පඤ්චවග්ගො

කම්මවග්ගවණ්ණනා

482. කම්මවග්ගෙ ‘‘ගණනපරිච්ඡෙදවචන’’න්ති ඉමිනා න පමාණවචනන්ති දස්සෙති. ඉමිනා කම්මානං තතො ඌනාතිරෙකභාවං නිවාරෙති. ගණියතෙ ගණනං, පරිච්ඡිජ්ජති අනෙනාති පරිච්ඡෙදො, ගණනස්ස පරිච්ඡෙදො ගණනපරිච්ඡෙදො. අථ වා ගණියති අනෙනාති ගණනං, තමෙව පරිච්ඡෙදො ගණනපරිච්ඡෙදො, සොයෙව වචනං ගණනපරිච්ඡෙදවචනං. අපලොකනකම්මං නාමාති කත්තබ්බං කම්මන්ති සම්බන්ධො. වුත්තනයෙනෙවාති ‘‘සීමට්ඨකසඞ්ඝං සොධෙත්වා ඡන්දාරහානං ඡන්දං ආහරිත්වා’’ති වුත්තෙන එව නයෙන.

තත්ථාති චතූසු කම්මෙසු, ඤත්තිදුතියකම්මං පන අත්ථීති සම්බන්ධො.

තත්ථාති ද්වීසු කම්මෙසු. අවසෙසාති ඡහි කම්මෙහි අවසෙසා. යදි පරිවත්තෙත්වා කතං දළ්හීකම්මං න හොති, එවං සති දළ්හීකම්මත්ථාය කින්ති කාතබ්බන්ති ආහ ‘‘සචෙ පනා’’තිආදි. තත්ථ ‘‘අක්ඛරපරිහීනං වා පදපරිහීනං වා’’ති ඉදං අක්ඛරපදානං ගළිතං සන්ධාය වුත්තං. ‘‘දුරුත්තපදං වා’’ති ඉදං සිථිලධනිතාදිඅපරිපුණ්ණං සන්ධාය වුත්තං. එත්ථ ‘‘දුරුත්තක්ඛරං වා’’ති අජ්ඣාහරිතබ්බං. ඉදන්ති පුනප්පුනං වචනං. කම්මං හුත්වාති සුකම්මං හුත්වා.

483. සම්මුඛාකරණීයඅසම්මුඛාකරණීයෙසු අසම්මුඛාකරණීයානි අප්පකත්තා පඨමං දස්සෙත්වා සෙසානං සම්මුඛාකරණීයභාවං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි. තත්ථ තත්ථාති තෙසු ද්වීසු, අසම්මුඛාකරණීයං නාම අට්ඨවිධං හොතීති සම්බන්ධො. තත්ථ තත්ථාති තෙසු තෙසු ඛන්ධකෙසු. ‘‘සුකතං හොතී’’ති වචනසාමත්ථියතො සම්මුඛාකතම්පි සුකතං හොතීති අත්ථොපි ගහෙතබ්බො.

සෙසානීති අට්ඨකම්මෙහි සෙසානි. එතානීති කම්මානි. වත්ථුවිපන්නානීති වත්ථුනා විපන්නානි.

තෙසම්පීති පටිපුච්ඡාකරණීයානම්පි. එත්ථාති ‘‘පටිපුච්ඡාකරණීය’’න්ති පදෙ. ‘‘පුච්ඡිත්වා’’ති ඉමිනා පටිපුච්ඡාති පදස්ස ත්වාපච්චයන්තභාවං දස්සෙති. ‘‘කාතබ්බ’’න්ති ඉමිනා කරණීයන්ති එත්ථ අනීයසද්දස්ස කම්මත්ථභාවං දස්සෙති. යථාදින්නායාහි චුදිතකෙන යථාදින්නාය. විප්පලපන්තස්සාති විකාරෙන යං වා තං වා වචනං පලපන්තස්ස චුදිතකස්සාති සම්බන්ධො. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු ‘‘තජ්ජනීයකම්මාරහස්සා’’තිආදීසු.

අනුපොසථදිවසෙති උපොසථදිවසතො අඤ්ඤස්මිං දිවසෙ. තමෙවත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘උපොසථදිවසො නාමා’’තිආදි. කත්තිකමාසන්ති පච්ඡිමකත්තිකමාසං. තස්ස පවාරණමාසත්තා ‘‘ඨපෙත්වා’’ති වුත්තං. සාමග්ගිදිවසො ච යථාවුත්තා චාතුද්දසපන්නරසා ච උපොසථදිවසො නාමාති යොජනා. යත්‍රහීති යස්මිං පන විහාරෙ, ඨපෙන්තීති සම්බන්ධො. අන්තරාති චාතුද්දසීපන්නරසීනං මජ්ඣෙ.

පච්චුක්කඩ්ඪිත්වා ඨපිතදිවසොති පච්ඡා උපරි කඩ්ඪිත්වා ඨපිතං කත්තිකකාළපක්ඛචාතුද්දසිං වා පඤ්චදසිං වා සන්ධාය වුත්තං. ඉධාපීති අපවාරණාය පවාරණට්ඨානෙපි. පාළියමාගතනයතො අඤ්ඤම්පි නයං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අපිචා’’තිආදි. අන්තිමවත්ථුන්ති පාරාජිකවත්ථුං. යස්සාති පුග්ගලස්ස. ඉමිනා කම්මාරහො පුග්ගලො වත්ථු නාමාති දස්සෙති.

484. දබ්බස්ස අග්ගණ්හනං වත්ථුඅපරාමසනං නාම න හොති, අථ ඛො නාමස්ස අග්ගණ්හනමෙවාති ආහ ‘‘තස්ස නාමං න ගණ්හාතී’’ති. අපරාමසනාකාරං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සුණාතු මෙ’’තිආදි.

පුග්ගලං න පරාමසතීති එත්ථ පුග්ගලො නාම උපජ්ඣායොති ආහ ‘‘යො උපසම්පදාපෙක්ඛස්ස උපජ්ඣායො’’ති. තන්ති උපජ්ඣායං.

සබ්බෙන සබ්බන්ති සබ්බථා සබ්බං, නිපාතසමුදායොයං, සබ්බෙන වා ආකාරෙන සබ්බං ඤත්තින්ති යොජනා.

ඤත්තිකම්මෙ පඨමං කම්මං කත්වා පච්ඡා ඤත්තිට්ඨපනම්පි පච්ඡා ඤත්තිං ඨපෙතියෙව නාම. ඉති ඉමෙහීතිආදි නිගමනං.

485. ‘‘වුත්තනයෙනෙවා’’ති අතිදිසිත්වාපි ඤත්තිකම්මවාචානං අසදිසත්තා අපරාමසනාකාරං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘එවං පනා’’තිආදි. තත්ථ නෙසන්ති වත්ථුසඞ්ඝපුග්ගලානං, පඨමානුස්සාවනෙ වා දුතියතතියානුස්සාවනාසු වා වත්තබ්බෙ වදන්තොති සම්බන්ධො.

සාවනං හාපෙතීති එත්ථ අනුසද්දො ලොපොති ආහ ‘‘අනුස්සාවනං න කරොතී’’ති. ‘‘සාවනං හාපෙතී’’ති එත්ථ න කෙවලං සබ්බෙන සබ්බං අනුස්සාවනං අකරොන්තොයෙව සාවනං හාපෙති නාම, අථ ඛො අනුස්සාවනාය දුරුත්තඡඩ්ඩනම්පි හාපෙතියෙව නාමාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යොපී’’තිආදි. ‘‘සකිමෙව වා ද්වික්ඛත්තුං වා’’ති ඉමිනා තික්ඛත්තුං අපරිපූරෙන්තොයෙව සාවනං හාපෙති නාමාති දස්සෙති. ඉමස්ස වචනස්ස සාමත්ථියතො ඤත්තිදුතියකම්මෙ එකක්ඛත්තුතො, ඤත්තිචතුත්ථකම්මෙ තික්ඛත්තුතො අතිරෙකං කම්මවාචං කරොන්තො න හාපෙතීති ඤායති.

‘‘ඡඩ්ඩෙතී’’ති එත්ථ ඡඩ්ඩනස්ස පදක්ඛරානං ගළිතභාවෙන පාකටත්තා තං අදස්සෙත්වා ‘‘දුරුත්තං කරොතී’’ති එත්ථ දුරුත්තමෙව දස්සෙන්තො ආහ ‘‘දුරුත්තං කරොතීති එත්ථ පනා’’තිආදි. කරොන්තෙන භික්ඛුනා උපලක්ඛෙතබ්බොති සම්බන්ධො.

‘‘සිථිල…පෙ… පභෙදො’’ති ය්වායං බ්‍යඤ්ජනප්පභෙදො වුත්තො, අයං බ්‍යඤ්ජනප්පභෙදොති යොජනා. ගාථායං දසධාති දසප්පකාරෙන. බ්‍යඤ්ජනබුද්ධියාති වද්ධෙතීති බුද්ධි, බ්‍යඤ්ජනමෙව අක්ඛරමෙව සිථිලාදිවසෙන දසධා බුද්ධි බ්‍යඤ්ජනබුද්ධි, තාය. එත්ථ ‘‘දසධා’’ති පදෙන ‘‘බ්‍යඤ්ජනබුද්ධී’’ති සමාසපදස්ස අන්තරෙ දසධාසද්දස්ස ලොපං දස්සෙති ‘‘කම්මජං එවා’’තිආදීසු (විසුද්ධි. 2.450; විසුද්ධි. මහාටි. 2.450) විය. එත්ථ හි එවසද්දෙන කම්මෙන එව ජාතං කම්මජන්ති සමාසං කත්වා සමාසමජ්ඣෙ එවසද්දලොපං දස්සෙති. පභෙදොති විසෙසො. අයං පනෙත්ථ යොජනා – සිථිලඤ්ච ධනිතඤ්ච දීඝඤ්ච රස්සඤ්ච ගරුකඤ්ච ලහුකඤ්ච නිග්ගහිතඤ්ච සම්බන්ධඤ්ච වවත්ථිතඤ්ච විමුත්තඤ්චාති දසධා බ්‍යඤ්ජනබුද්ධියාව පභෙදො විසෙසො ඤාතබ්බොති. ‘‘සිථිල’’න්ති ආදීනි දස පදානි ‘‘අක්ඛරං පදං බ්‍යඤ්ජන’’න්ති නපුංසකලිඞ්ගවසෙන වුත්තපාඨංනිස්සාය වුත්තානීති දට්ඨබ්බං.

ගාථාය විත්ථාරං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘එත්ථ හී’’තිආදි. අගාළ්හෙන වචීපයොගෙන වත්තබ්බං අක්ඛරං සිථිලං. ගාළ්හෙන වචීපයොගෙන වත්තබ්බං අක්ඛරං ධනිතං. තෙස්වෙවාති පඤ්චසු එව වග්ගෙසු. න කෙවලං දීඝමෙව ගරුකං නාම, අථ ඛො සංයොගපරම්පීති ආහ ‘‘යං වා’’තිආදි. යං අක්ඛරං සංයොගපරං කත්වා වුච්චති, තම්පි ගරුකං නාමාති යොජනා. සංයොගො පරො යස්ස අක්ඛරස්සාති සංයොගපරං. ‘‘සංයොගපද’’න්තිපි පාඨො. යං අසංයොගපරං කත්වා වුච්චති, තම්පි ලහුකං නාමාති යොජනා. යං සානුනාසිකං කත්වා වත්තබ්බං, තං නිග්ගහිතං නාමාති යොජනා. නිග්ගහෙත්වාති නිග්ගහිතං නාම අත්ථතො ඨානකරණානං අවිස්සජ්ජනං අමුඤ්චනන්ති ආහ ‘‘අවිස්සජ්ජෙත්වා’’ති. යං සම්බන්ධිත්වා වුච්චති, තං සම්බන්ධං නාමාති යොජනා. යං අසම්බන්ධං කත්වා වුච්චති, තං වවත්ථිතං නාමාති යොජනා. යං අනිග්ගහෙත්වා වුච්චති, තං විමුත්තං නාමාති යොජනා. අනිග්ගහෙත්වාති අනිග්ගහං නාම අත්ථතො විස්සජ්ජනන්ති ආහ ‘‘විස්සජ්ජෙත්වා’’ති.

එවං බ්‍යඤ්ජනබුද්ධිවිසෙසං දස්සෙත්වා ඉදානි කම්මවාචාය උච්චාරණවිසෙසං විත්ථාරෙන දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි. තත්ථ තත්ථාති තාසු දසසු බ්‍යඤ්ජනබුද්ධීසු. තථාසද්දෙන තකාරස්ස ථකාරකරණඤ්ච සිථිලස්ස ධනිතකරණඤ්ච අතිදිසති, තථා ‘‘පත්තකල්ලං එසා ඤත්තී’’තිආදිවචනඤ්ච සිථිලස්ස ධනිතකරණං නාමාති යොජනා.

ඉතීති එවං. සිථිලෙ කත්තබ්බෙ ධනිතං කරොතීති සම්බන්ධො. චත්තාරි බ්‍යඤ්ජනානීති චත්තාරි අක්ඛරානි. බ්‍යඤ්ජනසද්දො හි ඉධ අක්ඛරවාචකො. චතස්සන්නං බ්‍යඤ්ජනබුද්ධීනං කම්මදූසනං දස්සෙත්වා ඉතරාසං අදූසනං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඉතරෙසු පනා’’තිආදි. අනුක්කමාගතන්ති අරියෙහි ඔතරිත්වා අනුක්කමෙන ආගතං. පවෙණින්ති සන්තතිං. විනාසෙත්වා වුත්තෙ කිං කම්මවාචාකොපො හොතීති ආහ ‘‘සචෙ පනා’’තිආදි. න කුප්පතීති න නස්සති. කස්මා පන කම්මවාචා න කුප්පති, නනු කම්මං කොපෙන්තී කම්මවාචා කුප්පතීති ආහ ‘‘ඉමානි හී’’තිආදි. හි යස්මා න කොපෙන්ති, තස්මා කම්මවාචා න කුප්පතීති යොජනා.

යං පන වචනං සුත්තන්තිකත්ථෙරා වදන්තීති සම්බන්ධො. කච්චායනාදිසුත්තන්තං කරොන්තීති සුත්තන්තිකා, කච්චායනාදයො, සුත්තන්තිකා ච තෙ ථෙරා චෙති සුත්තන්තිකත්ථෙරා. න වට්ටතීති අක්ඛරවිකාරො න වට්ටති. විනයධරෙන කම්මවාචා කාතබ්බාති සම්බන්ධො. යථාපාළියාති භගවතා යථාවුත්තාය පාළියා. බ්‍යඤ්ජනනිරුත්තියාති බ්‍යඤ්ජනනිරුත්තියං. ඉතරථාති වුත්තදොසපරිහරණතො අඤ්ඤෙන පකාරෙන.

අකාලෙ වා සාවෙතීති එත්ථ අකාලො නාම අනොකාසොති ආහ ‘‘අනොකාසෙ’’ති. අනොකාසො නාම ඤත්තිඅනුස්සාවනානං පුබ්බාපරවිතථන්ති ආහ ‘‘ඤත්තිං අට්ඨපෙත්වා’’තිආදි. පඨමංයෙව ඤත්තිං අට්ඨපෙත්වා පඨමංයෙව අනුස්සාවනකම්මං කත්වාති යොජනා. ‘‘පඨමංයෙවා’’ති හි පදං පුබ්බාපරාපෙක්ඛං. ඉතීතිආදි නිගමනං.

486. යා එකවීසති භික්ඛූ න ගණ්හාති, අයං අතිඛුද්දකසීමා නාමාති යොජනා. එකවීසති භික්ඛූති අබ්භානකම්මෙ කම්මාරහෙන සද්ධිං එකවීසති භික්ඛූ. යත්ථ සීමායං නිසීදිතුං න සක්කොන්ති, අයං අතිඛුද්දකසීමා නාමාති යොජනා. නිසීදිතුන්ති අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස හත්ථපාසං අවිජහිත්වා පරිමණ්ඩලාකාරෙන නිසීදිතුං. තත්ථාති අතිඛුද්දකෙ. එත්ථාති සෙසසීමාසු. යා සම්මතා හොති, අයං අතිමහතී නාමාති යොජනා. කෙසග්ගමත්තෙනාපීති පිසද්දො තතො අතිරෙකෙන පන පගෙවාති දස්සෙති. අඝටිතං අසම්බන්ධං නිමිත්තං ඉමිස්සාති අඝටිතනිමිත්තා. ඛණ්ඩනිමිත්තභාවං අඛණ්ඩනිමිත්තදස්සනෙන පාකටං කරොන්තො ආහ ‘‘පුරත්ථිමායා’’තිආදි. පුබ්බකිත්තිතන්ති පඨමකිත්තිතං. තත්ථෙවාති උත්තරාය එව දිසාය. අපරාපීති පිසද්දො දුතියත්ථසම්පිණ්ඩනත්ථො. යා සම්මතා හොති, ඛණ්ඩනිමිත්තා නාමාති යොජනා. අනිමිත්තුපගන්ති යථාභූතකථනවිසෙසනමෙව, න බ්‍යවච්ඡෙදවිසෙසනං තචසාරාදිග්ගහණෙන අනිමිත්තුපගභාවස්ස පාකටත්තා. අන්තරාති මජ්ඣෙ. යා සම්මතා හොති, සා ඡායානිමිත්තා නාම, අනිමිත්තා නාමාති යොජනා.

බහි ඨිතො හුත්වා සම්මන්නතීති යොජනා. නිමිත්තානි පන බහි ඨත්වාපි කිත්තෙතුං වට්ටති. එවං සම්මතාපීති පිසද්දො අසම්මතා පන පගෙවාති දස්සෙති. සීමාය සීමන්ති පදානං සම්බන්ධාපෙක්ඛත්තා, තස්ස ච අසමානභාවතො තෙසං විසුං විසුං සම්බන්ධං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අත්තනො සීමාය පරෙසං සීම’’න්ති. සම්භින්දතීති සම්බන්ධං කරොති. එත්ථ හි භිදිධාතු ද්විධාකරණත්ථවාචකො, ධාත්වත්ථබාධකෙන සංත්‍යූපසග්ගෙන සම්බන්ධවාචකො හොතීති දට්ඨබ්බං. තත්ථාති තාසු ද්වීසු සීමාසු. ඉතීති එවං. තාසූති සීමාසු.

487-8. යම්පි කම්මප්පත්තඡන්දාරහලක්ඛණන්ති යොජනා. තත්ථාති තස්සං පරිසතො කම්මවිපත්තියං. තම්පීති කම්මප්පත්තඡන්දාරහලක්ඛණම්පි, වුත්තමෙවාති සම්බන්ධො. තත්ථාති ‘‘චත්තාරො භික්ඛූ පකතත්තා කම්මප්පත්තා’’ති පාඨෙ. අනුක්ඛිත්තාති සඞ්ඝෙන උක්ඛෙපනීයකම්මස්ස අකතත්තා අනුක්ඛිත්තා. පරිසුද්ධසීලාති පාරාජිකං අනජ්ඣාපන්නත්තා පරිසුද්ධසීලා. ඉමෙහි පදෙහි පකති අත්තා සභාවො එතෙසන්ති පකතත්තාති අත්ථං දස්සෙති. ‘‘කම්මස්ස අරහා’’ති ඉමිනා ‘‘කම්මප්පත්තා’’ති පදස්ස ඡට්ඨීසමාසඤ්ච පත්තසද්දස්ස අරහඅනුච්ඡවිකත්ථභාවඤ්ච දස්සෙති. තෙහීති චතූහි පකතත්තෙහි. එතීති ආගච්ඡති. අවසෙසාති චතූහි පකතත්තෙහි අවසෙසා. යස්ස පනාති පුග්ගලස්ස පන. කම්මාරහොති කම්මස්ස අරහො.

489. එත්ථාති පණ්ඩකාදීනං අවත්ථුභාවදස්සනට්ඨානෙ.

අපලොකනකම්මකථා

495-6. තත්ථාති චතූසු කම්මෙසු. එත්ථාති ඔසාරණාදිපාඨෙ. පදසිලිට්ඨතායාති ලොකෙ පදානං සිලිට්ඨභාවතො. තත්ථාති ඔසාරණාදීසු පඤ්චසු. කණ්ටකසාමණෙරස්ස යා සා දණ්ඩකම්මනාසනා අත්ථි, සා නිස්සාරණාති යොජනා. ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨිකො හොතී’’ති වත්වා තමෙවත්ථං දස්සෙතුං ‘‘අන්තග්ගාහිකාය දිට්ඨියා සමන්නාගතො’’ති වුත්තං. මිච්ඡාදිට්ඨි හි ලිඞ්ගනාසනාය කාරණං හොති. සොති සාමණෙරො, ‘‘නිස්සජ්ජාපෙතබ්බො’’ති පදෙ කාරිතකම්මං, වුත්තකම්මං වා. තං ලද්ධින්ති ධාතුකම්මං, අවුත්තකම්මං වා. කින්ති කාතබ්බන්ති ආහ ‘‘එවඤ්ච පන කම්මං කාතබ්බ’’න්ති.

කාතබ්බාකාරං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සඞ්ඝං භන්තෙ’’තිආදි. යං සහසෙය්‍යං ලභන්තීති යොජනා. තස්සාති සහසෙය්‍යස්ස. අලාභායාති අලාභත්ථාය. ‘‘චර පිරෙ විනස්සා’’ති ඉමිනා නිස්සාරණාකාරං දස්සෙති. අත්ථො පනස්ස හෙට්ඨා වුත්තොයෙව.

සොති සමණෙරො, ඔසාරෙතබ්බොති සම්බන්ධො.

ස්වායන්ති සො අයං සාමණෙරො, අච්චයං දෙසෙතීති සම්බන්ධො. සොරතොති සුන්දරලද්ධියං රතො, දුලද්ධිතො වා සුට්ඨු ඔරතො. යථා පුරෙති යථා පුබ්බෙ රුච්චති, තථාති යොජනා. කායසම්භොගසාමග්ගිදානන්ති කායෙන ච සම්භොගෙන ච සාමග්ගියා දානං.

එවන්තිආදි නිගමනං. යස්මා පන බ්‍රහ්මදණ්ඩො පඤ්චසතිකක්ඛන්ධකෙ (චූළව. 445) ඡන්නස්සෙව පඤ්ඤත්තො, තස්මා තස්සෙව දාතබ්බොති ආහ ‘‘න කෙවල’’න්තිආදි. එසාති බ්‍රහ්මදණ්ඩො, අඤ්ඤොපි යො භික්ඛු විහරති, තස්සපි දාතබ්බොති සම්බන්ධො. කින්ති දාතබ්බොති ආහ ‘‘එවඤ්ච පන දාතබ්බො’’ති. දාතබ්බාකාරං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සඞ්ඝමජ්ඣෙ’’තිආදි.

යං වචනං ඉච්ඡෙය්‍ය, තං වචනන්ති යොජනා. ඛමාපෙන්තස්සාති සඞ්ඝං ඛමාපෙන්තස්ස තස්ස භික්ඛුස්සාති යොජනා.

පටිසඞ්ඛාති පටිසඞ්ඛාය, ඤාණෙන පච්චවෙක්ඛිත්වාති අත්ථො.

යන්ති අවන්දියකම්මං, අනුඤ්ඤාතන්ති සම්බන්ධො. කෙන අනුඤ්ඤාතන්ති ආහ ‘‘භගවතා’’ති. කිස්මිං ඛන්ධකෙ අනුඤ්ඤාතන්ති ආහ ‘‘භික්ඛුනික්ඛන්ධකෙ’’ති. කෙසු වත්ථූසු අනුඤ්ඤාතන්ති ආහ ‘‘තෙන ඛො පන…පෙ… ඉමෙසු වත්ථූසූ’’ති (චූළව. 411). කිං කත්වා අනුඤ්ඤාතන්ති ආහ ‘‘දුක්කටං පඤ්ඤපෙත්වා’’ති. කින්ති අනුඤ්ඤාතන්ති ආහ ‘‘අනුජානාමි…පෙ… කාතබ්බො’’ති. තස්සාති අවන්දියස්ස. ‘‘න ඔසාරණාදීනී’’ති ඉමිනා එවසද්දස්ස ඡඩ්ඩෙතබ්බත්ථං දස්සෙති. තස්සාති කම්මලක්ඛණභූතස්ස අවන්දියස්ස. තත්ථෙවාති භික්ඛුනික්ඛන්ධකෙයෙව. නන්ති කම්මලක්ඛණං. ඉධාපීති පරිවාරෙ කම්මවග්ගෙපි.

අපාසාදිකන්ති අපසාදාවහං, අපසාදජනකං වා.

තතොති අවන්දියකරණතො. ඉමන්ති භික්ඛුං. වන්දියන්ති වන්දිතබ්බං, වන්දනං වා.

එත්ථාති අපලොකනකම්මෙ, භික්ඛුනිසඞ්ඝමූලකං කත්වා පඤ්ඤත්තන්ති යොජනා. භික්ඛුසඞ්ඝස්සාපීති පිසද්දො න භික්ඛුනිසඞ්ඝස්සෙවාති දස්සෙති. පනසද්දො සම්භාවනත්ථො, තථා භික්ඛුනිසඞ්ඝමූලකං පඤ්ඤත්තම්පීති අත්ථො, ලභිතබ්බභාවං විත්ථාරෙන දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යං හී’’තිආදි. යං අපලොකනකම්මං කරොතීති යොජනා. අප්පමත්තකවිස්සජ්ජකෙන පන දාතබ්බානීති සම්බන්ධො. තෙසන්ති සූචිආදීනං. සොයෙවාති අප්පමත්තකවිස්සජ්ජකොයෙව. තතොති අප්පමත්තකතො. තත්ථාති සෙනාසනක්ඛන්ධකවණ්ණනායං (චූළව. අට්ඨ. 321). වුත්තප්පකාරං ගිලානභෙසජ්ජම්පීති සම්බන්ධො. යොපි චාති භික්ඛුපි ච හොතීති සම්බන්ධො. තස්ස දාතබ්බාති සම්බන්ධො. තත්‍රුප්පාදතොති තස්මිං මහාවාසෙ උප්පාදපච්චයතො, ගහෙත්වාති සම්බන්ධො. ‘‘පෙසලස්සා’’තිආදිනා දුස්සීලාදීනං දාතුං න වට්ටතීති දස්සෙති.

ජග්ගාපෙතුං වට්ටතීති එත්ථ අපුච්ඡිත්වා ජග්ගාපෙතුං වට්ටතීති ආහ ‘‘අයං භික්ඛූ’’තිආදි. ඔදිස්සාති උද්දිසිත්වා.

ආසනඝරං වාති පටිමාඝරං වා, කාරකො මනුස්සොති සම්බන්ධො. උපනික්ඛෙපතො ගහෙත්වාති සම්බන්ධො. සඞ්ඝිකෙනපීති පිසද්දො න කෙවලං චෙතියස්ස උපනික්ඛෙපෙනෙව, අථ ඛො සඞ්ඝිකෙනපීති දස්සෙති.

යාපනමත්තං අලභන්තෙහි කරොන්තෙහීති යොජනා, පරිභුඤ්ජන්තෙහි හුත්වාති සම්බන්ධො. ‘‘වත්තං කරොමා’’තිආදිනා ‘‘යාපනමත්ත’’න්ති පදස්ස අත්ථං දස්සෙති. විහාරෙ රොපිතා යෙ ඵලරුක්ඛාති යොජනා. යෙසන්ති රුක්ඛානං. තෙසූති රුක්ඛෙසු. යෙ පනාති රුක්ඛා පන, අපරිග්ගහිතා හොන්තීති සම්බන්ධො. තං පනාති අපලොකනකම්මං පන. සලාකං ගණ්හන්ති එත්ථාති සලාකග්ගං, ඨානං. ‘‘යාගග්ගභත්තග්ග’’ඉති එත්ථාපි එසෙව නයො. උපොසථග්ගෙති උපොසථස්ස ගහණට්ඨානෙ, උපොසථගෙහෙති අත්ථො. තත්ථාති උපොසථග්ගෙ. තන්ති අපලොකනකම්මං.

යං මූලතචපත්තඅඞ්කුරපුප්ඵඵලඛාදනීයාදීති යොජනා. අන්තොසීමායාති අන්තො උපචාරසීමාය.

සුකතමෙවාති සඞ්ඝෙන කතමෙව. උපොසථදිවසෙති නිදස්සනමත්තං යස්මිං කස්මිංචි දිවසෙපි කතත්තා.

ඵලවාරෙනාති රුක්ඛානං ඵලගහණවාරෙන. රුක්ඛා ධරන්තීති රුක්ඛා තිට්ඨන්ති, සංවිජ්ජන්ති වා. යෙහීති භික්ඛූහි රොපිතා, හොන්තීති සම්බන්ධො. සා එව කතිකාති පුබ්බෙ කතා සා එව කතිකා, අඤ්ඤා කතිකා න කාතබ්බාති අධිප්පායො.

අඤ්ඤස්මිං විහාරෙති රුක්ඛානං ඨිතවිහාරතො අඤ්ඤස්මිං විහාරෙ. තෙසන්ති රුක්ඛානං, සාමීති සම්බන්ධො. යෙපීති රුක්ඛාපි, රොපිතාති සම්බන්ධො. අඤ්ඤතො ඨානතොති යොජනා. තෙසූති රුක්ඛෙසු. එත්ථාති විහාරෙ. තෙහි පනාති පරිවෙණසාමිකෙහි භික්ඛූහි පන. දසභාගන්ති දසමභාගං. ‘‘එසෙව නයො’’ති ඉමිනා දසභාගං දත්වාති අත්ථං අතිදිසති.

සම්භාවනීයභික්ඛුනොති සීලසුතාදීහි සම්භාවනීයස්ස භික්ඛුනො. තත්ථාති පොරාණවිහාරෙ. මූලෙති පුබ්බෙ, ආදිකාලෙති අත්ථො. නික්කුක්කුච්චෙනාති ‘‘අභාජිතමිද’’න්ති කුක්කුච්චවිරහෙන. ඛිය්‍යනමත්තමෙව තන්ති තං ඛිය්‍යනං ඛිය්‍යනමත්තමෙව, න සාමණෙරානං ඛිය්‍යනං රුහතීති අත්ථො.

පනසරුක්ඛන්ති කණ්ටකීඵලරුක්ඛං. අයං සාමීචීති අයං භාජෙත්වා ඛාදනං අනුධම්මතා. ඛායිතන්ති ඛාදිතං. ද්වින්නං තිණ්ණං කතිකපටිප්පස්සම්භනං නයෙන ඤාතුං සක්කුණෙය්‍යත්තා තං අදස්සෙත්වා එකස්සෙව කතිකපටිප්පස්සම්භනං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘එකභික්ඛුකෙ පනා’’තිආදි. පුරිමකතිකාති ‘‘යථාසුඛං පරිභුඤ්ජිතුං රුච්චතී’’ති (පරි. අට්ඨ. 495-496) පුරෙ කතා කතිකා. තෙසන්ති සාමණෙරානං, ඵාතිකම්මන්ති සම්බන්ධො. භාජෙත්වාති සාමණෙරානං භාජෙත්වා. ඉමිනා සාමණෙරානං ඵාතිකම්මං න දාතබ්බම්පි භාගං භාජෙතබ්බන්ති දස්සෙති.

සාමන්තගාමෙහීති ආසන්නගාමෙහි, ආගන්ත්වාති සම්බන්ධො. එකං අම්බං එකං ලබුජන්ති යොජනා. අදිය්‍යමානෙ දොසෙ දස්සිතෙ දිය්‍යමානෙ ආනිසංසම්පි අත්ථතො ඤාතබ්බන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අදිය්‍යමානෙ හී’’තිආදි.

ගණ්හන්තානං මනුස්සානන්ති සම්බන්ධො. තතොති කතිකවත්තට්ඨපනතො. න වත්තබ්බාති ඵලදානකුලදූසකත්තා න වත්තබ්බා. කින්ති ආචික්ඛිතබ්බන්ති ආහ ‘‘නාළිකෙරාදීනී’’තිආදි. අනුවිචරිත්වාති පදානමනුක්කමෙන විචරිත්වා. උපඩ්ඪභාගොති භික්ඛූනං ලද්ධභාගතො උපඩ්ඪො භාගො. අපලොකෙත්වාති සඞ්ඝං ආපුච්ඡිත්වා.

මග්ගගමියසත්ථවාහොති මග්ගං ගමිකො සත්ථවාහො. සොති බලක්කාරෙන ගහෙත්වා ඛාදන්තො. ඡායාදීනන්තිආදිසද්දෙන ආරාමවනානි සඞ්ගහෙතබ්බානි. සචෙ අත්ථීති සචෙ අත්ථො අත්ථි. ඵලභරිතාති ඵලෙන පරිපුණ්ණා. ‘‘ඵලභාරිතා’’තිපි පාඨො. ඵලසඞ්ඛාතෙන භාරෙන සමන්නාගතාති අත්ථො. අපච්චාසීසන්තෙනාති තෙසං සන්තිකා දානපටිදානං අපච්චාසීසන්තෙන. පුබ්බෙ වුත්තමෙවාති පුබ්බෙ සඞ්ඝිකට්ඨානෙ ‘‘කුද්ධො හි සො’’තිආදිනා වුත්තමෙව. එත්ථාති පුග්ගලිකට්ඨානෙ.

තන්ති ඵලාරාමං. සොති පටිබලො භික්ඛු. භාරියං කම්මන්ති ජග්ගනකම්මං භාරියං. එත්තකෙනාති තතියභාගඋපඩ්ඪභාගමත්තෙන. සබ්බං ඵලාරාමන්ති සම්බන්ධො. මූලභාගන්ති පඨමභාගං. ‘‘දසභාගමත්ත’’න්ති ඉමිනා තදත්ථං දස්සෙති. දත්වාති සඞ්ඝස්ස දත්වා. සොති භික්ඛු. අකතාවාසන්ති පුබ්බෙ අකතං නවං සෙනාසනං. ආරාමන්ති සඞ්ඝස්ස ආරාමං. තෙහිපීති නිස්සිතකෙහිපි. පිසද්දො ආචරියං අපෙක්ඛති. තෙසන්ති නිස්සිතකානං. ජග්ගිතකාලෙති ජග්ගිතානං රුක්ඛානං පුප්ඵඵලභරිතකාලෙ. ජග්ගනකාලෙති ජග්ගනමත්තකාලෙ, ජග්ගනමත්තමෙව, න ජග්ගනකාරණා කිඤ්චි පුප්ඵං වා ඵලං වා හොති, තස්මිං කාලෙති අත්ථො. ‘‘බහු’’න්තිආදිනා වාරෙතබ්බාකාරං දස්සෙති.

ඵාතිකම්මෙන ජග්ගන්තො න අත්ථීති යොජනා. අනාපුච්ඡිත්වාවාති සඞ්ඝං අනපලොකෙත්වාව. ඉතීති එවං.

ඤත්තිකම්මට්ඨානභෙදෙ පන එවං විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති යොජනා. ඔසාරෙති සඞ්ඝමජ්ඣං පවෙසෙති ඉමාය ඤත්තියාති ඔසාරණා.

නිස්සාරියති සඞ්ඝතො බහි කරියති ඉමායාති නිස්සාරණා. ඤත්ති උපොසථො නාමාති ඉදං කාරණූපචාරවසෙන වුත්තං. තෙනාහ ‘‘උපොසථකම්මවසෙන ඨපිතා’’ති. එසෙව නයො ඤත්තිපවාරණා නාමාති එත්ථාපි.

අනුසාසෙය්‍යාතිආදිනා පඨමපුරිසඑය්‍යවිභත්තිවසෙන ඨපිතා ඤත්ති අත්තනා පරං සම්මනිතුං ඨපිතා ඤත්ති නාම. අනුසාසෙය්‍යන්තිආදිනා උත්තමපුරිසඑය්‍යංවිභත්තිවසෙන ඨපිතා ඤත්ති අත්තනාව අත්තානං සම්මනිතුං ඨපිතා ඤත්ති නාම. අත්තනාව අත්තා වා පරො වා සම්මනියති ඉමාය ඤත්තියාති සම්මුති. නිස්සට්ඨපත්තචීවරාදීනි දීයන්ති අනෙනාති දානං, ඤත්ති. වච්චං අනපෙක්ඛිත්වා වාචකස්ස නියතනපුංසකලිඞ්ගත්තා නපුංසකලිඞ්ගවසෙන වුත්තං.

ආපත්ති පටිග්ගණ්හියති අනෙනාති පටිග්ගහො.

පටිමුඛං උපරි කඩ්ඪියති ඉමායාති පච්චුක්කඩ්ඪනා.

කම්මමෙවාති ලක්ඛියති අනෙනාති කම්මලක්ඛණං.

‘‘තථා’’ති පදෙන ‘‘කම්මලක්ඛණං නාමා’’ති පදං අතිදිසති. තතොති සබ්බසඞ්ගාහිකඤත්තිතො. පරා ද්වෙ ඤත්තියො කම්මලක්ඛණං නාමාති යොජනා. ඉතීතිආදි නිගමනං.

ඤත්තිදුතියකම්මට්ඨානභෙදෙ ඔසාරණාදීනං විසෙසං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘වඩ්ඪස්ස ලිච්ඡවිනො’’තිආදි. සීමාසම්මුති චාතිආදිනා යොජනා කාතබ්බා.

යා පන ද්වෙ ඤත්තිදුතියකම්මවාචා වුත්තාති යොජනා. ඉතීතිආදි නිගමනං.

ඤත්තිචතුත්ථකම්මට්ඨානභෙදෙ යොජනානයො පාකටොයෙව.

497. චතුවග්ගකරණෙ කම්මෙතිආදිකාය දෙසනාය සම්බන්ධං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඉති කම්මානි චා’’තිආදි. තත්ථ ඉතීති එවං දස්සෙත්වාති සම්බන්ධො. තස්සත්ථොති තස්ස ‘‘චතුවග්ගකරණෙ කම්මෙ’’තිආදිවචනස්ස අත්ථො වෙදිතබ්බොති සම්බන්ධො.

ඉති කම්මවග්ගවණ්ණනාය යොජනා සමත්තා.

අත්ථවසවග්ගාදිවණ්ණනා

498. එවං කම්මවග්ගවණ්ණනං දස්සෙත්වා තස්සානන්තරෙ වුත්තාය ‘‘ද්වෙ අත්ථවසෙ පටිච්චා’’තිආදිකාය දෙසනාය අනුසන්ධිං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඉදානී’’තිආදි, ඉදානි ආරද්ධන්ති සම්බන්ධො. යානි තානි සික්ඛාපදානීති යොජනා. දිට්ඨධම්මිකවෙරානන්ති දිට්ඨධම්මෙ පවත්තත්තා ච විරමිතබ්බත්තා ච දිට්ඨධම්මිකානං වෙරානං. සංවරායාති එත්ථ සංපුබ්බො වරධාතු පිදහනත්ථො, ආයසද්දො ච තදත්ථොති ආහ ‘‘පිදහනත්ථායා’’ති. විපාකදුක්ඛසඞ්ඛාතානන්ති පාණාතිපාතාදීනං විපාකභූතානං දුක්ඛසඞ්ඛාතානං. සම්පරායිකානන්ති සම්පරායෙ පවත්තානං. ඉධාති ඉමස්මිං සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තානිසංසට්ඨානෙ. ‘‘වජ්ජනීයභාවතො’’ති ඉමිනා වජ්ජෙතබ්බානීති වජ්ජානීති වචනත්ථං දස්සෙති. භායන්ති එතෙහීති භයානි. අක්ඛමට්ඨෙනාති අසහණීයට්ඨෙන. ‘‘අකුසලානීති වුච්චන්තී’’ති ඉමිනා විපාකදුක්ඛානි ඵලූපචාරෙන අකුසලානි නාමාති දස්සෙති. ගණබන්ධභෙදනත්ථාය සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තන්ති එවමෙව පාඨො. පොත්ථකෙසු පන ‘‘ගණභොජනසික්ඛාපදං පඤ්ඤත්ත’’න්ති පාඨො ලිඛිතො. සබ්බත්ථාති සබ්බස්මිං අත්ථවසවග්ගෙ. යන්ති වචනං. එත්ථාති ඉමස්මිං වග්ගෙ.

ඉති අත්ථවසවග්ගවණ්ණනාය යොජනා සමත්තා.

499. වත්තෙසු වත්තමානො පුග්ගලො ඔසාරීයති අනෙනාති ඔසාරණීයං, කම්මං. තෙන වුත්තං ‘‘යෙන කම්මෙන ඔසාරීයති, තං කම්මං පඤ්ඤත්ත’’න්ති. ‘‘යෙන කම්මෙනා’’තිආදිනා භණ්ඩනකාරකාදයො නිස්සාරීයන්ති අනෙන කම්මෙනාති නිස්සාරණීයන්ති වචනත්ථං දස්සෙති.

500. සත්තාපත්තික්ඛන්ධා පඤ්ඤත්තං නාමාති සම්බන්ධො. අන්තරාති කකුසන්ධාදීනං තිණ්ණං බුද්ධානඤ්ච අම්හාකං භගවතො ච අන්තරෙ. ‘‘සික්ඛාපදෙ’’ති ඉමිනා ‘‘අපඤ්ඤත්තෙ’’ති පදස්ස අත්ථං දස්සෙති. මක්කටීවත්ථුආදිවිනීතකථා අනුපඤ්ඤත්තං නාමාති සම්බන්ධො. ‘‘සික්ඛාපදෙ’’ති ඉමිනා ‘‘පඤ්ඤත්තෙ’’ති පදස්ස අත්ථං දස්සෙති. සබ්බත්ථාති සබ්බස්මිං ආනිසංසවග්ගෙ.

ඉති ආනිසංසවග්ගවණ්ණනාය යොජනා සමත්තා.

501. සබ්බසික්ඛාපදානං සඞ්ගහන්ති සම්බන්ධො. තත්ථාති ‘‘නව සඞ්ගහා’’තිආදිපාඨෙ එවමත්ථො වෙදිතබ්බොති යොජනා. ‘‘වත්ථුනා සඞ්ගහො’’ති ඉමිනා ‘‘වත්ථුස්මිං, වත්ථූනං සඞ්ගහො’’ති අත්ථං නිවාරෙති. එත්ථාති ‘‘වත්ථුසඞ්ගහො’’තිආදිපාඨෙ. හීති විත්ථාරො. යස්මා නත්ථීති සම්බන්ධො. සබ්බානීති සික්ඛාපදානි. ‘‘සඞ්ගහිතානී’’ති ඉමිනා සඞ්ගහිතබ්බොති සඞ්ගහොති නිබ්බචනං දස්සෙති. එවං තාවාතිආදි නිගමනං.

යස්මා පන සඞ්ගහිතාති සම්බන්ධො.

එවමෙත්ථාතිආදිනා ඛන්ධසමුට්ඨානඅධිකරණසමථෙ සම්පිණ්ඩෙත්වා නිගමනං දස්සෙති. එත්ථාති සඞ්ගහවග්ගෙ.

ඉති සමන්තපාසාදිකාය විනයසංවණ්ණනාය

නවසඞ්ගහිතවණ්ණනාය යොජනා සමත්තා.

නිට්ඨිතාති නිට්ඨං නිප්ඵත්තිං ඉතා ගතාති නිට්ඨිතා, අථ වා නිට්ඨෙ නිප්ඵත්තියං ඉතා ඨිතාති නිට්ඨිතා. චසද්දො අවධාරණත්ථො, නිට්ඨිතා එවාති හි අත්ථො. අනුත්තානත්ථපදවණ්ණනාති අනුත්තානානං අත්ථවන්තපදානං, අත්ථානඤ්ච පදානඤ්ච වණ්ණනා.

ඉති පරිවාරවණ්ණනාය යොජනා සමත්තා.

නිට්ඨිතා ච පාචිත්‍යාදිවණ්ණනාය යොජනාති.

ජාදිලඤ්ඡිතනාමෙනනෙකානං වාචිතො මයා;

පරිවාරවිනයස්ස, සමත්තො යොජනානයො.

නිගමනකථාවණ්ණනා

එවං විනයසංවණ්ණනං කත්වා ඉදානි තං නිගමෙන්තො ආහ ‘‘එත්තාවතා’’තිආදි. තත්ථ එත්තාවතාති එත්තකෙන ‘‘යො කප්පකොටීහිපි අප්පමෙය්‍ය’’න්තිආදිවචනතො (පාරා. අට්ඨ. 1.ගන්ථාරම්භකථා) පට්ඨාය ‘‘නවසඞ්ගහිතවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා’’ති වචනපරියොසානානං අක්ඛරපදබ්‍යඤ්ජනානං සමුදායභූතෙන වචනක්කමෙන, සමත්තාති සම්බන්ධො.

උභතොවිභඞ්ගඛන්ධකපරිවාරවිභත්තිදෙසනන්ති උභතොවිභඞ්ගෙන ච ඛන්ධකෙන ච පරිවාරෙන ච විභජිතබ්බදෙසනං විනයපිටකන්ති සම්බන්ධො. නාථොති භික්ඛුභික්ඛුනීනං හිතපටිපත්තිං යාචනට්ඨෙන ච කිලෙසානං උපතාපනට්ඨෙන ච වෙනෙය්‍යානං හිතසුඛං ආසීසනට්ඨෙන ච චිත්තිස්සරියට්ඨෙන ච නාථො. වෙනෙය්‍යන්ති විනෙතබ්බට්ඨෙන වෙනෙය්‍යං. ජිනොති පඤ්චමාරානං ජිතට්ඨෙන ජිනො. අයං පනෙත්ථ යොජනා – නාථො වෙනෙය්‍යං විනෙන්තො ජිනො උභතොවිභඞ්ගඛන්ධකපරිවාරවිභත්තිදෙසනං යං විනයපිටකං ආහාති.

සමධිකසත්තවීසතිසහස්සමත්තෙනාති සහ අධිකෙන සත්තසහස්සප්පමාණෙන ච වීසතිසහස්සප්පමාණෙන ච ගන්ථෙනාති සම්බන්ධො. තස්සාති විනයපිටකස්ස. සමන්තපාසාදිකාති සමන්තතො පසාදං වහිකා, ජනිකා වා. තත්‍රායං යොජනා – තස්ස සමධිකසත්තවීසතිසහස්සමත්තෙන ගන්ථෙන සමන්තපාසාදිකා නාම සංවණ්ණනා සමත්තාති.

තත්‍රිදන්ති තත්‍ර ඉදං. ‘‘තත්‍රා’’ති පදං පුරිමවචනාපෙක්ඛං. තත්‍ර ‘‘සමන්තපාසාදිකා නාමා’’ති වචනෙති හි අත්ථො. සමන්තපාසාදිකත්තස්මින්ති පච්චත්තත්ථෙ චෙතං භුම්මවචනං හොති ‘‘ඉදම්පි සීලස්මි’’න්තිආදීසු (දී. නි. 1.194 ආදයො) විය, සමන්තපාසාදිකත්තන්ති අත්ථො. අයං පනෙත්ථ යොජනාතත්‍ර ‘‘සමන්තපාසාදිකා නාමා’’ති වචනෙ සමන්තපාසාදිකාය ඉදං සමන්තපාසාදිකත්තං හොතීති අයං සමන්තපාසාදිකභාවොති අත්ථො.

ආචරියපරංපරතොතිආදීසු ගාථාසු වුත්තං නවවිධං විසෙසනපදං ‘‘න දිස්සතී’’ති පදෙන සම්බන්ධිතබ්බං. සම්පස්සතන්ති සම්මා පස්සන්තානං විඤ්ඤූනන්ති සම්බන්ධො. යතොති යස්මා, න දිස්සතීති සම්බන්ධො. එත්ථාති සංවණ්ණනායං. සමන්තපාසාදිකාත්වෙවාති සමන්තපාසාදිකා ඉති එව නාම. විනයස්සාති විනයපිටකස්ස. විනෙය්‍යදමනකුසලෙනාති විනෙය්‍යානං දමනෙ ඡෙකෙන. ලොකනාථෙනාති ලොකානං නාථෙන. ලොකමනුකම්පමානෙනාති ලොකං අනුකම්පමානෙන. අයඤ්හෙත්ථ යොජනා – ආචරියපරංපරතො…පෙ… විභඞ්ගනයභෙදදස්සනතො සම්පස්සතං විඤ්ඤූනං එත්ථ කිඤ්චි අපාසාදිකං යතො න දිස්සති, තස්මා විනෙය්‍යදමනකුසලෙන ලොකනාථෙන ලොකමනුකම්පමානෙන භගවතා වුත්තස්ස විනයස්ස අයං සමන්තපාසාදිකාත්වෙව සංවණ්ණනා පවත්තාති.

තිස්සොපි ඉමා සීහළට්ඨකථායො සුත්වාති සම්බන්ධො. කස්ස සන්තිකෙ සුතන්ති ආහ ‘‘බුද්ධමිත්තො…පෙ… සන්තිකෙ’’ති. ‘‘බුද්ධමිත්තො’’ති නාමෙන විස්සුතස්ස යසස්සිනො විනයඤ්ඤුස්ස ධීරස්ස ථෙරස්ස සන්තිකෙ සුත්වාති යොජනා. ‘‘සුත්වා’’ති පදං ‘‘ආරද්ධා’’ති පදෙ පුබ්බකාලකිරියාවිසෙසනං.

මහාමෙඝවනුය්‍යානෙ භූමිභාගෙ පතිට්ඨිතො සත්ථු මහාබොධිවිභූසිතො යො මහාවිහාරො අත්ථීති යොජනා.

තස්ස මහාවිහාරස්ස දක්ඛිණෙ දිසාභාගෙ පධානඝරං පධානඝරනාමකං උත්තමං සුචිචාරිත්තසීලෙන භික්ඛුසඞ්ඝෙන සෙවිතං යං පරිවෙණං අත්ථි, තත්ථ කාරයීති යොජනා.

කොනාමො කාරයීති ආහ ‘‘උළාරකුලසම්භූතො…පෙ… විස්සුතො’’ති. තත්ථ උළාරකුලසම්භූතො සඞ්ඝුපට්ඨායකො සදා අනාකුලාය සද්ධාය රතනත්තයෙ පසන්නො ‘‘මහානිගමසාමී’’ති විස්සුතො උපාසකො කාරයීති සම්බන්ධො.

කං කාරයීති ආහ ‘‘චාරු…පෙ… සම්පන්නසලිලාසය’’න්ති. තත්ථ චාරුපාකාරසංචිතං සොභෙන පාකාරෙන සුට්ඨු චිතං චිනිතං මනොරමං සීතච්ඡායතරූපෙතං සීතච්ඡායෙන රුක්ඛෙන උපෙතං සම්පන්නසලිලාසයං මධුරජලාධාරං යං පාසාදං කාරයීති යොජනා. මහානිගමසාමිනො තත්‍ර පාසාදෙ වසතාමයාති සම්බන්ධො.

කං උද්දිසිත්වා කීදිසා කා ආරද්ධාති ආහ ‘‘සුචිසීලසමාචාරං…පෙ… විනයවණ්ණනා’’ති. තත්ථ සුචිසීලසමාචාරං බුද්ධසිරිව්හයං ථෙරං උද්දිසිත්වා ඉද්ධා අත්ථවිනිච්ඡයාදීහි පරිපුණ්ණා යා විනයවණ්ණනා ආරද්ධාති යොජනා.

කිංනාමස්ස රඤ්ඤො කතමෙ සංවච්ඡරෙ ආරද්ධා, කිස්මිං කාලෙ පරිනිට්ඨිතාති ආහ ‘‘පාලයන්තස්ස…පෙ… පරිනිට්ඨිතා’’ති. තත්ථ සකලං ලඞ්කාදීපං නිරබ්බුදං කත්වාති සම්බන්ධො. පාලයන්තස්ස සිරිනිවාසස්ස සිරිපාලයසස්සිනො රඤ්ඤො ජයසංවච්ඡරෙති සම්බන්ධො. සමවීසතිමෙ ඛෙමෙ ජයසංවච්ඡරෙ අයං විනයසංවණ්ණනා ආරද්ධා, එකවීසම්හි රඤ්ඤො එකවීසතිමෙ සංවච්ඡරෙ සම්පත්තෙ සති පරිනිට්ඨිතාති යොජනා.

යථා අත්තනො සංවණ්ණනා නිරුපද්දවා සීඝං නිට්ඨං උපගතා, එවං ලොකස්ස ධම්මූපසංහිතා සීඝං ගච්ඡන්තූති ආසීසං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘උපද්දවාකුලෙ’’තිආදි. තත්ථ උපද්දවාකුලෙ උපද්දවෙහි ආකුලෙ ලොකෙ සත්තලොකෙ නිරුපද්දවතො උපද්දවවිරහතො යථා අයං විනයසංවණ්ණනා එකසංවච්ඡරෙනෙව නිට්ඨං උපාගතා, එවං සබ්බස්ස ලොකස්ස ආරද්ධා සබ්බෙපි ධම්මූපසංහිතා අත්ථා නිරුපද්දවා සීඝං නිට්ඨං ගච්ඡන්තූති යොජනා.

අත්තනා සමාචිතස්ස පුඤ්ඤස්ස ඉච්ඡිතත්ථෙ පරිණාමනං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘චිරට්ඨිතත්ථං ධම්මස්සා’’තිආදි. තත්ථ ධම්මස්ස චිරට්ඨිතත්ථං ඉමං විනයසංවණ්ණනං කරොන්තෙන සද්ධම්මබහුමානෙන මයා යඤ්ච පුඤ්ඤං සමාචිතං, සබ්බස්ස තස්ස පුඤ්ඤස්ස ආනුභාවෙන සබ්බෙපි පාණිනො ධම්මරාජස්ස භගවතො සද්ධම්මරසසෙවිනො භවන්තු.

සද්ධම්මො චිරං තිට්ඨතු, දෙවො කාලෙ වස්සං වස්සන්තො චිරං පජං සත්තසමූහං තප්පෙතු. රාජා ධම්මෙන මෙදනිං රක්ඛතූති යොජනා. ඉතිසද්දො පරිසමාපනත්ථො. ඉති පරිනිට්ඨං සුට්ඨු ආපනං දට්ඨබ්බන්තීති අත්ථො.

සද්ධා ච බුද්ධි ච වීරියඤ්ච සද්ධාබුද්ධිවීරියානි, විසුද්ධානි ච තානි සද්ධාබුද්ධිවීරියානි චෙති විසුද්ධසද්ධාබුද්ධිවීරියානි, පරමානි ච තානි විසුද්ධසද්ධාබුද්ධිවීරියානි චෙති පරමවිසුද්ධසද්ධාබුද්ධිවීරියානි, තෙහි පරිමණ්ඩිතො පරමවිසුද්ධසද්ධාබුද්ධිවීරියපටිමණ්ඩිතො, තෙන, ථෙරෙනාති සම්බන්ධො. සීලඤ්ච ආචාරො ච අජ්ජවඤ්ච මද්දවඤ්ච සීලාචාරජ්ජවමද්දවානි, තානි ආදීනි යෙසං තෙති සීලාචාරජ්ජවමද්දවාදයො, ආදිසද්දෙන ඛන්තිසොරච්චාදයො සඞ්ගණ්හාති, තෙයෙව ගුණාති සීලාචාරජ්ජවමද්දවාදිගුණා, තෙසං සමුදයොති සීලාචාරජ්ජවමද්දවාදිගුණසමුදයො, තෙන සමුදිතො සුට්ඨු පාකටොති සීලාචාරජ්ජවමද්දවාදිගුණසමුදයසමුදිතො, තෙන ථෙරෙනාති සම්බන්ධො.

සකසමයො ච සමයන්තරො ච සකසමයසමයන්තරා, තෙයෙව පන ගහනසදිසත්තා ගහනන්ති සකසමයසමයන්තරගහනං, තස්ස අජ්ඣොගාහණං සකසමයසමයන්තරගහනජ්ඣොගාහණං, තස්මිං සමත්ථො සකසමයසමයන්තරගහනජ්ඣොගාහණසමත්ථො. තෙන ථෙරෙනාති සම්බන්ධො. විසෙසෙන අඤ්ජති පාකටං කරොතීති වියත්තො, පුග්ගලො, වියත්තස්ස ඉදං වෙය්‍යත්තියං, සති. පඤ්ඤා ච වෙය්‍යත්තියඤ්ච පඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියං, තෙන සමන්නාගතෙනාති සම්බන්ධො. සමන්නාගතෙන ථෙරෙනාති යොජනා.

තීණි පිටකානීති තිපිටකං, තමෙව පරියාපුණිතබ්බත්තා පරියත්තීති තිපිටකපරියත්ති, තස්ස පභෙදො එත්ථ සත්ථුසාසනෙති තිපිටකපරියත්තිපභෙදං, තස්මිං. සහ අට්ඨකථායාති සාට්ඨකථං, සත්ථු සාසනං, තස්මිං සත්ථුසාසනෙති සම්බන්ධො. සත්ථුනො පරියත්තිපටිපත්තිපටිවෙධවසෙන තිවිධං සාසනං සත්ථුසාසනං, බ්‍යාසොපි යුජ්ජතෙව, තස්මිං සත්ථුසාසනෙ ‘‘අප්පටිහත’’ඉති පදෙන සම්බන්ධිතබ්බං. අප්පටිහතං ඤාණං අප්පටිහතඤාණං, ඉදං තස්මිං විනයසංවණ්ණනාකාලෙ ථෙරස්ස පටිවෙධඤාණාභාවතො සුතමයචින්තාමයඤාණං සන්ධාය වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. අප්පටිහතඤාණස්ස පභාවො එතස්සාති අප්පටිහතඤාණපභාවො, තෙන ථෙරෙනාති සම්බන්ධො. මහන්තං වෙය්‍යාකරණමෙතස්සාති මහාවෙය්‍යාකරණො, ඉමිනා සික්ඛානිරුත්තිආදීහි ඡළඞ්ගෙ මහන්තවෙය්‍යාකරණෙ ථෙරස්ස අප්පටිහතඤාණපභාවතං දස්සෙති, තෙන මහාවෙය්‍යාකරණෙන ථෙරෙනාති සම්බන්ධො.

කරණං වුච්චති ඨානං කරියති උච්චාරියති එත්ථ, එතෙනාති වා වචනත්ථෙන, කරණස්ස සම්පත්ති කරණසම්පත්ති, තාය ජනිතං කරණසම්පත්තිජනිතං. සුඛෙන ථෙරමුඛතො විනිග්ගතං සුඛවිනිග්ගතං, කරණසම්පත්තිජනිතෙන හෙතුභූතෙන සුඛවිනිග්ගතං කරණසම්පත්තිජනිතසුඛවිනිග්ගතං. මධුරවචනඤ්ච උදාරවචනඤ්ච මධුරොදාරවචනං, පුබ්බපදෙ උත්තරපදලොපො, ඉමිනා කෙටුභපකරණෙ (සුබොධාලංකාරෙ 127-142 ගාථාසු) වුත්තෙසු දසසු සද්දගුණෙසු මධුරතාගුණෙන ච උදාරතාගුණෙන ච සමන්නාගතභාවං දස්සෙති. කරණසම්පත්තිජනිතසුඛවිනිග්ගතඤ්ච තං මධුරොදාරවචනඤ්චෙති කරණසම්පත්තිජනිතසුඛවිනිග්ගතමධුරොදාරවචනං. අථ වා කරණසම්පත්තිජනිතඤ්ච තං සුඛවිනිග්ගතමධුරොදාරවචනඤ්චෙති කරණසම්පත්තිජනිතසුඛවිනිග්ගතමධුරොදාරවචනං. එලං වුච්චති දුරුත්තදොසො, නත්ථි එලමෙතස්සාති නෙලා, සොයෙව වණ්ණො නෙලවණ්ණො, තෙන යුත්තං නෙලවණ්ණයුත්තං, කරණසම්පත්තිජනිතසුඛවිනිග්ගතමධුරොදාරවචනං නෙලවණ්ණයුත්තමෙතස්සාති කරණසම්පත්තිජනිතසුඛවිනිග්ගතමධුරොදාරවචනනෙලවණ්ණයුත්තො, ථෙරො. විසෙසනපරපදසමාසො, නෙලවණ්ණයුත්තකරණසම්පත්ති ජනිතසුඛවිනිග්ගතමධුරොදාරවචනොති හි අත්ථො, තෙන ථෙරෙනාති සම්බන්ධො. යුත්තඤ්ච පරිසාය සොතෙන අනුරූපත්තා, මුත්තඤ්ච පරිසාය විසාරදත්තාති යුත්තමුත්තං, වචනං, තං වදති සීලෙනාති යුත්තමුත්තවාදී, තෙන ථෙරෙනාති සම්බන්ධො.

කම්මසස්සතඋච්ඡෙදඉස්සරනිම්මානාදිවසෙන නානා වාදා එතෙසන්ති වාදිනො, නානාවාදා ජනා, වාදීනං, වාදීසු වා වරො කම්මකිරියවාදත්තාති වාදිවරො, තෙන ථෙරෙනාති සම්බන්ධො. පාළියා අත්ථං වණ්ණෙතුං සමත්ථත්තා මහන්තො කවි මහාකවි, තෙන ථෙරෙනාති සම්බන්ධො.

අත්ථධම්මනිරුත්තිපටිභානවසෙන පභින්නාය පටිසම්භිදාය පරිවාරිතොති පභින්නපටිසම්භිදාපරිවාරො, තස්මිං උත්තරිමනුස්සධම්මෙති සම්බන්ධො. ඡ අභිඤ්ඤා ච පටිසම්භිදා ච ඡළභිඤ්ඤාපටිසම්භිදා, තා ආදයො යෙසං තෙති ඡළභිඤ්ඤාපටිසම්භිදාදයො, ආදිසද්දෙන තෙවිජ්ජාදයො සඞ්ගණ්හාති. ඡළභිඤ්ඤාපටිසම්භිදාදයො පභෙදා එතස්සාති ඡළභිඤ්ඤාපටිසම්භිදාදිප්පභෙදො, සොයෙව ගුණො ඡළභිඤ්ඤාපටිසම්භිදාදිප්පභෙදගුණො, තෙන පටිමණ්ඩිතො ඡළභිඤ්ඤාපටිසම්භිදාදිප්පභෙදගුණපටිමණ්ඩිතො, තස්මිං උත්තරිමනුස්සධම්මෙති සම්බන්ධො. උත්තරිමනුස්සානං ඣානලාභිආදීනං ධම්මො උත්තරිමනුස්සධම්මො, අථ වා මනුස්සානං කුසලකම්මපථසඞ්ඛාතධම්මතො උත්තරීති උත්තරිමනුස්සධම්මො, ඣානාදිධම්මො, තස්මිං, ‘‘සුප්පතිට්ඨිත’’ ඉති පදෙන සම්බන්ධිතබ්බං. සුප්පතිට්ඨිතා බුද්ධි එතෙසන්ති සුප්පතිට්ඨිතබුද්ධිනො, තෙසං ථෙරානන්ති සම්බන්ධො. ථෙරානං වංසෙ පකාරෙන දිප්පන්ති, පදීපො වියාති වා ථෙරවංසප්පදීපා, තෙසං. ථිරො සීලසමාධිපඤ්ඤාසඞ්ඛාතො ගුණො එතෙසමත්ථීති ථෙරා, තෙසං, වංසාලඞ්කාරභූතෙනාති සම්බන්ධො. මහාවිහාරෙ වසනසීලා වසනධම්මා, වසනෙ සාධුකාරීති වා මහාවිහාරවාසිනො, තෙසං, ථෙරානන්ති සම්බන්ධො. වංසෙ අලඞ්කාරො, වංසස්ස වාති වංසාලඞ්කාරො, සො හුත්වා භූතො, වංසාලඞ්කාරභාවං වා පත්තොති වංසාලඞ්කාරභූතො, තෙන ථෙරෙනාති සම්බන්ධො.

විපුලා ච සා විසුද්ධා චෙති විපුලවිසුද්ධා, විසෙසනොභයපදො, විපුලවිසුද්ධා බුද්ධි එතස්සාති විපුලවිසුද්ධබුද්ධි, තෙන ථෙරෙනාති සම්බන්ධො. නාමමෙව නාමධෙය්‍යං, ගහිතං නාමධෙය්‍යමෙතස්සාති ගහිතනාමධෙය්‍යො, තෙන ථෙරෙන කතා සමන්තපාසාදිකා නාම අයං විනයසංවණ්ණනා තිට්ඨතූති සම්බන්ධො.

සුද්ධචිත්තස්ස තාදිනො ලොකජෙට්ඨස්ස මහෙසිනො ‘‘බුද්ධො’’ති නාමම්පි යාව ලොකම්හි පවත්තති, තාව ලොකනිත්ථරණෙසීනං කුලපුත්තානං සීලවිසුද්ධාය නයං දස්සෙන්තී ලොකස්මිං තිට්ඨතූති යොජනා.

ඉති නිගමනස්ස අත්ථයොජනා සමත්තා.

නිගමනකථා

එත්තාවතා ච –

රතනපුණ්ණනාමස්ස, පුරස්ස රාජධානියා;

දක්ඛිණෙ මුනිරූපස්ස, ඊසංපාචීනනිස්සිතෙ.

යො විහාරො සපාසාදො, කාරිතො රාජදෙවියා;

යා වසතා මයා තත්‍ර, කතා පාචිත්‍යාදියොජනා.

මාපිතරත්නපුණ්ණස්ස, සත්තරසෙව රාජිනො;

ජයවස්සෙට්ඨාරසම්හි, සම්පත්තෙයං සුනිට්ඨිතා.

‘‘රතනපුණ්ණා’’තිව්හයස්ස රාජධානීනගරස්ස දක්ඛිණස්මිං දිසාභාගෙ පඤ්චයොජනප්පමාණෙ ඨානෙ ද්වීහි මහාතළාකෙහි සුසොභිතස්ස මිධිලනාමනගරස්ස පුරත්ථිමස්මිං දිසාභාගෙ දියඩ්ඪගාවුතප්පමාණෙ ඨානෙ අනෙකතාලපන්තීහි සුසොභිතො චතුන්නං කුලානං රමණීයභූතො ‘‘කඵ්‍රූ’’ ඉති වොහරිතො යො සො මහාගාමො පතිට්ඨිතො, තත්ථ පටිසන්ධියා ජාතෙන සීලාදිගුණෙහි පසංසිතෙන ‘‘ජාගරො’’ති ගරූහි ගහිතනාමධෙය්‍යෙන තික්ඛත්තුං රාජූහි රාජමුද්දිනා ලඤ්ඡිතෙන මෙ කතායං පාචිත්‍යාදිවණ්ණනාය යොජනා සම්පත්තෙ ජිනචක්කෙ තෙරසාධිකචතුවස්සසතාධිකං ද්විසහස්සං, සක්කරාජෙ පන එකතිංසාධිකද්විවස්සසතාධිකං සහස්සං ගිම්හානෙ ජෙට්ඨමාසෙ ජුණ්හපක්ඛස්ස පඤ්චමෙ සුක්කවාරෙ නිට්ඨං පත්තා අනායාසෙනාති.

යොජනාය ඉමිස්සාහං, රචනස්සානුභාවතො;

භවෙය්‍යානෙකජාතීසු, පිටකත්තයධාරකො.

කුසලො චුභයත්ථෙසු, පරිසාසු විසාරදො;

සමිජ්ඣන්තු සුසඞ්කප්පා, මය්හඤ්ච සබ්බපාණිනං.

වප්පාදිමනතික්කම්ම, සම්මා දෙවො පවස්සතු;

අත්තජමිව රක්ඛන්තු, රාජානො චාපි මෙදිනින්ති.

ඉති භදන්තජාගරත්ථෙරෙන කතා

පාචිත්‍යාදිවණ්ණනාය යොජනා සමත්තා.