සමුට්ඨානසීසො

පඨමපාරාජිකසමුට්ඨානවණ්ණනා

258. කිමත්ථං ‘‘මෙථුනං සුක්කසංසග්ගො’’තිආදිවචනං වුත්තන්ති ආහ ‘‘ඉදානී’’තිආදි. තත්ථ තත්ථාති ‘‘මෙථුනං සුක්කසංසග්ගො’’තිආදිවචනෙ. සමුට්ඨානසීසන්ති සමුට්ඨානානං, සමුට්ඨානෙසු වා සීසං. සෙසානීති පඨමපාරාජිකතො සෙසානි පඤ්චසත්තති සික්ඛාපදානි. තෙනාති පඨමපාරාජිකෙන. ‘‘සුක්කසංසග්ගො’’තිආදිවචනං සංවණ්ණෙන්තො ආහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි. තත්ථ තත්ථාති ‘‘සුක්කසංසග්ගො’’තිආදිවචනෙ.

ඛුද්දකවණ්ණනාවසානෙති ඛුද්දකට්ඨකථාය අවසානෙ.

ලිඞ්ගවිපරියායොති ලිඞ්ගවිපල්ලාසො. කායමානසිකා කතාති එත්ථ කායමානසෙසු පවත්තා කායමානසිකාති වුත්තෙ සමුට්ඨානාති ආහ ‘‘කායචිත්තසමුට්ඨානා කතා’’ති.

දුතියපාරාජිකසමුට්ඨානවණ්ණනා

259. ඉදං සමුට්ඨානං එකං සමුට්ඨානසීසන්ති සම්බන්ධො. ‘‘අදින්නාදාන’’න්ති ඉමිනා අදින්නන්ති එත්ථ සමුදායනාමෙ එකදෙසවොහාරොති දස්සෙති. සෙසානීති දුතියපාරාජිකතො සෙසානි එකූනසත්තති සික්ඛාපදානි. තෙනාති දුතියපාරාජිකෙන. තත්ථාති ‘‘විග්ගහුත්තරී’’තිආදිවචනෙ. විග්ගහුත්තරීතිආදිපදානං බ්‍යඤ්ජනෙ ආදරමකත්වා අත්ථමෙව දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘මනුස්සවිග්ගහඋත්තරිමනුස්සධම්මසික්ඛාපදානී’’ති. අනියතා දුතියිකාති ආපත්තිං අපෙක්ඛිත්වා පාළියං ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන වුත්තං, අට්ඨකථායං පන සික්ඛාපදං අපෙක්ඛිත්වා නපුංසකලිඞ්ගවසෙන දුතියන්ති වුත්තං.

සමුට්ඨානා තිකා කතාති එත්ථ ‘‘තිකසමුට්ඨානා’’ති වත්තබ්බෙ පදවිපරියායවසෙන කකාරස්ස දීඝවසෙන සමුට්ඨානා තිකාති වුත්තන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තිකසමුට්ඨානා කතා’’ති.

සඤ්චරිත්තසමුට්ඨානවණ්ණනා

260. ‘‘සඤ්චරී’’ති ඉදං තාව සඤ්චරිත්තං නාම එකසමුට්ඨානසීසං, සෙසානි තෙන සදිසානි.

විභඞ්ගෙ ආගතෙන ‘‘රිඤ්චන්තී’’ති (පාරා. 576) පදෙන එළකලොමධොවාපනසික්ඛාපදං උපලක්ඛිත්වා වුත්තන්ති ආහ ‘‘විභඞ්ගෙ රිඤ්චන්ති උද්දෙසන්ති ආගත’’න්ති.

‘‘යාව ද්වාරකොසා අග්ගළට්ඨපනාය’’ ඉති (පාචි. 135-136) ච ‘‘අඤ්ඤාතිකාය භික්ඛුනියා චීවරං දදෙය්‍ය’’ඉති (පාචි. 169) ච ‘‘චීවරං සිබ්බෙය්‍ය’’ඉති (පාචි. 176-177) ච වුත්තසික්ඛාපදත්තයන්ති යොජනා.

‘‘සමණචීවරෙන චා’’ති එවං වචනං වුත්තන්ති සම්බන්ධො. ‘‘සමණචීවරං දදෙය්‍යා’’ති ඉදං (පාචි. 917) වචනං සන්ධායාති සම්බන්ධො.

සමනුභාසනාසමුට්ඨානවණ්ණනා

261. භෙදන්ති ඉදං සමනුභාසනං නාම එකං සමුට්ඨානසීසං, සෙසානි තෙන සදිසානි.

කථිනසමුට්ඨානවණ්ණනා

262. උබ්භතන්ති ඉදං කථිනසමුට්ඨානං නාම එකං සමුට්ඨානසීසං, සෙසානි තෙන සදිසානි.

ආවසථෙන සද්ධින්ති ආවසථසද්දෙන සද්ධිං.

එළකලොමසමුට්ඨානවණ්ණනා

263. ‘‘එළකලොමා’’ති ඉදං එළකලොමසමුට්ඨානං නාම එකං සමුට්ඨානසීසං. ඉතොති යථාවුත්තතො. පාළින්ති මාතිකාපාළිං. විරජ්ඣිත්වාති පුබ්බාපරතො විරාධෙත්වා. යථාති යෙනාකාරෙන. පනසද්දො අනුග්ගහත්ථො. කිඤ්චාපි ලිඛන්ති, පන තථාපීති යොජනා. එවන්ති තථාකාරෙන. අත්ථානුක්කමොති අත්ථස්ස අනුක්කමො.

‘‘අභික්ඛුකාවා සෙන චා’’ති එතං වචනං වුත්තන්ති සම්බන්ධො. ‘‘අභික්ඛුකෙ ආවාසෙ වස්සං වසෙය්‍යා’’ති (පාචි. 1047) ඉදං වචනං සන්ධායාති සම්බන්ධො. ‘‘භික්ඛුනී’’තිආදිනා වුත්තානීති සම්බන්ධො. ආදිසද්දෙන ‘‘සික්ඛමානා ච සාමණෙරී ගිහිනියා’’ති පාඨං සඞ්ගණ්හාති.

පදසොධම්මසමුට්ඨානවණ්ණනා

264. පදන්ති ඉදං පදසොධම්මසමුට්ඨානං නාම එකං සමුට්ඨානසීසං, සෙසානි තෙන සදිසානි. ‘‘තථා අත්ථඞ්ගතෙන චා’’ති එතං වචනං වුත්තන්ති සම්බන්ධො. ‘‘අත්ථඞ්ගතෙ සූරියෙ ඔවදෙය්‍යා’’ති (පාචි. 154-155) ඉදං වචනං සන්ධායාති සම්බන්ධො. අනොකාසො ච…පෙ… සන්ධාය වුත්තන්ති (පාචි. 1219-1221) එත්ථාපි එසෙව නයො.

අද්ධානසමුට්ඨානවණ්ණනා

265. අද්ධානන්ති ඉදං අද්ධානසමුට්ඨානං නාම එකං සමුට්ඨානසීසං, සෙසානි තෙන සදිසානි.

ථෙය්‍යසත්ථසමුට්ඨානවණ්ණනා

266. ථෙය්‍යසත්ථන්ති ඉදං ථෙය්‍යසත්ථසමුට්ඨානං නාම එකං සමුට්ඨානසීසං, සෙසානි තෙන සදිසානි. ‘‘බ්‍යූහෙන සත්තමා’’ති ඉදං වචනං වුත්තන්ති යොජනා. තදනන්තරමෙවාති තස්ස සික්ඛාපදස්ස අනන්තරමෙව, ‘‘ආගත’’ඉති සම්බන්ධො.

ධම්මදෙසනාසමුට්ඨානවණ්ණනා

267. ධම්මදෙසනාසමුට්ඨානෙ සමුට්ඨානසීසං නත්ථි, සබ්බානි එකදස සික්ඛාපදානි සම්පිණ්ඩෙත්වා ධම්මදෙසනාසමුට්ඨානානීති වුත්තානි. එවන්තිආදි නිගමනං. තෙසන්ති තෙසං සික්ඛාපදානං. සම්භින්නසමුට්ඨානන්ති සංසග්ගසමුට්ඨානං. තිවිධන්ති භූතාරොචනචොරිවුට්ඨාපනඅනනුඤ්ඤාතසමුට්ඨානවසෙන තිප්පකාරං. තන්ති නියතසමුට්ඨානං, හොතීති සම්බන්ධො. පුන තන්ති නියතසමුට්ඨානං, දස්සෙතුන්ති සම්බන්ධො. පුන තන්ති වචනං. නෙත්තිධම්මානුලොමිකන්ති එත්ථ කායවාචං නෙති විනෙතීති නෙත්ති, කායවාචං නෙති විනෙති එත්ථ, එතායාති වා නෙත්ති. ධම්මොති පාළි. සා හි යස්මා අත්ථං ධාරෙති, තස්මා ධම්මොති වුච්චති. නෙත්තියෙව ධම්මො නෙත්තිධම්මො, තස්ස අනුලොමිකං නෙත්තිධම්මානුලොමිකං. තෙන වුත්තං ‘‘විනයපාළිධම්මස්ස අනුලොම’’න්ති.

ඉති සමුට්ඨානසීසවණ්ණනාය යොජනා සමත්තා.