා. සබ්බපදානීති සබ්බානි සමුදයාදීනි පදානි.

නවන්නන්ති ජාතිවසෙන ඡන්නං හෙතූනං නවසු අන්තොගධත්තා තිකවසෙනෙතං වුත්තං. බ්‍යඤ්ජනමත්තන්ති හෙතුපච්චයවසෙන බ්‍යඤ්ජනමෙව. හීති සච්චං, යස්මා වා. එත්ථාති තතියපුච්ඡාවිස්සජ්ජනෙ.

343. ද්වාදස මූලානීති එත්ථ ද්වාදසන්නං මූලානං සරූපං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කොධඋපනාහයුගළකාදීනී’’තිආදි. එත්ථ (විභ. 833, 944) ආදිසද්දෙන මක්ඛපළාසයුගළ ඉස්සාමච්ඡරියයුගළ මායාසාඨෙය්‍යයුගළ පාපිච්ඡමිච්ඡාදිට්ඨියුගළ සන්දිට්ඨිපරාමාසිආධානග්ගාහිදුප්පටිනිස්සග්ගියුගළවසෙන පඤ්ච යුගළානි සඞ්ගණ්හාති. අජ්ඣත්තසන්තානප්පවත්තානීති නියකජ්ඣත්තසන්තානෙ පවත්තානි.

අට්ඨාරසභෙදකරවත්ථූනං සමුට්ඨානභාවං නිබ්බචනෙන පකාසෙන්තො ආහ ‘‘තං හී’’තිආදි. තන්ති අනුවාදාධිකරණං, සමුට්ඨාතීති සම්බන්ධො. එත්ථ ච ‘‘එතෙසූ’’ති ඉමිනා අධිකරණභාවං දස්සෙති. ‘‘එතෙහී’’ති ඉමිනා කරණභාවං දස්සෙති. තෙනාති කාරණෙන. අස්සාති විවාදාධිකරණස්ස. එතානීති අට්ඨාරසභෙදකරවත්ථූනි. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසං අධිකරණානං සබ්බෙසු සමුට්ඨානෙසු.

344. එකෙන අධිකරණෙන කිච්චාධිකරණෙනාති ඉදං වුත්තන්ති සම්බන්ධො. එතානීති අධිකරණානි. එකංසතොති එකංසෙන, එකකොට්ඨාසෙනාති අත්ථො. හීති සච්චං, යස්මා වා.

සාවසෙසාපත්ති සම්මති විය අනවසෙසාපත්ති න සම්මතීති යොජනා. කස්මා න සම්මතීති ආහ ‘‘න හී’’තිආදි. හීති යස්මා. සාති අනවසෙසා ආපත්ති. තතොති අනවසෙසාපත්තිතො. එත්ථ ච ‘‘න සක්කා දෙසෙතු’’න්ති ඉමිනා දෙසනාගාමිනියා අභාවං දීපෙති. ‘‘න සක්කා…පෙ… පතිට්ඨාතු’’න්ති ඉමිනා වුට්ඨානගාමිනියා අභාවං දීපෙති.

349. තතොති නයතො. යත්ථ සතිවිනයොතිආදිකා ඡ යමකපුච්ඡාති සම්බන්ධො. තාසන්ති පුච්ඡානං. පකාසිතොති පාකටො.

351. ද්වින්නම්පි සමථානන්ති සම්මුඛාවිනයසතිවිනයවසෙන ද්වින්නම්පි සමථානං. යස්මාති යෙන කාරණෙන න සක්කාති සම්බන්ධො. පත්තවට්ටීනං නානාකරණන්ති සම්බන්ධො. තෙසන්ති සම්මුඛාවිනයසතිවිනයානං නානාකරණන්ති සම්බන්ධො. අයං පනෙත්ථ යොජනා – යස්මා කදලික්ඛන්ධෙ පත්තවට්ටීනං නානාකරණං විනිබ්භුජ්ජිත්වා දස්සෙතුං න සක්කා විය තෙසං නානාකරණං විනිබ්භුජ්ජිත්වා දස්සෙතුං න සක්කාති. තෙනාති කාරණෙන. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු විස්සජ්ජනෙසු.

සත්තසමථනිදානවණ්ණනා

352. අස්සාති සම්මුඛාවිනයස්ස. තත්ථාති ‘‘නිදානනිදානො’’ති පාඨෙ. ඉදන්ති සම්මුඛාචතුක්කං. ලද්ධුපවාදොති ලද්ධො පරෙසං උපවාදො යෙනාති ලද්ධුපවාදො, ඛීණාසවො. යස්ස චාති යස්ස ච සන්තිකෙති සම්බන්ධො. උභින්නන්ති දෙසකපටිග්ගාහකානං ද්වින්නං.

353. නනු පුච්ඡායං ‘‘සත්තන්නං සමථාන’’න්ති වුත්තං, කස්මා පන විස්සජ්ජනායං සම්මුඛාවිනයස්ස සමුට්ඨානං න වුත්තන්ති ආහ ‘‘කිඤ්චාපී’’තිආදි. තත්ථ කිඤ්චාපි වුත්තන්ති යොජනා. එත්ථ කිඤ්චාපිසද්දො සම්භාවනත්ථො, පනසද්දො ගරහත්ථො. තථා වුත්තම්පීති යොජනා. කම්මසඞ්ගහාභාවෙනාති කම්මෙ සඞ්ගහස්ස අභාවෙන. තත්ථාති තස්මිං ‘‘කම්මස්ස කිරියා’’තිආදිපාඨෙ. කම්මං කරීයති ඉමායාති කිරියා, ඤත්ති. තෙන වුත්තං ‘‘කම්මස්ස කිරියාති ඤත්ති වෙදිතබ්බා’’ති. කරියතෙ ඨපියතෙ කරණං. සයං උපගමියතෙ උපගමනං. අජ්ඣෙසනෙන පරං උපගමාපියතෙ අජ්ඣුපගමනං. අධිවාසියතෙ අධිවාසනා. අප්පටික්කොසියතෙ අපටික්කොසනා. ඉති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කරණන්ති තස්සායෙවා’’තිආදි. එතන්ති කම්මං. මෙති මය්හං. ඛමුධාතුපයොගෙ සම්පදානත්ථෙ සම්පදානවචනං. අථ වා මෙති මයා. කත්වත්ථෙ කරණවචනං, සාමිවචනං වා. ඛමතීති කත්තුරූපසදිසං කම්මරූපං. රූපඤ්හි කත්තුරූපසදිසං කම්මරූපං ‘‘ඛමති සඞ්ඝස්සා’’තිආදීසු (මහාව. 127) විය. කම්මරූපසදිසං කත්තුරූපං ‘‘උපාසකො සීලං සමාදියතී’’තිආදීසු (පට්ඨා. 1.1.423) විය. එත්ථ කම්මත්ථෙ පවත්තො යපච්චයො ලොපොති දට්ඨබ්බං.

සත්තසමථනානාත්ථාදිවණ්ණනා

354. මාතාපුත්තාදීනං අයං විවාදොති යොජනා. ‘‘විරුද්ධවාදත්තා’’ති ඉමිනා වදනං වාදො, විරුද්ධො වාදො විවාදොති නිබ්බචනං දස්සෙති. අධිකරණීයතායාති වූපසමිතතාය. ඉමිනා අධිකරියති සමථෙහි වූපසමියතීති අධිකරණන්ති වචනත්ථං දස්සෙති. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු අධිකරණභෙදෙසු.

ඉති අධිකරණභෙදවණ්ණනාය යොජනා සමත්තා.