පඤ්ඤත්තිවාරයොජනා

එවං ද්වාවීසතිඛන්ධකානං සංවණ්ණනං කත්වා ඉදානි ‘‘පරිවාරො’’ති සඞ්ගහමාරූළ්හස්ස විනයස්ස සංවණ්ණනං කරොන්තො අයමාචරියො පඨමං තාව අනුසන්ධිදස්සනමුඛෙන පටිඤ්ඤං කාතුකාමො ආහ ‘‘විසුද්ධපරිවාරස්සා’’තිආදි. තත්ථ විසුද්ධපරිවාරස්සාති විසුද්ධාය චතුපරිසාය පරිවාරිතස්ස, අථවා විසුද්ධෙන චතුපරිසසඞ්ඛාතෙන පරිවාරෙන සමන්නාගතස්ස භගවතොති සම්බන්ධො. පරිවාරෙ හි විසුද්ධෙ තෙන පරිවාරිතො, තංපරිවාරිතො වා භගවාපි විසුද්ධොයෙව නාම හොති. ඉමිනා සංවණ්ණියමානස්ස ‘‘පරිවාරො’’ති සඞ්ගහමාරූළ්හස්ස දෙසෙතබ්බධම්මස්ස අනුරූපෙන දෙසකභූතස්ස භගවතො ථොමනං කතං හොති. ධම්මක්ඛන්ධසරීරස්සාති සීලාදිධම්මක්ඛන්ධසඞ්ඛාතෙන සරීරෙන සමන්නාගතස්ස, ඉමිනා සංවණ්ණිතානං ඛන්ධකානමනුරූපෙන භගවතො ථොමනං කතං හොති. පකති හෙසාචරියානං යදිදං දෙසෙතබ්බධම්මානුරූපෙන දෙසකස්ස ථොමනා (සාරත්ථ. ටී. 1.ගන්ථාරම්භකථා; විසුද්ධි. මහාටී. 1.1). අනන්තරාති අනන්තරෙ කාලෙ.

යොති විනයො. පුබ්බාගතන්ති පුබ්බෙ වුත්තෙසු විභඞ්ගඛන්ධකෙසු ආගතං. නයන්ති සද්දඅත්ථවිනිච්ඡයනයසඞ්ඛාතං සබ්බං නයං. හිත්වාති චජිත්වා. අනුත්තානත්ථවණ්ණනන්ති අනුත්තානානං පදානමත්ථවණ්ණනං. අයං පනෙත්ථ යොජනා – විසුද්ධපරිවාරස්ස ධම්මක්ඛන්ධසරීරස්ස භගවතො සාසනෙ ඛන්ධකානමනන්තරා ‘‘පරිවාරො’’ති යො විනයො සඞ්ගහං සමාරූළ්හො, තස්ස විනයස්ස පුබ්බාගතං නයං හිත්වා ඉදානි අනුත්තානත්ථවණ්ණනං කරිස්සාමීති.

1. තත්ථ තත්ථාති ‘‘තස්ස අනුත්තානත්ථවණ්ණනං කරිස්සාමී’’ති යො පරිවාරසඞ්ඛාතො විනයො සංවණ්ණෙතබ්බභාවෙන වුත්තො, තත්ථ. සඞ්ඛෙපත්ථොති සමාසත්ථො. යං තෙනාති එත්ථ තසද්දස්ස අනියමනිද්දෙසභාවං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යො සො’’ති. තත්ථ යොති අනියම නිද්දෙසො, තස්ස ‘‘තෙනා’’ති නියමනං දට්ඨබ්බං. සොති පදාලඞ්කාරො. ද්වීසු හි සබ්බනාමෙසු යෙභුය්‍යෙන පුබ්බමෙව පධානං, පච්ඡිමං පන වචනාලඞ්කාරං. යො සො භගවා පඤ්ඤපෙසීති සම්බන්ධො. චිරට්ඨිතිකත්ථන්ති චිරං පඤ්චවස්සසහස්සකාලං ඨිතිකත්ථාය, ‘‘යාචිතො’’ති ච ‘‘පඤ්ඤපෙසී’’ති ච සම්බන්ධො. ධම්මසෙනාපතිනා යාචිතොති සම්බන්ධො. යාචිතො හුත්වා පඤ්ඤපෙසීති යොජනා. තෙන භගවතා පඤ්ඤත්තන්ති සම්බන්ධො. ‘‘ජානතා පස්සතා’’ති ද්වින්නං පදානං කම්මමෙව දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තස්ස තස්සා’’තිආදි. තත්ථ ‘‘පඤ්ඤත්තිකාල’’න්ති ඉමිනා ‘‘ජානතා’’ති පදස්ස කම්මං දස්සෙති, ‘‘දස අත්ථවසෙ’’ති ඉමිනා ‘‘පස්සතා’’ති පදස්ස කම්මං.

එවං කම්මදස්සනෙන යොජනානයං දස්සෙත්වා ඉදානි කරණදස්සනෙන අපරම්පි යොජනානයං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අපිචා’’තිආදි. ‘‘පුබ්බෙනිවාසාදීහී’’තිආදිසද්දෙන දිබ්බචක්ඛුස්ස විසුං ගහෙතබ්බත්තා ඉද්ධිවිධදිබ්බසොතපරචිත්තවිජානනානි ගහෙතබ්බානි. ඉමෙහි පදෙහි ‘‘ජානතා, පස්සතා’’ති ද්වින්නං පදානං පඤ්චන්නං ලොකියඅභිඤ්ඤානමෙව කරණභාවං දස්සෙති. තීහි විජ්ජාහීති පුබ්බෙනිවාසදිබ්බචක්ඛුආසවක්ඛයඤාණසඞ්ඛාතාහි තීහි විජ්ජාහි. ඡහි වා පන අභිඤ්ඤාහීති සහ ආසවක්ඛයඤාණෙන පඤ්චලොකියාභිඤ්ඤාසඞ්ඛාතාහි ඡහි අභිඤ්ඤාහි. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු තීසු කාලෙසු, පඤ්චසුපි ඤෙය්‍යධම්මෙසු. සමන්තචක්ඛුනාති අනාවරණසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණසඞ්ඛාතෙන සමන්තචක්ඛුනා. පඤ්ඤායාති සබ්බඤ්ඤුතපඤ්ඤාය. තිරොකුට්ටාදීති ආදිසද්දෙන තිරොපබ්බතාදයො සඞ්ගණ්හාති. මංසචක්ඛුනාති පසාදචක්ඛුනා. පටිවෙධපඤ්ඤායාති මග්ගපඤ්ඤාය. දෙසනාපඤ්ඤායාති සබ්බඤ්ඤුතපඤ්ඤාය. සබ්බඤ්ඤුතපඤ්ඤායෙව හි අත්ථතො දෙසනාපඤ්ඤා නාම. තෙන වුත්තං ‘‘තස්සා පඤ්ඤාය තෙජසා. අභිධම්මකථාමග්ගං, දෙවානං සම්පවත්තයීති (ධ. ස. අට්ඨ. ගන්ථාරම්භකථා 5). ඉමෙහි පදෙහි අවත්ථාවසෙන විසුං විසුං ද්වින්නං පදානං කරණසම්භවං දස්සෙති. අරහතාති අරීනං අරානඤ්ච හතත්තා, පච්චයාදීනඤ්ච අරහත්තා අරහතා. සම්මාසම්බුද්ධෙනාති සම්මා සාමඤ්ච සබ්බධම්මානං බුද්ධත්තා සම්මාසම්බුද්ධෙන, තෙන භගවතාති සම්බන්ධො. කෙනාභතන්ති තං පඨමං පාරාජිකං කෙන ආභතං, ඉති සඞ්ඛෙපත්ථොති යොජනා.

2. පුච්ඡාවිසජ්ජනෙ පන එවමත්ථො වෙදිතබ්බොති යොජනා. යං තෙන…පෙ… පාරාජිකන්ති ඉදං පදං පච්චුද්ධරණමත්තමෙවාති සම්බන්ධො. පතිඋද්ධරණමත්තමෙව, න අත්ථදස්සනන්ති අත්ථො. එත්ථාති එතෙසු පදෙසු. එකා පඤ්ඤත්තීති එකා පඨමපඤ්ඤත්ති. අනුපඤ්ඤත්තියොති පච්ඡා ඨපිතා පඤ්ඤත්තියො.

එත්තාවතාති එත්තකෙන ‘‘එකා පඤ්ඤත්ති, ද්වෙ අනුපඤ්ඤත්තියො’’ති වචනමත්තෙන විස්සජ්ජිතා හොන්තීති සම්බන්ධො. තතියං පුච්ඡන්ති සම්බන්ධො. කස්මා අනුප්පන්නපඤ්ඤත්ති තස්මිං නත්ථීති ආහ ‘‘අයං හී’’තිආදි. තත්ථ හි යස්මා අඤ්ඤත්‍ර නත්ථි, තස්මා නත්ථීති යොජනා. ‘‘අනුප්පන්නෙ දොසෙ පඤ්ඤත්තා’’ති ඉමිනා අනුප්පන්නෙ දොසෙ පඤ්ඤපෙතබ්බාති අනුප්පන්නපඤ්ඤත්තීති වචනත්ථං දස්සෙති. සාති අනුප්පන්නපඤ්ඤත්ති. තස්මාති යස්මා අඤ්ඤත්‍ර නත්ථි, තස්මා. සබ්බත්ථපඤ්ඤත්තීති එත්ථ සබ්බස්මිං පදෙසෙ පඤ්ඤත්ති සබ්බත්ථපඤ්ඤත්තීති අලුත්තසමාසං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘මජ්ඣිමදෙසෙ චෙවා’’තිආදි. ‘‘මජ්ඣිමදෙසෙ චෙව පච්චන්තිමජනපදෙසු චා’’ති ඉමිනා ‘‘සබ්බත්ථා’’ති පදස්ස සරූපං දස්සෙති. පදෙසපඤ්ඤත්තිං අපනෙත්වා සබ්බත්ථපඤ්ඤත්තිං පාරිසෙසනයෙන දස්සෙන්තො ආහ ‘‘විනයධරපඤ්චමෙනා’’තිආදි. තත්ථ විනයධරපඤ්චමෙනාති අනුස්සාවනාචරියපඤ්චමෙන. එත්ථෙවාති මජ්ඣිමදෙසෙයෙව. එතෙහීති චතූහි සික්ඛාපදෙහි. සෙසානීති චතූහි සික්ඛාපදෙහි සෙසානි.

සාධාරණපඤ්ඤත්තීති එත්ථ සාධාරණා නාම භික්ඛුභික්ඛුනීනමෙවාති ආහ ‘‘භික්ඛූනඤ්චෙව භික්ඛුනීනඤ්චා’’ති. ඉදං පනාති පඨමපාරාජිකං පන, පඤ්ඤත්තන්ති සම්බන්ධො. විනීතකථාමත්තමෙවාති විනීතවත්ථුපකාසකං කථාමත්තමෙව. තාසන්ති භික්ඛුනීනං. බ්‍යඤ්ජනමත්තමෙවාති ‘‘සාධාරණා’’ති ච ‘‘උභතො’’ති ච බ්‍යඤ්ජනමත්තමෙව. එත්ථාති සාධාරණපඤ්ඤත්තිඋභතොපඤ්ඤත්තිපදෙ.

‘‘නිදානෙ අනුපවිට්ඨ’’න්ති ඉමිනා ‘‘නිදානොගධ’’න්ති පදස්ස සත්තමීසමාසඤ්ච ඔගධසද්දස්ස අනුපවිට්ඨත්ථඤ්ච දස්සෙති. ඔගාළ්හො හුත්වා ධරති තිට්ඨතීති ඔගධං. නනු නිදානොගධෙ සති ‘‘පඨමෙන උද්දෙසෙනා’’ති වත්තබ්බං, කස්මා ‘‘දුතියෙන උද්දෙසෙනා’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘නිදානොගධ’’න්ති. නිදානපරියාපන්නම්පි සමානන්ති නිදානපරියාපන්නං සමානම්පීති යොජනා. පිසද්දො ගරහත්ථො, පගෙව දුතියෙ උද්දෙසෙ පරියාපන්නෙති දස්සෙති. ‘‘සීලවිපත්තිආදීන’’න්ති වචනං විත්ථාරෙන්තො ආහ ‘‘පඨමා හී’’තිආදි.

ද්වඞ්ගිකෙනාති කායචිත්තසඞ්ඛාතෙන ද්වඞ්ගිකෙන. නනු ‘‘එකෙන සමුට්ඨානෙනා’’ති වුත්තත්තා ‘‘කායතොයෙවා’’ති වත්තබ්බං, අථ කස්මා ‘‘කායතො ච චිත්තතො ච සමුට්ඨාතී’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘එත්ථ හී’’තිආදි. එත්ථාති ‘‘එකෙන සමුට්ඨානෙනා’’ති වචනෙ. චිත්තන්ති සෙවනචිත්තං. ආපන්නොසීති ත්වං ආපන්නො අසීති යොජනා. ආම ආපන්නොම්හීති ආම අහං ආපන්නො අම්හීති යොජනා. තාවදෙවාති තස්මිං පටිජානක්ඛණෙයෙව. තං පුග්ගලන්ති පාරාජිකමාපන්නං තං පුග්ගලං. තප්පච්චයාති තස්ස පාරාජිකමාපන්නස්ස කාරණා. ‘‘න කතමෙන සමථෙන සම්මතී’’ති යං පන වචනං වුත්තන්ති යොජනා. තන්ති වචනං, වුත්තන්ති සම්බන්ධො.

වුත්තමාතිකා පඤ්ඤත්තීති වුත්තමාතිකාසඞ්ඛාතා පඤ්ඤත්ති විනයො නාමාති යොජනා. මාතිකා හි යස්මා පඤ්ඤපීයති සඞ්ඛෙපෙන ඨපීයති, පකාරං ජානාපෙති වා, තස්මා පඤ්ඤත්තීති වුච්චති. ‘‘පදභාජනං වුච්චතී’’ති ඉමිනා විත්ථාරෙන භාජියති එතායාති විභත්තීති දස්සෙති. වීතික්කමොති කායවාචාවීතික්කමො. සො හි න සංවරති කායවාචං න පිදහතීති අසංවරොති වුච්චති. යෙසං වත්තතීති එත්ථ වත්තතිකිරියාය කත්තාරං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘විනයපිටකඤ්ච අට්ඨකථා චා’’ති. පගුණාති වාචුග්ගතා. තෙති තෙ පුග්ගලා, ධාරෙන්තීති සම්බන්ධො. හීති සච්චං, යස්මා වා. එතස්සාති පඨමපාරාජිකස්ස. කෙනාභතන්ති එත්ථ භරධාතුයා ධාරණපොසනත්ථෙසු (පාණිනී 108 ධාතුපාඨෙ) ධාරණත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කෙන ආනීත’’න්ති. ‘‘පරම්පරාය ආනීත’’න්ති ඉමිනා පරම්පරාභතන්ති පදස්ස තතියාසමාසං දස්සෙති. අථවා ‘‘කෙනාභත’’න්ති පුච්ඡාය අනුරූපං යකාරලොපවසෙන වාක්‍යන්ති දස්සෙති.

3. උපාලි දාසකො චෙවාතිආදිකා ගාථායො කිමත්ථං කෙහි ඨපිතාති ආහ ‘‘ඉදානී’’තිආදි. තන්ති පරං පරං. තත්ථාති තාසු ගාථාසු. යන්ති වචනං. ඉමිනා නයෙනාති පඨමපාරාජිකස්ස පුච්ඡාවිසජ්ජනෙ වුත්තෙන ඉමිනා නයෙන.

ඉති මහාවිභඞ්ගෙ පඤ්ඤත්තිවාරවණ්ණනාය යොජනා සමත්තා.

කතාපත්තිවාරාදිවණ්ණනා

157. ඉතොති පඤ්ඤත්තිවාරතො, පරං වුත්තා සත්ත වාරා උත්තානත්ථා එවාති යොජනා. කතාපත්තිවාරොති ‘‘කතාපත්තී’’ති පදෙන ලක්ඛිතො වාරො. එසෙව නයො සෙසෙසුපි. තදනන්තරොති තෙසං සත්තන්නං වාරානං අනන්තරෙ වුත්තො. සමුච්චයවාරොති සං එකතො ආපත්තිවිපත්තිආදයො උචියන්ති සම්පිණ්ඩියන්ති එත්ථාති සමුච්චයො, සොයෙව වාරො සමුච්චයවාරො.

188. තතොති තෙහි අට්ඨහි වාරෙහි, පරං වුත්තාති සම්බන්ධො. පච්චයවසෙන වුත්තො එකො පඤ්ඤත්තිවාරොති යොජනා. පච්චයවසෙනාති පච්චයසද්දස්ස වසෙන. තස්සාති පච්චයස්ස. තෙපීති අට්ඨ වාරාපි. ඉතීතිආදි නිගමනං. තතොති මහාවිභඞ්ගතො, පරං ආගතාති සම්බන්ධො. එවං ඉමෙ ද්වත්තිංස වාරාති යොජනා. හීති සච්චං, යස්මා වා. එත්ථාති ද්වත්තිංසවාරෙසු.

සමුට්ඨානසීසවණ්ණනා

257. තදනන්තරායාති තෙසං ද්වත්තිංසවාරානං අනන්තරං වුත්තාය සමුට්ඨානකථාය එවමත්ථො වෙදිතබ්බොති යොජනා. අනත්තා ඉති නිච්ඡිතාති අනත්තාත්වෙව විනිච්ඡිතා. ඉමිනා අනත්තා ඉති නිච්ඡයාති එත්ථ චිධාතුයා විනිච්ඡයත්ථං දස්සෙති. ‘‘අනිච්චාකාරාදීහී’’ති ඉමිනා සභාගධම්මානන්ති එත්ථ අනිච්චාකාරාදීහි සමානො භාගො එතෙසන්ති සභාගා, තෙයෙව ධම්මා සභාගධම්මාති වචනත්ථං දස්සෙති. නාමමත්තම්පීති අනිච්චාදිනාමමත්තම්පි. පිසද්දෙන පගෙව නාමිකො අනිච්චාදිසභාවොති දස්සෙති. න පඤ්ඤායතීති න ඛායති. ඉමිනා න නායතීති එත්ථ ඤාධාතුයා ඛායනත්ථං දස්සෙති. දුක්ඛහානින්ති එත්ථ දුක්ඛං ජහාතීති දුක්ඛහානීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘දුක්ඛඝාතන’’න්ති. දුක්ඛං හනතීති දුක්ඛඝාතනො, සද්ධම්මො, තං. ‘‘ඛන්ධකා යා ච මාතිකා’’ති වත්තබ්බෙ සුඛුච්චාරණත්ථාය රස්සවසෙන පාඨො අත්ථීති ආහ ‘‘ඛන්ධකා ය ච මාතිකා’’ති. සමුට්ඨානං නියතොකතන්ති (සං. නි. 1.216) එත්ථ ‘‘සමුට්ඨානං නියතකත’’න්ති වත්තබ්බෙ ‘‘පරොසහස්ස’’න්තිආදීසු විය ඔකාරාගමවසෙන ‘‘සමුට්ඨානනියතොකත’’න්ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘සමුට්ඨානං නියතකත’’න්ති. එතෙනාති ‘‘සමුට්ඨානං නියතොකත’’න්ති පාඨෙන. පච්චෙතබ්බොති පති එතබ්බො, පටිමුඛං ඤාතබ්බොති අත්ථො. අඤ්ඤෙහීති තීහි සික්ඛාපදෙහි අඤ්ඤෙහි සික්ඛාපදෙහි.

තත්ථාති සම්භෙදනිදානවචනෙසු. සම්භෙදවචනෙන පච්චෙතබ්බන්ති සම්බන්ධො. හීති සච්චං. තානි තීණි සික්ඛාපදානි ඨපෙත්වාති සම්බන්ධො. පඤ්ඤත්තිදෙසසඞ්ඛාතන්ති පඤ්ඤත්තිට්ඨානභූතදෙසසඞ්ඛාතං. ‘‘ඉමානි තීණී’’ති ඉමිනා ‘‘දිස්සන්තී’’ති කිරියාය කත්තාරං දස්සෙති. ‘‘පඤ්ඤායන්තී’’ති ඉමිනා දිසධාතුයා ඛායනත්ථං දස්සෙති. තත්ථාති සමුට්ඨානනියමසම්භෙදනිදානසඞ්ඛාතෙසු තීසු, නිද්ධාරණෙ භුම්මං. ඉතරං පනාති සමුට්ඨානනියමසම්භෙදෙහි අඤ්ඤං පන.

ආළවීති ආළවියං. සක්කෙසු භග්ගෙසු චාති එත්ථ ජනපදනාමත්තා බහුවචනවසෙන වුත්තං.

ද්වීසු විභඞ්ගෙසු පඤ්ඤත්තං යං සික්ඛාපදං උද්දිසන්තීති යොජනා. ‘‘විභඞ්ගෙසූ’’ති ඉමිනා විභඞ්ගෙති එත්ථ සුකාරලොපොති දස්සෙති. තස්සාති සික්ඛාපදස්ස. යථාඤායන්ති යුත්තියා අනුරූපං. තන්ති සමුට්ඨානං. මෙ සුණාථාති මම සන්තිකා සුණාථ. ඉතීති අයමත්ථො.

කථිනන්ති පඨමකථිනසමුට්ඨානං. අනනුඤ්ඤාතාය සද්ධින්ති අනනුඤ්ඤාතසමුට්ඨානෙන සද්ධිං. සදිසා ඉධ දිස්සරෙති එත්ථ ඉධසද්දො අත්ථපකරණවසෙන උභතොවිභඞ්ගවිසයොති ආහ ‘‘ඉධ උභතොවිභඞ්ගෙ’’ති. ‘‘සදිසානී’’ති ඉමිනා සදිසාති එත්ථ නිකාරස්සාකාරාදෙසො දස්සිතො. ‘‘දිස්සන්තී’’ති ඉමිනා දිස්සරෙති එත්ථ අන්තිසද්දස්ස රෙකාරො (නිරුත්තිදීපනියං 570 සුතෙ) දස්සිතො.