එකුත්තරිකනයො

එකුත්තරිකනයො එකකවාරවණ්ණනා

321. එවං ඛන්ධකපුච්ඡාය වණ්ණනං කත්වා ඉදානි එකුත්තරිකනයස්ස තං කරොන්තො ආහ ‘‘ආපත්ති…පෙ… නයෙ’’ති. තත්ථ එකුත්තරිකනයෙ එවං විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති යොජනා. ‘‘ඡ ආපත්තිසමුට්ඨානානී’’ති ඉමිනා සමුට්ඨානානි ආපත්තිං කරොන්තීති අත්ථෙන ආපත්තිකරා නාමාති දස්සෙති. එතෙසන්ති ඡන්නං ආපත්තිසමුට්ඨානානං. හීති යස්මා, ආපජ්ජතීති සම්බන්ධො. සික්ඛාපදෙ චාති මාතිකාසික්ඛාපදෙ ච. ලහුකා ආපත්තීති එත්ථ අප්පසාවජ්ජත්තා න ලහුකා නාම හොති, ලහුකෙන පන විනයකම්මෙනාති ආහ ‘‘ලහුකෙන විනයකම්මෙන විසුජ්ඣනතො’’ති. පඤ්චවිධාති ථුල්ලච්චයාදිවසෙන පඤ්චපකාරා. කෙනචීති ලහුකෙන වා ගරුකෙන වා කෙනචි ආකාරෙන. සංවිජ්ජති ගිහිභාවතො අවසෙසො සමණභාවො එතිස්සාති සාවසෙසා, පටිපක්ඛවසෙන අනවසෙසා. ද්වෙ ආපත්තික්ඛන්ධාති පාරාජිකසඞ්ඝාදිසෙසවසෙන ද්වෙ ආපත්තික්ඛන්ධා.

‘‘කරොන්තී’’ති ඉමිනා අන්තරායිකාති එත්ථ ණිකපච්චයස්ස අත්ථං දස්සෙති. අන්තරායිකා ආපත්තියො සබ්බථා අන්තරායිකා හොන්තීති ආහ ‘‘අන්තරායිකං ආපන්නස්සාපී’’තිආදි. දෙසෙත්වා සුද්ධිපත්තස්සාති සම්බන්ධො. ලොකවජ්ජාති ලොකෙහි වජ්ජෙතබ්බා. පණ්ණත්තිවජ්ජාති භගවතො පණ්ණත්තියා වජ්ජෙතබ්බා. යන්ති යං ආපත්තිං ආපජ්ජතීති සම්බන්ධො. කරොන්තොති කිරියමානතො. එත්ථ හි මානසද්දස්ස අන්තාදෙසො. ඉමිනා කරණං කිරියන්ති භාවත්ථං දස්සෙති. ආපජ්ජතීති පුග්ගලො ආපජ්ජති. සා ආපත්ති කිරියතො සමුට්ඨිතා නාමාති යොජනා. කා ආපත්ති වියාති ආහ ‘‘පාරාජිකාපත්ති වියා’’ති. එසෙව නයො අනන්තරවාක්‍යෙසුපි.

පුබ්බාපත්තීති එත්ථ පුබ්බසද්දො පඨමත්ථොති ආහ ‘‘පඨමං ආපන්නාපත්තී’’ති. ‘‘ආපන්නා’’ති පදෙන මජ්ඣෙලොපං දස්සෙති. පච්ඡා ආපන්නාපත්තීති වත්තභෙදදුක්කටාපත්ති. මූලවිසුද්ධියාති මූලෙ කායචි ආපත්තියා අමිස්සත්තා විසුද්ධියා ආපත්තියා. කුරුන්දියං වුත්තන්ති සම්බන්ධො. ඉදම්පීති කුරුන්දියං වුත්තවචනම්පි. පිසද්දෙන පුරිමං මහාඅට්ඨකථාවචනං අපෙක්ඛති. එකෙන පරියායෙනාති එකෙන කාරණෙන.

යාති ආපත්ති, දෙසිතා හොතීති සම්බන්ධො. අයං දෙසිතා ගණනූපිකා නාමාති යොජනා. යා දෙසිතා හොති, අයං අගණනූපිකා නාමාති යොජනා. සඋස්සාහෙනෙවාති පුනපි ආපජ්ජිස්සාමීති සහ උස්සාහෙනෙව. හීති සච්චං, යස්මා වා. ‘‘ගණනං න උපෙතී’’ති ඉමිනා ගණනං න උපගච්ඡතීති අගණනූපිකාති වචනත්ථං දස්සෙති. අට්ඨමෙ වත්ථුස්මිං පූරණෙති සම්බන්ධො. ඉදං පාළියං අට්ඨවත්ථුකපූරණවසෙන භික්ඛුනීනං ආගතත්තා භික්ඛුනියො සන්ධාය වුත්තං. භික්ඛූනම්පි දුතියපාරාජිකට්ඨානෙ ලබ්භතියෙව.

ථුල්ලවජ්ජාති එත්ථ ථුල්ලං වජ්ජං එතිස්සාති ථුල්ලවජ්ජාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ථුල්ලදොසෙ පඤ්ඤත්තා’’ති. යා ච ධම්මිකස්ස පටිස්සවස්ස අසච්චාපනෙ ආපත්ති අත්ථි, සා ච ගිහිපටිසංයුත්තාති යොජනා. පඤ්චානන්තරියකම්මාපත්තීති පඤ්චහි ආනන්තරියකම්මෙහි ආපන්නා පාරාජිකාපත්ති. සුදින්නත්ථෙරාදීති ආදිසද්දෙන ධනියත්ථෙරාදයො සඞ්ගණ්හාති. ආදිකම්මිකොති ආදිකම්මං කරොන්තො, තස්මිං නියුත්තො වා. මක්කටිසමණාදීති ආදිසද්දෙන වජ්ජිපුත්තකාදයො සඞ්ගණ්හාති. යො කදාචි කරහචි ආපත්තිං ආපජ්ජති, සො අධිච්චාපත්තිකො නාමාති යොජනා. පරතොපි එසෙව නයො.

‘‘චොදෙතී’’ති ඉමිනා චොදෙතීති චොදකොති වචනත්ථං දස්සෙති. ‘‘චොදිතො’’ති ඉමිනා චොදිතබ්බොති චුදිතො, සොයෙව චුදිතකොති වචනත්ථං දස්සෙති. පඤ්චදසසූති පාතිමොක්ඛට්ඨපනක්ඛන්ධකෙ වුත්තෙසු පඤ්චදසධම්මෙසු. තෙනාති අධම්මචොදකෙන, චොදිතොති සම්බන්ධො. පාතිමොක්ඛට්ඨපනක්ඛන්ධකෙ (චූළව. 401) වුත්තෙ සච්චෙ ච අකුප්පෙ ච අතිට්ඨන්තොපි අධම්මචුදිතකොයෙව නාම, සො පන ධම්මචොදකෙන චොදිතෙයෙව කුප්පන්තො අධම්මචුදිතකො නාම, අධම්මචොදකෙන චොදිතෙ පන කුප්පන්තොපි අධම්මචුදිතකො නාම න හොති, තස්මා ඉධ න වුත්තො. ‘‘සමන්නාගතො’’ති ඉමිනා නියතා එතස්ස සන්තීති නියතොති වචනත්ථං දස්සෙති.

ආපජ්ජිතුං භබ්බාති භබ්බාපත්තිකා. කෙනචි කම්මෙන අකතොපි අනුක්ඛිත්තකොයෙව නාම, සො පන උක්ඛිත්තකොති සඞ්කාභාවතො ඉධ න වුත්තො. අයන්ති තජ්ජනීයාදිකම්මකතො භික්ඛු. හීති යස්මා, න කොපෙතීති සම්බන්ධො. ලිඞ්ගදණ්ඩකම්මසංවාසනාසනාහීති ලිඞ්ගනාසනෙන ච දණ්ඩකම්මනාසනෙන ච සංවාසනාසනෙන ච. යෙනාති භික්ඛුනා. සොති නානාසංවාසකො. ද්වින්නං නානාසංවාසකානං විසෙසො හෙට්ඨා (පාචි. අට්ඨ. 428) වුත්තොයෙව. ඨපනං ජානිතබ්බන්ති එත්ථ කිං ඨපනං නාමාති ආහ ‘‘පාතිමොක්ඛට්ඨපන’’න්ති.

ඉති එකකවාරවණ්ණනාය යොජනා සමත්තා.

එකුත්තරිකනයො දුකවාරවණ්ණනා

322. දුකෙසු අචිත්තකා ආපත්තීති සම්බන්ධො. භූතාරොචනාපත්තීති පාචිත්තියාපත්ති. අභූතාරොචනාපත්තීති පාරාජිකථුල්ලච්චයාපත්ති. පදසොධම්මාදිකාතිආදිසද්දෙන උත්තරිඡපඤ්චවාචා සඞ්ගහිතා. මඤ්චපීඨාදීනන්තිආදිසද්දෙන භිසිආදයො සඞ්ගණ්හාති. අනාපුච්ඡාගමනාදීසූති ආදිසද්දෙන අනුද්ධරිත්වා ගමනං සඞ්ගණ්හාති. සපුග්ගලොති සො අත්තසඞ්ඛාතො පුග්ගලො සපුග්ගලො. පරපුග්ගලොති පරො පුග්ගලො පරපුග්ගලො. ගරුකන්ති සඞ්ඝාදිසෙසං. ලහුකන්ති පාචිත්තියං. පුන ගරුකන්ති පාරාජිකං. පුන ලහුකන්ති පාචිත්තියමෙව.

අඞ්ගුලිමත්තම්පීති පිසද්දෙන කෙසග්ගමත්තම්පීති අත්ථං සම්පිණ්ඩෙති. තන්ති මඤ්චපීඨං. ගමියො ආපජ්ජති නාමාති සම්බන්ධො.

‘‘ආදියන්තො ආපජ්ජති නාමා’’තිආදිනා අත්ථාපත්ති ආදියන්තො ආපජ්ජතීති පාළියං ආදියන්තො හුත්වා ආපජ්ජති ආපත්ති අත්ථීති යොජනානයං දස්සෙති. එවඤ්හි සති ‘‘ආපජ්ජතී’’ති ආඛ්‍යාතපදං ‘‘අත්ථී’’ති කිරියන්තරං අපෙක්ඛිත්වා කත්තා හොතීති දට්ඨබ්බං. අථ වා ආදියන්තො පුග්ගලො යං ආපත්තිං ආපජ්ජති, සා ආපත්ති අත්ථීති යොජනා. එසෙව නයො අඤ්ඤෙසුපි. මූගබ්බතාදීනීති ආදිසද්දෙන ගොවතකුක්කුරවතාදීනි සඞ්ගණ්හාති. පාරිවාසිකාදයො ආපජ්ජන්තීති සම්බන්ධො. තජ්ජනීයාදිකම්මකතා වා පුග්ගලාති යොජනා. අසමාදියන්තා ආපජ්ජන්තීති අසමාදියන්තා හුත්වා ආපජ්ජන්ති. තෙති පුග්ගලෙ. කරොන්තො ආපජ්ජති නාමාති කරොන්තො හුත්වා ආපජ්ජති නාමාති යොජනා. එවං දෙන්තො ආපජ්ජති නාමාතිආදීසුපි.

එකරත්තඡාරත්තසත්තාහදසාහමාසාතික්කමෙසූති ‘‘එකරත්තම්පි තිචීවරෙන විප්පවසෙය්‍යා’’ති (පාරා. 475-476) ච ‘‘ඡාරත්තපරමං තෙන භික්ඛුනා තෙන චීවරෙන විප්පවසිතබ්බ’’න්ති (පාරා. 653) ච ‘‘සත්තාහපරමං සන්නිධිකාරකං පරිභුඤ්ජිතබ්බ’’න්ති (පාරා. 622-623) ච ‘‘දසාහපරමං අතිරෙකචීවරං ධාරෙතබ්බ’’න්ති (පාරා. 462-463) ච ‘‘මාසපරමං නික්ඛිපිතබ්බ’’න්ති (පාරා. 499-500) ච වුත්තකාලාතික්කමෙසු.

ඉමං පන ආපත්තිං ආපජ්ජති නාමාති සම්බන්ධො.

යස්මිං පක්ඛෙ නිසින්නොති යස්මිං පක්ඛෙ සයං නිසින්නො. තෙසන්ති අත්තනො පක්ඛෙ නිසින්නානං, නානාසංවාසකන්ති සම්බන්ධො. යෙසන්ති සකපක්ඛෙ නිසින්නානං. කම්මං කොපෙතීති නානාසංවාසකත්තා කම්මං කොපෙති. ඉතරෙසන්ති පරපක්ඛෙ නිසින්නානං. හත්ථපාසං අනාගතත්තා කම්මං කොපෙතීති යොජනා. ‘‘එසෙව නයො’’ති වුත්තවචනං විත්ථාරෙන්තො ආහ ‘‘යෙසං හී’’තිආදි. යෙසන්ති සකපක්ඛෙ වා පරපක්ඛෙ වා නිසින්නානං යෙසං භික්ඛූනං. සොති භික්ඛු. ආපජ්ජිතබ්බතොති ආපජ්ජිතබ්බභාවතො. ඉමිනා පුග්ගලෙන ඡහි සමුට්ඨානෙහි ආපජ්ජිතබ්බාති ආපත්තියොති වචනත්ථං දස්සෙති. කම්මෙන වා සලාකග්ගාහෙන වාති එත්ථ උද්දෙසො කම්මෙ ලක්ඛණහාරනයෙන සඞ්ගහං ගච්ඡති, වොහාරානුස්සාවනා සලාකග්ගාහෙති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘උද්දෙසො චෙව…පෙ… එක’’න්ති. පුබ්බභාගාති සඞ්ඝභෙදස්ස පුබ්බභාගෙ පවත්තා. පමාණන්ති සඞ්ඝභෙදස්ස කාරණං.

අද්ධානහීනො නාමාති එත්ථ අද්ධානසද්දො කාලපරියායොති ආහ ‘‘ඌනවීසතිවස්සො’’ති. ථෙය්‍යසංවාසකාදයොතිආදිසද්දෙන තිත්ථියපක්කන්තකභික්ඛුනීදූසකපඤ්චානන්තරියා සඞ්ගහෙතබ්බා. අට්ඨ අභබ්බපුග්ගලා කරණදුක්කටකා නාම හොන්තීති යොජනා. එත්ථ කත්තබ්බන්ති කරණං, කම්මං, දුට්ඨු කත්තබ්බන්ති දුක්කටං, කම්මමෙව. කරණං දුක්කටමෙතස්සාති කරණදුක්කටකො. විසෙසනපරනිපාතො ‘‘අග්‍යාහිතො’’තිආදීසු විය. තදෙවත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘දුක්කටකිරියා’’තිආදි. නො ච යාචතීති එත්ථ යාචධාතුයා පධානකම්මං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘උපසම්පද’’න්ති, ‘‘සඞ්ඝ’’න්ති අපධානකම්මමානෙතබ්බං. තෙපිටකොති තිපිටකං වාචුග්ගතවසෙන ධාරකො. ආණායපීති පිසද්දො ‘‘මතෙනපී’’ති අත්ථං සම්පිණ්ඩෙති. යාචන්තස්සෙවාති නිස්සයං ආචරියං යාචන්තස්සෙව. යං වත්ථුං අජ්ඣාචරන්තො ආපත්තිං ආපජ්ජති, තං වත්ථු සාතිසාරං නාමාති යොජනා.

උපඝාතිකාති එත්ථ උපහනන්තීති උපඝාතා, තෙයෙව උපඝාතිකාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘උපඝාතා’’ති. තත්ථාති ද්වීසු උපඝාතිකෙසු. ද්වෙ වෙනයිකාති එත්ථ විනයෙන සිද්ධා වෙනයිකාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘විනයසිද්ධා’’ති. ‘‘ද්වෙ අත්ථා’’ති ඉමිනා ණිකසද්දස්ස සරූපං දස්සෙති. පඤ්ඤත්තානුලොමං නාම දට්ඨබ්බන්ති සම්බන්ධො. පච්චයඝාතොති පච්චයස්ස ඝාතො. ඉමිනා සෙතුඝාතොති එත්ථ සෙතුසද්දො පච්චයවාචකොති දස්සෙති. චිත්තස්සාපීති පිසද්දො පගෙව කායවාචානන්ති දස්සෙති. ඉතිපීති පිසද්දො දුතියත්ථසම්පිණ්ඩනො. ‘‘පමාණෙනා’’ති ඉමිනා මත්තකාරිතාති එත්ථ මත්තසද්දො පමාණත්ථොති දස්සෙති. ‘‘කරණ’’න්ති ඉමිනා කාරිතාති තද්ධිතභාවං කිතභාවෙන දස්සෙති සභාගත්තා. කායද්වාරිකන්ති කායද්වාරෙ පවත්තං ආපත්තිං. ඉමිනා ආපජ්ජතීති පදස්ස කම්මං දස්සෙති. කායෙනෙව වුට්ඨාතීති කායසාමග්ගියා දානත්තා කායෙනෙව වුට්ඨාති. සීසමක්ඛනාදීති ආදිසද්දෙන පාදමක්ඛනාදිං සඞ්ගණ්හාති.

තන්ති භාරං. ‘‘නිත්ථරිතුං වීරියං ආරභතී’’ති ඉමිනා වහනාකාරං දස්සෙති. ථෙරො සමානොති යොජනා. නවහනාකාරං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අනුජානාමී’’තිආදි. ‘‘කුක්කුච්චායිත්වා කරොතී’’ති ඉමිනා කුක්කුච්චසද්දස්ස නාමධාතුං දස්සෙති. ‘‘දිවා ච රත්තො චා’’ති ඉමිනා අභිණ්හං ආසවවඩ්ඪනං දස්සෙති. තත්ථ තත්ථාති තෙසු තෙසු විභඞ්ගක්ඛන්ධකෙසු.

ඉති දුකවාරවණ්ණනාය යොජනා සමත්තා.

එකුත්තරිකනයො තිකවාරවණ්ණනා

323. තිකෙසු භගවති තිට්ඨන්තෙ යං ආපත්තිං ආපජ්ජති, සා ආපත්ති අත්ථීති යොජනා. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු පදෙසු. විත්ථාරං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි. තත්ථ තත්ථාති තිකෙසු, විත්ථාරො එවං වෙදිතබ්බොති යොජනා. ලොහිතුප්පාදාපත්තීති අනුලොමපාරාජිකාපත්ති. ‘‘ආවුසොවාදෙනා’’ති ‘‘ආවුසො’’ති වොහාරෙන. වොති තුම්හෙහි.

කාලෙති පුරෙභත්තකාලෙ. විකාලෙති පච්ඡාභත්තකාලෙ. අවසෙසං ආපත්තින්ති සම්බන්ධො. දසවස්සොම්හීති අහං දසවස්සො අම්හි. නවොති පඤ්චවස්සඅපරිපුණ්ණො. මජ්ඣිමොති පඤ්චවස්සතො පට්ඨාය යාව දසවස්සඅපරිපුණ්ණො. කුසලචිත්තො ආපජ්ජතීති කුසලචිත්තො හුත්වා ආපජ්ජති. අබ්‍යාකතචිත්තොති සුපන්තස්ස භවඞ්ගචිත්තං සන්ධාය වුත්තං. යන්ති ආපත්තිං. සබ්බන්ති ආපත්තිං, ආපජ්ජතීති සම්බන්ධො. දුක්ඛවෙදනාසමඞ්ගී හුත්වා ආපජ්ජතීති යොජනා. යන්ති ආපත්තිං.

තයො පටික්ඛෙපාති එත්ථ පටික්ඛෙපස්ස සාමිකං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘බුද්ධස්ස භගවතො’’ති. කිලෙසසල්ලෙඛනකපටිපත්තියාති කිලෙසං සල්ලිඛති තනුං කරොතීති කිලෙසසල්ලෙඛනකා, සායෙව පටිපත්ති කිලෙසසල්ලෙඛනකපටිපත්ති, තාය.

පරිසං උපට්ඨාපෙන්තො බාලොති සම්බන්ධො. පරිසං උපට්ඨාපෙන්තො පණ්ඩිතො චාති සම්බන්ධො. අවසෙසං ආපත්තින්ති යොජනා. කාළෙති කාළපක්ඛෙ. ජුණ්හෙති ජුණ්හපක්ඛෙ.

කත්තිකපුණ්ණමාසියාති පච්ඡිමකත්තිකපුණ්ණමාසියා. කුරුන්දියං වුත්තන්ති සම්බන්ධො. සුවුත්තකාරණං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘චාතුමාස’’න්තිආදි. හීති යස්මා, පරියෙසන්තො ච නිවාසෙන්තො ච භික්ඛූති යොජනා.

වත්ථුන්ති මෙථුනධම්මාදිවත්ථුං.

පටිච්ඡාදෙති එතායාති පටිච්ඡාදීති කරණත්ථොපි යුජ්ජති. විත්ථාරං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ද්වාරං පිදහිත්වා’’තිආදි. එතදෙවාති පරිකම්මමෙව. උභයත්ථාති උභයෙසු ජන්තාඝරපටිච්ඡාදිඋදකපටිච්ඡාදීසු. සබ්බන්ති අඛිලං පරිකම්මාදිං. නිය්‍යන්තීති නිලීයිත්වා යන්ති. ඉමිනා වහන්තීති එත්ථ වහධාතු ගත්‍යත්ථොති දස්සෙති. අබ්භමහිකාධූමරජරාහුවිමුත්තන්ති අබ්භෙන ච මහිකාය ච ධූමෙන ච රජෙන ච රාහුනා ච විමුත්තං. තෙසූති අබ්භාදීසු. තථාති යථා චන්දමණ්ඩලං විරොචති, තථා සූරියමණ්ඩලං.

කරණීයෙන හුත්වාති සම්බන්ධො.

කප්පෙන්තොති කරොන්තො. ආගන්තුකො ආපජ්ජතීති සම්බන්ධො. අනජ්ඣිට්ඨොති අනජ්ඣෙසිතො හුත්වාති සම්බන්ධො. තිණවත්ථාරකසමථෙ කායෙන වුට්ඨාති කායසාමග්ගියා දානත්තා.

ආගාළ්හාය චෙතෙය්‍යාති ආගාළ්හසද්දො දළ්හපරියායොති ආහ ‘‘දළ්හභාවායා’’ති. ආ භුසො ගාහියතෙ ආගාළ්හො, ගාළ්හො බාළ්හො දළ්හොති අත්ථතො එකං. චෙතෙය්‍යාති පකප්පෙය්‍ය. න පූරයතොති න පූරයන්තස්ස. අලජ්ජී ච හොති බාලො ච අපකතත්තො චාති එත්ථ බාලමත්තඅපකතත්තමත්තෙන කම්මං න කාතබ්බං, ආපත්තිවසෙනෙව පන කාතබ්බන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘බාලො’’තිආදි. තත්ථ බාලො න ජානාතීති සම්බන්ධො. අයන්ති බාලො. එත්තාවතාති එත්තකෙන අජානනමත්තෙන. බාලභාවමූලකං ආපත්තින්ති සම්බන්ධො. ද්වෙ ආපත්තික්ඛන්ධෙති පාරාජිකසඞ්ඝාදිසෙසවසෙන ද්වෙ ආපත්තිරාසයො. තෙසන්ති තිණ්ණං පුග්ගලානං, කාතබ්බන්ති සම්බන්ධො.

කායිකො දවො නාමාති කායිකො පරිහාසො නාම. මුඛාලම්බරකරණාදිභෙදොති මුඛෙන ආලම්බරනාමකතූරියකිච්චස්ස කරණාදිභෙදො. ද්වීහිපි ද්වාරෙහීති කායවචීවසෙන ද්වීහිපි ද්වාරෙහි. කායද්වාරෙ පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදවීතික්කමොති කායද්වාරෙ පඤ්ඤත්තස්ස කායසංසග්ගාදිසික්ඛාපදස්ස වීතික්කමො. වචීද්වාරෙ පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදවීතික්කමොති වචීද්වාරෙ පඤ්ඤත්තස්ස දුට්ඨුල්ලවාචාදිසික්ඛාපදස්ස වීතික්කමො. කායිකෙන උපඝාතිකෙනාති එත්ථ උපඝාතිකං නාම අසික්ඛනන්ති ආහ ‘‘අසික්ඛනෙනා’’ති. කස්මා අසික්ඛනං උපඝාතං නාමාති ආහ ‘‘යො හී’’තිආදි. තත්ථ යොති පුග්ගලො. තන්ති කායද්වාරෙ පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදං. නන්ති එවමෙව. හි යස්මා උපඝාතෙතීති සම්බන්ධො. වෙජ්ජකම්මෙන සමන්නාගතොති සම්බන්ධො. සාසනඋග්ගහණආරොචනාදිනා වාචසිකෙන මිච්ඡාජීවෙනාති යොජනා.

‘‘මා භණ්ඩනං කරී’’ති ඉමිනා ‘‘මා’’ති පටිසෙධස්ස ‘‘කරී’’ති පාඨසෙසෙන සම්බන්ධිතබ්බභාවං දස්සෙති. න වොහරිතබ්බන්ති එත්ථ විපුබ්බඅවපුබ්බ-හරධාතු කථනත්ථොති ආහ ‘‘න කිඤ්චි වත්තබ්බ’’න්ති. හීති සච්චං. බීජනග්ගාහාදිකෙති ආදිසද්දෙන ධම්මජ්ඣෙසනාදිං සඞ්ගණ්හාති. ඔකාසකම්මං කාරෙන්තස්සාති එත්ථ ‘‘ඔකාස’’න්ති ච ‘‘ඔකාසකම්ම’’න්ති ච සදිසන්ති ආහ ‘‘ඔකාසං කාරෙන්තස්සා’’ති. න ආදාතබ්බන්ති න ගණ්හිතබ්බං. තමෙවත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යත්ථ ගහෙත්වා’’තිආදි.

යන්ති විනයං. සොති භික්ඛු. සොති විනයො. තස්සාති භික්ඛුස්ස. ඉදන්ති කම්මං. අඤ්ඤං පුච්ඡාති මයා අඤ්ඤං භික්ඛුං පුච්ඡාහීති යොජනා. ඉතීති එවං. සොති තීහඞ්ගෙහි සමන්නාගතො භික්ඛු. අස්සාති තීහඞ්ගෙහි සමන්නාගතස්ස. න සාකච්ඡිතබ්බොති න සහ කථෙතබ්බො.

‘‘ලද්ධි’’න්ති ඉමිනා ඉදමප්පහායාති එත්ථ ඉදංසද්දස්ස විසයං දස්සෙති. ‘‘අවිජහිත්වා’’ති ඉමිනා හාධාතු ත්වාපච්චයොති දස්සෙති. සුද්ධං බ්‍රහ්මචාරින්ති එත්ථ සබ්බථා කිලෙසසුද්ධො ඛීණාසවොව ගහෙතබ්බොති ආහ ‘‘ඛීණාසවං භික්ඛු’’න්ති. ‘‘පාතබ්‍යභාව’’න්ති ඉමිනා පාතබ්‍යතන්ති එත්ථ තාපච්චයො භාවත්ථෙ හොතීති දස්සෙති. ‘‘පටිසෙවන’’න්ති ඉමිනා පාතබ්‍යසද්දො යථාකාමපරිභුඤ්ජනත්ථොති දස්සෙති. ගතිවිසොධනන්ති දුග්ගතිතො සුගතියා විසුජ්ඣනං. ‘‘අකුසලානි චෙව මූලානි චා’’ති ඉමිනා අකුසලසද්දස්ස ච මූලසද්දස්ස ච තුල්‍යාධිකරණභාවං දස්සෙති. තස්මා අකුසලසඞ්ඛාතානි මූලානි අකුසලමූලානීති තුල්‍යාධිකරණසමාසො කාතබ්බො. දුච්චරිතානීති එත්ථ දුසද්දස්ස දුට්ඨුවිරූපත්ථභාවං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘දුට්ඨු චරිතානි, විරූපානි වා චරිතානී’’ති. විරූපානීති විකාරසභාවානි. ‘‘කරණභූතෙනා’’ති ඉමිනා ‘‘කත්තුභූතෙනා’’ති අත්ථං පටික්ඛිපති. තත්ථ තත්ථාති තස්මිං තස්මිං ඛන්ධකෙ.

ඉති තිකවාරවණ්ණනාය යොජනා සමත්තා.

එකුත්තරිකනයො චතුක්කවාරවණ්ණනා

324. චතුක්කෙසු එවං විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති යොජනා. තිණවත්ථාරකසමථට්ඨානන්ති තිණවත්ථාරකසමථෙන අධිකරණවූපසමිතට්ඨානං. පරස්ස කම්මවාචායාති පරස්ස කරණභූතාය කම්මවාචාය. තතොති චතුක්කතො. පරෙසූති අඤ්ඤෙසු චතුක්කෙසු එවමත්ථො වෙදිතබ්බොති යොජනා. තමෙවාති කායද්වාරිකමෙව. පුන තමෙවාති වචීද්වාරිකමෙව. ආපජ්ජිතබ්බාපත්තිඤ්ච සහාගාරසෙය්‍යාපත්තිඤ්චාති යොජනා. ජග්ගන්තොති ජාගරන්තො.

අචිත්තකො ආපජ්ජති නාමාති ‘‘අචිත්තකො භික්ඛු ආපජ්ජති නාමා’’ති වා ‘‘අචිත්තකො හුත්වා ආපජ්ජති නාමා’’ති වා යොජනා කාතබ්බා. සභාගන්ති වත්ථුසභාගං. තඤ්චාති අඤ්ඤතරං තඤ්ච ආපත්තිං. ඉතීති එවං.

කම්මෙනාති සමනුභාසනකම්මෙන. කම්මෙන වුට්ඨාතීති කම්මෙන එව වුට්ඨාති.

සොති ගිහිපරික්ඛාරො, ආහටො හොතීති සම්බන්ධො. අවාපුරණන්ති කුඤ්චිකං. අන්තොති භණ්ඩාගාරස්ස අන්තො.

සම්මුඛා වුට්ඨාතීති සම්මුඛා එව වුට්ඨාති.

සයිතාය එව භික්ඛුනියාති යොජනා. ඉදන්ති සහාගාරසෙය්‍යාපත්තිං, පටිච්චාති සම්බන්ධො. එතන්ති ‘‘ලිඞ්ගපාතුභාවෙනා’’ති වචනං, වුත්තන්ති සම්බන්ධො. උභින්නම්පීති භික්ඛුභික්ඛුනීනම්පි. ලිඞ්ගපටිලාභෙනාති ඉත්ථිලිඞ්ගපටිලාභෙන. පඨමන්ති ආදිකප්පකාලෙ. ‘‘පඨමං උප්පන්නවසෙනා’’ති ඉමිනා පුරෙ උප්පන්නං පුරිමන්ති වචනත්ථං දස්සෙති. ‘‘සෙට්ඨභාවෙනා’’ති ඉමිනා පුරභාවෙන සෙට්ඨභාවෙන උප්පන්නං පුරිමන්ති වචනත්ථං දස්සෙති. ‘‘පුරිසලිඞ්ග’’න්ති ඉමිනා ඉමපච්චයස්ස සරූපං දස්සෙති. පුරිසකුත්තපුරිසාකාරාදීති ආදිසද්දෙන පුරිසනිමිත්තාදයො සඞ්ගණ්හාති. යානි ඡචත්තාලීස සික්ඛාපදානීති යොජනා. ඉමිනා වුත්තනයානුසාරෙන දුතියචතුක්කෙපි අත්ථො වෙදිතබ්බො. තෙහීති තිංසාධිකෙහි සතසික්ඛාපදෙහි.

මහාපදෙසාති විනයෙ (මහාව. 305) ආගතා මහාපදෙසා. කස්මා මහාපදෙසා ‘‘සාමුක්කංසා’’ති වුච්චන්තීති ආහ ‘‘තෙ හී’’තිආදි. තත්ථ තෙති චත්තාරො මහාපදෙසා, වුච්චන්තීති සම්බන්ධො. ‘‘සය’’න්ති ඉමිනා සාමුක්කංසාති එත්ථ සංසද්දස්ස සයමත්ථං දස්සෙති. ‘‘උක්ඛිපිත්වා’’ති ඉමිනා උක්කංසසද්දො උක්ඛිපනත්ථොති දස්සෙති. ‘‘ඨපිතත්තා’’ති ඉමිනා සයං උක්කංසිත්වා ඨපිතා සාමුක්කංසාති වචනත්ථං දස්සෙති. ‘‘අජ්ඣොහරණීයපරිභොගා’’ති ඉමිනා බාහිරපරිභොගං නිවත්තෙති. උදකං පනාති කෙනචි අසංසග්ගං පසන්නොදකං පන. කාලෙති සප්පදට්ඨකාලෙ. ‘‘පඤ්ච වා දස වා සීලානී’’ති ඉමිනා පඤ්ච වා දස වා සීලානි උපාසකසීලන්ති දස්සෙති.

තත්ථ චාති විහාරෙ ච. උභොපීති ආගන්තුකාවාසිකවසෙන උභොපි. අසාධාරණන්ති ද්වීහි අසාධාරණං. ආපත්තින්ති භික්ඛුනීහියෙව සාධාරණං ආපත්තිං. ගමියචතුක්කෙපීති පිසද්දො ආගන්තුකචතුක්කං අපෙක්ඛති. වත්ථුනානත්තතාවාති මෙථුනාදිවත්ථුනානත්තතා එව. හීති සච්චං, යස්මා වා. සාති ආපත්ති. තථාති යථා කායසංසග්ගෙ, තථා ලසුණඛාදනෙති යොජනා. එත්ථාති වත්ථුනානත්තතාදිචතුක්කෙ. චත්තාරි පාරාජිකානීති භික්ඛුපාතිමොක්ඛෙ ආගතානි. විසුං ආපජ්ජන්තෙසුපි එසෙව නයොති සම්බන්ධො.

පුරිමචතුක්කෙති වත්ථුනානත්තතාදිචතුක්කෙ. යො පඨමො පඤ්හොති යොජනා. ඉධාති වත්ථුසභාගතාදිචතුක්කෙ. යො චාති යො ච පඤ්හො. තත්ථාති වත්ථුනානත්තතාදිචතුක්කෙ. තතියචතුත්ථෙසු පඤ්හෙසූති සම්බන්ධො.

‘‘සද්ධිවිහාරිකස්සා’’ති පදං ‘‘කත්තබ්බ’’ඉති පදෙ සම්පදානං.

ගරුකන්ති පාරාජිකං. ලහුකන්ති ථුල්ලච්චයං වා දුක්කටං වා.

අට්ඨන්නං භික්ඛුනීනං පටිපාටියා නිසීදිතබ්බතො වුත්තං ‘‘නවමභික්ඛුනිතො’’ති. පච්චුට්ඨානාරහාති පටිමුඛං උපට්ඨාතුං අරහා. අවිසෙසෙන චාති ‘‘භික්ඛූ’’ති වා ‘‘භික්ඛුනී’’ති වා විසෙස, මකත්වා සාමඤ්ඤෙන ච. ‘‘ආසනාරහචතුක්කස්සා’’ති පදං ‘‘පඨමපද’’න්ති පදෙ අවයවිසම්බන්ධො.

අසාධාරණන්ති භික්ඛූහි අසාධාරණං. විකාලෙ කප්පතීති තදහුවිකාලෙ කප්පති. කාලාතීතන්ති කාලයාමසත්තහාතීතං. යාවකාලිකාදිත්තයඤ්ච අකප්පියමංසඤ්ච උග්ගහිතකඤ්ච අපටිග්ගහිතකඤ්චාති යොජනා.

ගුණඞ්ගුණූපාහනඤ්ච ධුවන්හානඤ්ච චම්මත්ථරණඤ්ච ගුණඞ්ගුණූපාහනධුවන්හානචම්මත්ථරණානි. ඉමානි චත්තාරීති පඤ්චවග්ගෙන ගණෙන උපසම්පදදානාදීනි. ඉධාති පච්චන්තිමෙසු ජනපදෙසු. ඉධාති මජ්ඣිමෙසු. ඉදන්ති චතුබ්බිධං වත්ථු. දීපෙතුම්පීති දීපනම්පි. තුංපච්චයො හි කත්වත්ථජොතකො. එසෙව නයො දීපෙතුං පනාති එත්ථාපි. සෙසං අනුඤ්ඤාතකන්ති සම්බන්ධො. උභයත්ථපීති පච්චන්තිමමජ්ඣිමවසෙන උභයත්ථාපි.

ඡන්දපාරිසුද්ධිඅක්ඛානං එකං කත්වා ‘‘චත්තාරො’’ති වුත්තං. චත්තාරො පුබ්බකිච්චාති ලිඞ්ගවිපල්ලාසො, ‘‘චත්තාරි පුබ්බකිච්චානී’’ති හි අත්ථො. එවං වුත්තානි ඉමානි චත්තාරීති සම්බන්ධො. එවං ආගතා සම්මුතියොති සම්බන්ධො. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු චතුක්කෙසු.

ඉති චතුක්කවාරවණ්ණනාය යොජනා සමත්තා.

එකුත්තරිකනයො පඤ්චකවාරවණ්ණනා

325. පඤ්චකෙසු ‘‘පඤ්ච පුග්ගලා නියතා’’ති එතං ආනන්තරියානමෙව ගහණන්ති යොජනා. පඤ්ච ඡෙදන කා ආපත්තියො නාම වෙදිතබ්බාති සම්බන්ධො. යා විකප්පනා වුත්තාති යොජනා. උස්සඞ්කිතොති උට්ඨහිත්වා සඞ්කිතො. පරිසඞ්කිතොති පුනප්පුනං සඞ්කිතො. අකුප්පො අරහත්තඵලසඞ්ඛාතො ධම්මො ඉමස්සාති අකුප්පධම්මො, ඛීණාසවො. ඛීණාසවො සමානොපි උස්සඞ්කිතො චෙව පරිසඞ්කිතො චාති යොජනා. පරිහරිතබ්බාති අපනෙතබ්බා. හීති සච්චං, යස්මා වා. එතෙසූති අගොචරෙසු. ථූපචීවරන්ති එත්ථ ථූපං පරික්ඛිපිත්වා කතං චීවරං ථූපචීවරන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘වම්මික’’න්තිආදි. වම්මිකො හි ථූපයති උද්ධං ආරොහතීති ථූපොති වුච්චති. න්හානට්ඨානෙති සබ්බෙසං න්හානට්ඨානෙ. තඤ්හි උදකෙන කායං අභිසිඤ්චති එත්ථාති අභිසෙකන්ති වුච්චති. අභිසෙකෙ ඡඩ්ඩිතං ආභිසෙකිකං, චීවරං. තෙන වුත්තං ‘‘ඡඩ්ඩිතචීවර’’න්ති. භතපටියාභතන්ති එත්ථ භරධාතුයා පොසනත්ථං පටික්ඛිපිත්වා ධාරණත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සුසානං නෙත්වා පුන ආනීතක’’න්ති. තත්ථ ‘‘සුසාන’’න්ති ඉමිනා කම්මං දස්සෙති, ‘‘පුනා’’ති ඉමිනා පටිසද්දස්ස අත්ථං දස්සෙති. ඉමෙහි පදෙහි සුසානං භතං හුත්වා ගෙහං පටිආභරිතබ්බන්ති භතපටියාභතන්ති වචනත්ථං දස්සෙති, යකාරො පදසන්ධිකරො. පාළියං, අට්ඨකථායඤ්ච පොත්ථකෙසු ‘‘ගතපටියාගත’’න්ති කණ්ඨජතතියක්ඛරෙන පාඨො අත්ථි, සො අසුන්දරො.

කායො පඨමං, වාචා දුතියං, කායවාචා තතියං, ඉදං සන්ධාය ‘‘තතියෙනා’’ති වුත්තං. තත්ථෙවාති අන්තරපෙය්‍යාලෙ එව.

අදින්නන්ති එත්ථ අකාරස්ස නකාරියභාවඤ්ච තපච්චයස්ස කම්මවාචකභාවඤ්ච දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අඤ්ඤෙන න දින්න’’න්ති. තත්ථ ‘‘අඤ්ඤෙනා’’ති ඉමිනා තපච්චයස්ස කම්මවාචකභාවං දස්සෙති, නකාරෙන අකාරස්ස කාරියං දස්සෙති. කෙන කාරණෙන අවිදිතන්ති ආහ ‘‘පටිග්ගණ්හාමීති චෙතනාය අභාවෙනා’’ති. අවිදිතන්ති අපාකටං. නටසමජ්ජාදිදානන්ති නටසමජ්ජාදීනං සබ්බෙසං දානං. උසභවිස්සජ්ජනන්ති උසභස්ස විස්සජ්ජනං. ඉදං උපලක්ඛණවසෙන වුත්තං. සබ්බාසම්පි පන මනුස්සාමනුස්සානං ඉත්ථීනං මෙථුනරතිවසෙන පුරිසානං දානම්පි ගහෙතබ්බං. ඉත්ථිදානන්ති එත්ථාපි යාසං කාසඤ්චි ඉත්ථීනං යෙසං කෙසඤ්චි පුරිසානං දානං ගහෙතබ්බං. පටිභානචිත්තකම්මදානන්ති මෙථුනසෙවනපටිභානචිත්තකම්මදානං. ලොකස්සාති ලොකෙන. කථෙතුකම්‍යතාති කථෙතුකාමතා. ‘‘න සුප්පටිවිනොදයා’’ති ඉමිනා දුක්ඛෙන පටිවිනොදෙතබ්බාති දුප්පටිවිනොදයා, පටිවිනොදෙතුං න සුකරාති දස්සෙති. උපායෙනාති යුත්තියා.

ඵුස්සදෙවත්ථෙරො අට්ඨාසි කිරාති සම්බන්ධො. එකංසන්ති භුම්මත්ථෙ චෙතං උපයොගවචනං. එකස්මිං අංසෙති හි අත්ථො. බුද්ධාරම්මණන්ති බුද්ධගුණාරම්මණං. මාරොති දෙවපුත්තමාරො, ගතොති සම්බන්ධො. ගොමයන්ති ගොමීළ්හං. ජරග්ගවොති ජරගොණො. තාදිසමෙවාති ගොමයවිප්පකිරණසභාවමෙව. විප්පකාරන්ති විසෙසපකාරෙන කරණං. වඞ්කපාදන්ති කුටිලපාදං. පරිකසන්තොති පරිච්ඡෙදං කත්වා විලෙඛන්තො. විගච්ඡපුරිසොති විකාරං, විරූපං වා ගතපුරිසො. ‘‘විභච්ඡපුරිසො’’තිපි පාඨො, විසෙසෙන සොභණං භක්ඛපුරිසොති අත්ථො. අයමෙව පාඨො අභිධානාදීසු (අභිධානප්පදීපිකායං 102 ගාථායං) දිස්සති. සමන්තාති කටඅන්ධකාරවිහාරස්ස සමන්තතො. මාරො සියා නු ඛොති යොජනා. න අසක්ඛිං ඉති ආහාති යොජනා. දිට්ඨපුබ්බොති පුබ්බෙ දිට්ඨො. මහානුභාවොති දෙවිද්ධියා මහානුභාවො. ඉඞ්ඝාති උය්‍යොජනත්ථෙ නිපාතො, උය්‍යොජෙමීති අත්ථො. අත්තභාවන්ති තව අත්තභාවං. තාදිසං රූපන්ති බුද්ධස්ස භගවතො අත්තභාවසදිසං රූපං. තංසරික්ඛකන්ති තෙන රූපෙන සදිසං. පතිරූපමෙව සදිසට්ඨෙන පතිරූපකං, න එකංසසදිසං රූපං කිඤ්චි සදිසරූපන්ති අත්ථො. සකත්තභාවන්ති සස්ස එසො සකො, සොයෙව අත්තභාවො සකත්තභාවො, තං. අයන්ති මාරො. කථන්ති කෙන කාරණෙන භගවා න සොභති නු ඛො, සොභතියෙවාති අත්ථො. තදෙව සමත්ථෙතුං වුත්තං ‘‘සබ්බසො වීතරාගදොසමොහො’’ති. වඤ්චිතොම්හීති අහං වඤ්චිතො අම්හි. කිං අත්ථීති කිං නාම අත්ථි, මම වඤ්චනචිත්තං නත්ථීති අධිප්පායො. දහරභික්ඛු පටිලභතීතිආදිනා සම්බන්ධිතබ්බං.

දහරභික්ඛු අට්ඨාසීති සම්බන්ධො. සඞ්කාරඡඩ්ඩනිං පච්ඡින්ති සම්බන්ධො. සඞ්කාරං ඡඩ්ඩෙති ඉමායාති සඞ්කාරඡඩ්ඩනී. තිස්සදත්තත්ථෙරො නාම පුච්ඡීති සම්බන්ධො. නාවාතොති පොතතො. පඤ්හාසහස්සන්ති සමථවිපස්සනාකම්මට්ඨානෙසු පුච්ඡාසහස්සං. පුච්ඡීති දහරං පුච්ඡි. පරිච්ඡින්දීති තස්මිං දිවසෙ කාතබ්බවත්තං නිට්ඨපෙසීති අත්ථො. යොනකවිසයතොති යොනකලොකතො. අට්ඨ කප්පෙ අනුස්සරීති චෙතියඞ්ගණං දිස්වා චිත්තස්ස පසීදනතො පුබ්බෙනිවාසඤාණෙන අට්ඨ කප්පෙ අනුස්සරි.

එකො භික්ඛු ගතොති සම්බන්ධො. දෙවතා පුප්ඵහත්ථා අට්ඨංසූති මනුස්සවෙසං ගහෙත්වා අට්ඨංසු. තෙන වුත්තං ‘‘කතරගාමවාසිකාත්ථා’’ති. තුම්හෙ කතරස්මිං ගාමෙ වසනසීලා අත්ථ භවථාති යොජනා. ඉධෙවාති ඉමස්මිංයෙව ඨානෙ. ඨිතාම්හාති මයං ඨිතා අම්හාති යොජනා.

අයං කථාති අයං වක්ඛමානකථා. කිං අමච්චපුත්තො පාසාදිකො නු ඛොති යොජනා. නෙති අමච්චපුත්තඅභයත්ථෙරෙ. ඤාතකා අගමංසූති සම්බන්ධො. ථෙරමාතාපි පහිණීති සම්බන්ධො. පිසද්දෙන ඤාතකෙ අපෙක්ඛති. පහිණාකාරං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පුත්තො මෙ’’තිආදි. අමච්චපුත්තො ආරූළ්හොති සම්බන්ධො. අභයත්ථෙරො ආහාති සම්බන්ධො. තෙනාති අමච්චපුත්තෙන. යුගග්ගාහන්ති යුගස්ස ගාහං. ‘‘මහල්ලකත්ථෙරස්ස සම්මට්ඨට්ඨානෙ කචවරං ඡඩ්ඩෙත්වා’’ති වචනං ආවි කරොන්තො ආහ ‘‘අතීතත්තභාවෙ කිරා’’තිආදි. අමච්චපුත්තො ඡඩ්ඩෙසීති සම්බන්ධො.

තන්ති සම්මජ්ජනවත්තං. තත්‍රාති ‘‘සත්ථුසාසනං කතං හොතී’’තිවචනෙ. ආයස්මා සාරිපුත්තො නිසීදි කිරාති සම්බන්ධො. භගවා පච්චාගඤ්ඡීති සම්බන්ධො. පාදානීති පාදස්ස අක්කමනට්ඨානානි, පාදචෙතියානීති අත්ථො. ථෙරො නිසීදීති සම්බන්ධො. ජණ්ණුකෙහි පතිට්ඨාය ‘‘පාදචෙතියං වන්දිත්වා’’ති පාඨසෙසො අජ්ඣාහරිතබ්බො. මෙ නිසින්නභාවං මෙ සත්ථා අඤ්ඤාසි වතාති යොජනා. මෙසද්දො හි පුබ්බපරාපෙක්ඛො. චොදනන්ති දොසාරොපනං. කාරෙස්සාමීති දසබලං කාරෙස්සාමි. භගවා ආහාති සම්බන්ධො. ගතොසීති ත්වං ගතො අසි, විචරන්තස්ස තුය්හං න පතිරූපන්ති යොජනා. තතොති චොදනකාලතො.

එත්තකො විනිච්ඡයො උපලබ්භතීති සම්බන්ධො. භාසපරියන්තන්ති වචනපරිච්ඡෙදං. අයන්ති කථා. එත්තකං වචනන්ති සම්බන්ධො. ගය්හූපගන්ති ගහෙතබ්බභාවං උපගමනං, ගණ්හිතුං ඛමනීයන්ති අත්ථො. තානීති ද්වෙ මූලානි. පුන තානීති සමුදයභූතානි ඡ ආපත්තිසමුට්ඨානානි. වත්ථුන්ති මෙථුනාදිවත්ථුං. ඉතිපීති පිසද්දො පඨමනයං අපෙක්ඛති. එත්ථ පඨමනයෙ මූලෙන සමුදයස්ස පායතො අභෙදො හොති, පච්ඡිමනයෙ පන සබ්බථා භෙදො හොති. තස්මා පච්ඡිමනයොයෙව යුත්තතරොති දට්ඨබ්බො. ‘‘වූපසම්මතී’’ති ඉමිනා ‘‘නිරුජ්ඣතී’’ති පදස්ස සමුච්ඡෙදනිරොධං දස්සෙති. වුට්ඨානෙනාති පරිවාසාදිවිනයකම්මෙන.

තෙත්තිංසමූලානං සරූපං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘විවාදාධිකරණස්ස ද්වාදස මූලානී’’තිආදි. එකං මූලන්ති සම්බන්ධො. තානීති තෙත්තිංස මූලානි. පරතොති පරස්මිං. ‘‘අට්ඨාරස භෙදකරවත්ථූනී’’තිආදිනා අධිකරණානං සමුට්ඨානං දස්සෙති. චත්තාරි සඞ්ඝකිච්චානි නිස්සාය උප්පජ්ජතීති යොජනා. ඉදන්ති වත්ථු. සත්තන්නං නිදානන්ති සත්තන්නං ආපත්තික්ඛන්ධානං පඤ්ඤත්තිට්ඨානසඞ්ඛාතං නිදානං. එත්ථාති ඨානෙ. පඤ්ඤත්තිං න ජානාතීති එත්ථ ‘‘අනුපඤ්ඤත්තිං න ජානාතී’’ති වක්ඛමානත්තා පඨමපඤ්ඤත්ති ගහෙතබ්බාති ආහ ‘‘පඨමපඤ්ඤත්තිං න ජානාතී’’ති. අනුපඤ්ඤත්තීති එත්ථ අනුසද්දො නඋපච්ඡින්නත්ථොති ආහ ‘‘පුනප්පුනං පඤ්ඤත්තිං න ජානාතී’’ති. පච්ඡාත්ථොපි යුජ්ජතෙව පඨමපඤ්ඤත්තිතො පච්ඡා පඤ්ඤත්තත්තා. අනුසන්ධිවචනපථන්ති එත්ථ අනුසන්ධීනං වසෙන වචනපථන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කථානුසන්ධිවිනිච්ඡයානුසන්ධිවසෙන වත්ථු’’න්ති. ඤත්තිකිච්චන්ති ඤත්තියා කිච්චං. ඉමිනා ඤත්තියාති එත්ථ සාම්‍යත්ථෙ සාමිවචනං. කරධාතුසම්බන්ධෙ කරණවචනම්පි යුජ්ජතෙව. කරණන්ති එත්ථ ච යුපච්චයස්ස කම්මත්ථභාවඤ්ච දස්සෙති. න කෙවලං ඤත්තිකම්මෙ එව ඤත්තිකිච්චං න ජානාති, අථ ඛො ඤත්තිදුතියඤත්තිචතුත්ථකම්මෙසුපි න ජානාතීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඤත්තිදුතියඤත්තිචතුත්ථකම්මෙසූ’’තිආදි. පුබ්බෙ ඨපෙතබ්බාති ඤත්ති නාම කම්මවාචාය පුබ්බෙ ඨපෙතබ්බාති න ජානාති. ඉමිනා නපුබ්බකුසලභාවං දස්සෙති. ‘‘පච්ඡා’’ති ඉමිනා නඅපරකුසලභාවං දස්සෙති. පිසද්දෙන පඨමනයං අපෙක්ඛති. ‘‘කාලං න ජානාතී’’ති ඉමිනා අකාලඤ්ඤූති පදස්ස විග්ගහවාක්‍යං දස්සෙති. කාලං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අනජ්ඣිට්ඨො’’තිආදි.

‘‘ධුතඞ්ගෙ ආනිසංසං අජානිත්වා’’ති ඉමිනා මන්දමොමූහානං ඵලං දස්සෙති. පාපිච්ඡොති එත්ථ පාපිච්ඡො නාම පච්චයලාභස්ස පත්ථනාති ආහ ‘‘පච්චයලාභං පත්ථයමානො’’ති. කායවිවෙකො ච චිත්තවිවෙකො ච උපධිවිවෙකො ච කායචිත්තඋපධිවිවෙකං, සමාහාරද්වන්දො, පුබ්බපදෙසු උත්තරපදලොපො. එතස්සාති ආරඤ්ඤිකස්ස. ඉමිනා ඉමාය අත්ථො ඉදමත්ථො, සො එතස්සත්ථීති ඉදමත්ථීති වචනත්ථං දස්සෙති. අප්පිච්ඡඤ්ඤෙවාතිආදීසු එවසද්දානං ඡඩ්ඩෙතබ්බත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘න අඤ්ඤං කිඤ්චි ලොකාමිස’’න්ති.

නවවිධන්ති දිවසවසෙන තිවිධං, තථා කත්තබ්බාකාරවසෙන, තථා කාරකවසෙනාති නවවිධං උපොසථං.

කායදුච්චරිතාදි යස්මා න පසාදං සංවත්තෙති, න පසාදාය වා සංවත්තති, තස්මා අපාසාදිකන්ති වුච්චති. තෙන වුත්තං ‘‘අපාසාදිකන්ති කායදුච්චරිතාදි අකුසල’’න්ති. වෙලං අතික්කම්මාති භොජනාදිකාලං අතික්කමිත්වා. ඉමිනා අතිවෙලන්ති එත්ථ අතිසද්දස්ස අතික්කමනත්ථඤ්ච ‘‘අතිවෙල’’න්ති පදස්ස ‘‘විහරතො’’ති පදෙ කිරියවිසෙසනභාවඤ්ච දස්සෙති. අප්පං කාලන්ති යොජනා. අවතරණං ඔතාරොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඔතරණ’’න්ති. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු පඤ්චකෙසු.

ඉති පඤ්චකවාරවණ්ණනාය යොජනා සමත්තා.

එකුත්තරිකනයො ඡක්කවාරවණ්ණනා

326. ඡක්කෙසු එවමත්ථො වෙදිතබ්බොති යොජනා. ඉතීති එවං. ඉමා ඡ සාමීචියොති යොජනා. තත්ථාති ඡසු ආකාරෙසු. සතිසම්මොසෙනාති සතියා විප්පවාසෙන.

තත්ථාති චුද්දසසු පරමෙසු. තතොති ඡක්කතො. එකං අපනෙත්වාති යංකිඤ්චි එකං අපනෙත්වා. සෙසෙසූති ඡහි පරමෙහි සෙසෙසු අට්ඨසු පරමෙසු. අඤ්ඤානිපි ඡක්කානීති පඨමඡක්කතො අඤ්ඤානිපි අට්ඨ ඡක්කානි.

ඡ ආපත්තියොති තීණි ඡක්කානීති ‘‘ඡ ආපත්තියො’’ති වුත්තානි තීණි ඡක්කානීති යොජනා. වුත්තද්වයං එකං කත්වා. න්හානෙති න්හානසික්ඛාපදෙ. ඡක්කද්වයන්ති ආදායසමාදායවසෙන ඡක්කද්වයං. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු ඡක්කෙසු.

ඉති ඡක්කවාරවණ්ණනාය යොජනා සමත්තා.

එකුත්තරිකනයො සත්තකවාරවණ්ණනා

327. සත්තකෙසු ඡසු සාමීචීසු පක්ඛිපිත්වාති සම්බන්ධො. තත්ථෙවාති සමථක්ඛන්ධකෙ එව.

චම්පෙය්‍යකෙති චම්පෙය්‍යක්ඛන්ධකෙ. ‘‘අසද්ධම්මා’’ති පදස්ස භෙදනිස්සිතතුල්‍යනිස්සිතසමාසං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අසතං ධම්මා’’තිආදි. තත්ථ ‘‘අසතං ධම්මා’’ති ඉමිනා භෙදනිස්සිතසමාසං දස්සෙති, ‘‘අසන්තො වා ධම්මා’’ති ඉමිනා තුල්‍යනිස්සිතසමාසං දස්සෙති. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු සත්තකෙසු. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

ඉති සත්තකවාරවණ්ණනාය යොජනා සමත්තා.

එකුත්තරිකනයො අට්ඨකවාරවණ්ණනා

328. අට්ඨකෙසු අට්ඨානිසංසාදීනං දෙසනාකාරදෙසනට්ඨානානි දස්සෙන්තො ආහ ‘‘න මය’’න්තිආදි. තත්ථ ‘‘න මයං…පෙ… කරිස්සාමා’’ති ඉමිනා දෙසනාකාරං දස්සෙති, ‘‘කොසම්බකක්ඛන්ධකෙ’’ති ඉමිනා දෙසනට්ඨානං දස්සෙති. තම්පීති දුතියඅට්ඨකම්පි.

තෙරසකෙ වුත්තාති සම්බන්ධො. කුලානි දූසෙතීති එත්ථ ‘‘දූසෙතී’’ති කිරියාපදස්ස කරණං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පුප්ඵෙන වා’’තිආදි. ඉමෙහි අට්ඨහි දූසෙතීති යොජනා. ‘‘ලාභෙනා’’තිආදිනා ‘‘අට්ඨහි අසද්ධම්මෙහී’’ති එත්ථ අසද්ධම්මසරූපං දස්සෙති. සාරාගොති සංරාගො, භුසං රජ්ජනන්ති අත්ථො. පටිවිරොධොති දොසො. සො හි යස්මා අලාභාදීසු පටිවිරුජ්ඣති, තස්මා පටිවිරොධොති වුච්චති. පාළියන්ති විනයපාළියං.

පාණන්තිආදිකා ද්වෙ ගාථායො ද්වාදසක්ඛරෙන බන්ධිතා. පඨමගාථාය තතියපාදෙ චරියසද්දෙන යුත්තත්තා එකක්ඛරො අධිකො. අයං පනෙත්ථ යොජනා – පාණං න හනෙ න ඝාතෙය්‍ය, ආදින්නඤ්ච න ආදියෙ න ගණ්හෙය්‍ය, මුසා විතථවචනං න භාසෙ න කථෙය්‍ය, මජ්ජපො මජ්ජපානං න ච සියා, අබ්‍රහ්මචරියා මෙථුනා විරමෙය්‍ය, රත්තිං විකාලභොජනං න භුඤ්ජෙය්‍ය.

මාලං න ධාරෙ න ධාරෙය්‍ය, ගන්ධඤ්ච න ආචරෙ, සන්ථතෙ මඤ්චෙ ච ඡමායඤ්ච සයෙථ. එතඤ්හි උපොසථං අට්ඨඞ්ගිකං උපොසථං ඉති දුක්ඛන්තගුනා බුද්ධෙන පකාසිතන්ති ආහු පණ්ඩිතාති.

සඞ්ඝභෙදකෙති සඞ්ඝභෙදකක්ඛන්ධකෙ. තාසංයෙවාති භික්ඛුනීනමෙව. ‘‘උපාසිකා අට්ඨ වරානි යාචතී’’ති එවං සාමඤ්ඤවචනස්සාපි අත්ථපකරණාදිනා විසෙසවිසයො හොතීති ආහ ‘‘විසාඛා’’ති. සා හි විවිධා පුත්තනත්තුසඞ්ඛාතා සාඛා එතිස්සාත්ථීති විසාඛාති වුච්චති. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු අට්ඨකෙසු. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

ඉති අට්ඨකවාරවණ්ණනාය යොජනා සමත්තා.

එකුත්තරිකනයො නවකවාරවණ්ණනා

329. නවකෙසු අචරීතිආදීනීති ආදිසද්දෙන ‘‘චරති, චරිස්සතී’’තිආදීනි (දී. නි. 3.340; අට්ඨ. නි. 9.29-30) සඞ්ගණ්හාති. තං කුතෙත්ථ ලබ්භාති එත්ථ තන්ති අනත්ථචරණං, කොපකරණං වා. කුතොති කෙන කාරණෙන. එත්ථාති එතස්මිං අනත්ථචරකපුග්ගලෙ. ලබ්භාති ලද්ධා, සක්කා ලද්ධුං න ලබ්භා එවාති අත්ථො. නවන්නං වා භික්ඛූනං කාරණාති යොජනා. තණ්හන්ති ද්වීසු එසනතණ්හාඑසිතතණ්හාසු එසනතණ්හං. පටිච්චාති ආරබ්භ. පරියෙසනාති පුනප්පුනං එසනා. ලාභොති රූපාදිආරම්මණලාභො. විනිච්ඡයොති ඤාණතණ්හාදිට්ඨිවිතක්කවසෙන චතුබ්බිධො විනිච්ඡයො. චතුබ්බිධො හි ධම්මො ‘‘එත්තකං මය්හං භවිස්සතී’’තිආදිනා විනිච්ඡිනති අනෙනාති විනිච්ඡයොති වුච්චති. ඡන්දරාගොති බලවරාගො. අජ්ඣොසානන්ති ‘‘අහං මම’’න්ති බලවසන්නිට්ඨානං, පරිග්ගහොති තණ්හාදිට්ඨිවසෙන පරිච්ඡින්දිත්වා ගහණං. මච්ඡරියන්ති පරෙසං සාධාරණභාවස්ස අසහනතා. ආරක්ඛාති ද්වාරපිදහනමඤ්ජූසගොපනාදිවසෙන ආභුසො රක්ඛනං. ආරක්ඛාධිකරණන්ති ආරක්ඛකාරණා, හෙත්වත්ථෙ චෙතං පච්චත්තවචනං. දණ්ඩාදානාදීසු පරනිසෙධනත්ථං දණ්ඩස්ස ආදානං දණ්ඩාදානං. තථා එකතොධාරාදිනො සත්ථස්ස ආදානං සත්ථාදානං. කලහොති කායකලහොපි වාචාකලහොපි. විග්ගහොති විරුද්ධවසෙන ගහණං. විවාදොති විරුද්ධවසෙන වදනං. ‘‘තුවං තුව’’න්ති අනාදරවසෙන වදනං තුවංතුවං වාදො, පෙසුඤ්ඤවසෙන වදනං පෙසුඤ්ඤවාදො, මුසාවසෙන වදනං මුසාවාදො, දණ්ඩාදානඤ්ච සත්ථාදානඤ්ච කලහො ච විග්ගහො ච විවාදො ච තුවංතුවංවාදො ච පෙසුඤ්ඤවාදො ච මුසාවාදො ච දණ්ඩාදාන…පෙ… මුසාවාදා. මුසාවාදාති එත්ථ වාදසද්දො ‘‘තුවං තුව’’න්ති ච ‘‘පෙසුඤ්ඤ’’න්ති ච එත්ථාපි යොජෙතබ්බො. ‘‘අහං සෙය්‍යොහමස්මී’’ති පවත්තමානාදයොති යොජනා. අධිට්ඨිතකාලතො පට්ඨාය න විකප්පෙතබ්බානීති අධිට්ඨානවිකප්පනං එකතො න කාතබ්බං, අධිට්ඨිතෙ න විකප්පෙතබ්බන්ති අධිප්පායො. පරිණතං ලාභං පරිණාමෙතීති සම්බන්ධො.

එතෙසංයෙව දානානන්ති එතෙසංයෙව අධම්මිකානං දානානං. සඞ්ඝස්ස නින්නන්ති සඞ්ඝස්ස නතං, නාමිතං වා ලාභන්ති සම්බන්ධො. සඞ්ඝස්ස නමති, නාමියතීති වා නින්නං. තෙසංයෙවාති තෙසංයෙව තිණ්ණං ධම්මිකදානානං. තයො තයො දානපටිග්ගහපරිභොගෙ සම්පිණ්ඩෙත්වා නවකො ගහෙතබ්බො. තත්ථෙවාති සමථක්ඛන්ධකෙ එව. ඔවාදවග්ගස්සාති භික්ඛුනොවාදවග්ගස්ස. තත්ථෙවාති ඔවාදවග්ගස්ස පඨමසික්ඛාපදෙ එව. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු නවකෙසු.

ඉති නවකවාරවණ්ණනාය යොජනා සමත්තා.

එකුත්තරිකනයො දසකවාරවණ්ණනා

330. දසකෙසු අට්ඨානෙ වා පනාති අකාරණෙ වා පන. තත්ථාති නවකෙසු. ‘‘නත්ථි දින්නන්තිආදිවසෙනා’’ති ආදිසද්දෙන ‘‘නත්ථි යිට්ඨං නත්ථි හුත’’න්තිආදයො (ධ. ස. 1221; ම. නි. 94.225; 3.91, 116; සං. නි. 3.210; අ. නි. 10.176) නව නත්ථිකා සඞ්ගහෙතබ්බා. ‘‘සස්සතො ලොකොති ආදිවසෙනා’’තිආදිසද්දෙන (දී. නි. 1.31; ම. නි. 1.269) ‘‘අසස්සතො ලොකො’’තිආදයො (ම. නි. 1.269) නව අන්තග්ගාහිකෙ සඞ්ගණ්හාති. විපරීතා සම්මත්තාති දසහි මිච්ඡත්තෙහි විපරීතා දස සම්මත්තා සම්මාදිට්ඨි සම්මාසඞ්කප්පො සම්මාවාචා සම්මාකම්මන්තො සම්මාආජීවො සම්මාවායාමො සම්මාසති සම්මාසමාධි සම්මාඤාණං සම්මාවිමුත්තීති.

දස ආදීනවා නිද්දිට්ඨාති සම්බන්ධො. උන්දූරක්ඛායිතන්ති මූසිකෙන ඛාදිතං. එත්ථ හි ඛෙධාතු ඛාදනත්ථො හොති. අග්ගිදඩ්ඪන්ති අග්ගිනා දඩ්ඪං. එතෙසූති එතෙසු දසසු පංසුකූලෙසු. උදකසාටිකං වා සංකච්චිකං වාති භික්ඛුනීනං උදකසාටිකං වා සංකච්චිකං වා. එත්ථ වාසද්දො අනියමවිකප්පත්ථො.

පණ්ණසන්ථාරො තිණසන්ථාරෙන සඞ්ගහිතො. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු දසකෙසු.

ඉති දසකවාරවණ්ණනාය යොජනා සමත්තා.

එකුත්තරිකනයො එකාදසකවාරවණ්ණනා

331. එකාදසකෙසු තිණපාදුකාති මුඤ්ජපබ්බජෙහි අවසෙසා තිණමයපාදුකා. කට්ඨපාදුකසඞ්ගහමෙවාති කට්ඨපාදුකෙ සඞ්ගහං එව. තම්බලොහමයෙන වා දාරුමයෙන වාති වාසද්දො අනියමවිකප්පත්ථො. ‘‘නසි අනිමිත්තා’’තිආදයො භික්ඛුනික්ඛන්ධකෙ (චූළව. 423) නිද්දිට්ඨා. තෙ සබ්බෙති සබ්බෙ තෙ ගණ්ඨිකවිධා. නග්ගෙනාති අචෙලකෙන. තෙ සබ්බෙති සබ්බෙ තෙ අවන්දියපුග්ගලා. පුබ්බෙති දසකෙ. කම්මවග්ගෙති අවසානෙ කම්මවග්ගෙ.

සො භික්ඛු යං න නිගච්ඡෙය්‍ය, එතං න නිගතං අට්ඨානං අනවකාසොති යොජනා. එවඤ්හි සති යංසද්දො කිරියාපරාමසනො හොති, අථ වා යං යෙන කාරණෙන න නිගච්ඡෙය්‍ය, එතං කාරණං අට්ඨානන්ති යොජනා. අනධිගතං සමාධින්ති යොජනා. සද්ධම්මාස්සාති සද්ධම්මා අස්ස. අස්ස අක්කොසකපරිභාසකස්ස භික්ඛුස්ස සද්ධම්මා න වොදායන්ති න පරියොදපෙන්තීති අත්ථො. රොගාතඞ්කන්ති රොගසඞ්ඛාතං ආතඞ්කං. නිරයං උපපජ්ජතීති නිරයම්හි උපපජ්ජති. ‘‘උපපජ්ජතී’’ති එත්ථ උපඉති කම්මප්පවචනීයඋපසග්ගෙන යුත්තත්තා ‘‘නිරය’’න්ති එත්ථ භුම්මත්ථෙ උපයොගවචනං දට්ඨබ්බං. එත්ථ එතස්මිං අඞ්ගුත්තරපාළියං (අ. නි. 11.6).

ආසෙවිතායාති එත්ථ ආත්‍යූපසග්ගො ආදිකම්මත්ථොති ආහ ‘‘ආදිතො පට්ඨාය සෙවිතායා’’ති. ‘‘නිප්ඵාදිතායා’’තිඉමිනා භාවිතායාති එත්ථ භූසද්දො සත්තත්ථොති දස්සෙති, ‘‘වඩ්ඪිතායා’’ති ඉමිනා වඩ්ඪනත්ථොති දස්සෙති. බහුලීකතායාති එත්ථ බහුලං නාම අත්ථතො පුනප්පුනන්ති ආහ ‘‘පුනප්පුනං කතායා’’ති. සුයුත්තයානසදිසායාති සුට්ඨු යුත්තෙන යානෙන සදිසාය. ඉමිනා යානීකතායාති එත්ථ න යංකිඤ්චි යානං විය කතං හොති, අථ ඛො ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ ආරොහනීයත්තා සුයුත්තයානං විය කතං හොතීති දස්සෙති. යථා කරියමානෙ පතිට්ඨා හොතීති යොජනා. වත්ථුකතායාති එත්ථ වත්ථුසද්දො පතිට්ඨත්ථොති දස්සෙති. වසති පතිට්ඨහති එත්ථාති වත්ථූති වචනත්ථො කාතබ්බො. අනුට්ඨිතායාති එත්ථ අනුසද්දො නඋපච්ඡින්නත්ථො, ඨාධාතු උප්පජ්ජනත්ථොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අනු අනු පවත්තිතායා’’ති. ‘‘සමන්තතො’’ති ඉමිනා පරිචිතායාති එත්ථ පරිසද්දො සමන්තත්ථොති දස්සෙති. ‘‘අභිවඩ්ඪිතායා’’ති ඉමිනා චිධාතු වඩ්ඪනත්ථොති දස්සෙති. සමාරද්ධායාති පරිපුණ්ණං ආරාධිතාය. රාධධාතු හි සාධනත්ථො හොති. ‘‘වසීභාවං උපනීතායා’’ති ඉමිනා තදත්ථං අධිප්පායෙන දස්සෙති. ‘‘න පාපකං සුපිනං පස්සතී’’ති වචනස්ස අත්ථාපත්තිනයං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘භද්‍රකං පනා’’තිආදි. වුද්ධිකාරණභූතන්ති වුද්ධියා කාරණභූතං සුපිනන්ති සම්බන්ධො. දෙවතා රක්ඛන්තීති එත්ථ සාමඤ්ඤතො වුත්තෙපි ආරක්ඛදෙවතායෙව ගහෙතබ්බාති ආහ ‘‘ආරක්ඛදෙවතා’’ති. ආරක්ඛදෙවතා නාම භුම්මදෙවාදයො. ඛිප්පන්ති භාවනපුංසකං. ඉමිනා තුවටං චිත්තන්ති එත්ථ තුවටසද්දො ඛිප්පපරියායොති දස්සෙති. උත්තරිමප්පටිවිජ්ඣන්තොති එත්ථ ‘‘උත්තරි’’න්ති පදස්ස අවධිපෙක්ඛත්තා තස්ස අවධි ච උත්තරිසද්දස්ස ඉධ අරහත්තවාචකභාවඤ්ච විධධාතුයා සච්ඡිකරණත්ථඤ්ච දස්සෙන්තො ආහ ‘‘මෙත්තාඣානතො’’තිආදි. තත්ථ ‘‘මෙත්තාඣානතො’’ති ඉමිනා අවධිං දස්සෙති, ‘‘අරහත්ත’’න්ති ඉමිනා ‘‘උත්තරි’’න්ති පදස්ස සරූපත්ථං දස්සෙති, ‘‘අසච්ඡිකරොන්තො’’ති ඉමිනා විධධාතුයා සච්ඡිකරණත්ථං දස්සෙති. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු එකාදසකෙසු.

ඉති එකාදසකවාරවණ්ණනාපරියොසානාය

එකුත්තරිකවණ්ණනාය

යොජනා සමත්තා.