සෙදමොචිකගාථා

(1) අවිප්පවාසපඤ්හාවණ්ණනා

479. සෙදමොචිකගාථාසූති අධිප්පායත්ථස්ස ගම්භීරත්තා තං චින්තෙන්තානං විනයධරානං කායෙ සෙදං මොචෙතීති සෙදමොචිකා, සායෙව ගාථා සෙදමොචිකගාථා, තාසු. ‘‘අකප්පියසම්භොගො න ලබ්භතී’’ති ඉමිනා කප්පියසම්භොගො ලබ්භතීති දස්සෙති. කප්පියසම්භොගං දස්සෙතුං ‘‘නහාපනභොජනාදී’’ති වුත්තං. අනාපත්තීති මාතුභික්ඛුනියා අනාපත්ති. එසා පඤ්හාති එත්ථ පඤ්හසද්දො සභාවතිලිඞ්ගොති සද්දසත්ථෙසු (සද්දනීතිධාතුමාලායං 16 හකාරන්තධාතු; අභිධානප්පදීපිකායං 115 ගාථායං) වුත්තො, ඉධ ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන වුත්තො. ‘‘පණ්ඩිතෙහී’’ති ඉමිනා කුසලස්ස කාරණං දස්සෙති, පණ්ඩිතත්තා කුසලොති අධිප්පායො. අස්සාති පඤ්හාය. එතන්ති විස්සජ්ජනං. අස්සාති ගාථාය.

එකාදස විවජ්ජියාති අවිභත්තිකනිද්දෙසො, එකාදස විවජ්ජියෙති අත්ථො. තෙන වුත්තං ‘‘යෙ’’තිආදි. තෙපීති පිසද්දො ගාථායං ලුත්තනිද්දිට්ඨගම්‍යමානභාවං දස්සෙති.

අයන්ති න්හාපිතපුබ්බකො භික්ඛු. නිම්මිතබුද්ධන්ති බුද්ධෙන නිම්මිතං බුද්ධරූපං.

විවජ්ජියාති එත්ථ යකාරො ත්වාපච්චයස්ස කාරියොති ආහ ‘‘විවජ්ජෙත්වා’’ති. අසීසකං යං තං කබන්ධං අත්ථීති යොජනා. අසීසකත්තා කෙන සරීරෙන ජීවිතං බන්ධතීති කබන්ධො. යස්සාති කබන්ධස්ස.

හීති සච්චං. තෙති අභබ්බපුග්ගලා.

වාචාති එත්ථ යකාරලොපොති ආහ ‘‘වාචායා’’ති. ඉති මෙති එවං මම. එවං වදමානෙ මම වචනන්ති යොජනා. අථවා ඉතිමෙති එවං ඉමෙ, එවං වදමානෙ ඉමෙ ජනාති යොජනා. සද්දම්පීති ඉමිනා ගිරසද්දො සද්දපරියායොති දස්සෙති. හීති සච්චං. තුණ්හීභූතස්ස නිසින්නස්ස තස්ස භික්ඛුනොති යොජනා. යදි මනොද්වාරෙ ආපත්ති නාම නත්ථි, එවං සති කස්මා ආපජ්ජෙය්‍ය වාචසිකන්ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘යස්මා පනා’’තිආදි. තෙනාති තස්මා. අස්සාති භික්ඛුස්ස.

සාති භික්ඛුනී, ආපජ්ජතීති සම්බන්ධො. වුත්තප්පකාරන්ති ‘‘ගාමන්තරපරියාපන්න’’න්ති වුත්තප්පකාරං.

තාසූති ද්වීසු භික්ඛුනීසු.

චතුරො ජනාති එත්ථ චතුන්නං ජනානං සරූපං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ආචරියො ච තයො ච අන්තෙවාසිකා’’ති. සාහත්ථිකාති සහත්ථා අවහරිතා. ආණත්තියාපීති ආණත්තෙන අවහරිතාපි. ඉතරෙසන්ති අන්තෙවාසිකානං, එකෙකො මාසකොති සම්බන්ධො. එත්ථාති පරිවාරෙ සෙදමොචිකගාථායං.

(2) පාරාජිකාදිපඤ්හාවණ්ණනා

480. සන්ථතපෙය්‍යාලඤ්චාති පඨමපාරාජිකවිභඞ්ගෙ (පාරා. 65) වුත්තං සන්ථතපෙය්‍යාලඤ්ච.

ලිඞ්ගපරිවත්තං සන්ධායාති සති ලිඞ්ගෙ පරිවත්තෙ පටිග්ගහණස්ස විජහනං සන්ධාය වුත්තං.

යොති භික්ඛු, පරිණාමෙතීති සම්බන්ධො. අත්තනො අත්ථායාති යොජනා.

අස්සාති ගාථාය. කාකඋහදන්ති කාකෙහි කරීසුස්සග්ගං. කද්දමමක්ඛිතන්ති කද්දමෙන මක්ඛිතං. කායගතානෙව හුත්වාති සම්බන්ධො.

හීති විත්ථාරො. අනරියං තං ඉත්ථිං වා තං පුරිසං වා හනෙය්‍යාති යොජනා. ලිඞ්ගපරිවත්තෙන හෙතුභූතෙන ඉත්ථිභූතං, පුරිසභූතඤ්චාති සම්බන්ධො. ඉත්ථිභූතන්ති ච ඉත්ථී හුත්වා භූතං, ඉත්ථිභාවං වා පත්තං.

මිගසිඞ්ගතාපසසීහකුමාරාදීනං තිරච්ඡානගතමාතාපිතරො වියාති යොජනා. මිගසිඞ්ගතාපසොති මිගසිඞ්ගනාමකො (ජා. අට්ඨ. 5.17.96 ආදයො) තාපසො. සීහකුමාරොති සීහබාහුකුමාරො. ආදිසද්දෙන භූරිදත්තාදයො සඞ්ගණ්හාති.

කුරුන්දියං ආගතන්ති සම්බන්ධො.

‘‘සච්චං භණන්තොති ගාථායා’’ති පදං ‘‘සච්චං භාසතො ලහුකාපත්ති හොතී’’ති එත්ථ ඉතිසද්දෙන සම්බන්ධිතබ්බං. ‘‘සච්චං භණන්තො’’ති ගාථාය ඉති අත්ථොති යොජනා.

(3) පාචිත්තියාදිපඤ්හාවණ්ණනා

481. සලාකං දෙන්තස්ස අස්ස භික්ඛුස්ස ඡෙජ්ජං හොතීති යොජනා. ‘‘පාරාජිකං හොතී’’ති ඉමිනා හොතිඡෙජ්ජන්ති පදස්ස අත්ථං දස්සෙති.

සුප්පතිට්ඨිතනිග්‍රොධසදිසං රුක්ඛමූලං, තමෙව වා ගහෙතබ්බං.

තිස්සිත්ථියොති එත්ථ භුම්මත්ථෙ උපයොගවචනං, පච්චත්තවචනං වාති ආහ ‘‘තාසුපී’’ති. ‘‘යං තං මෙථුනං නාම ත’’න්ති ඉමිනා ‘‘මෙථුනං යං ත’’න්ති පදානං සමානාධිකරණභාවං දස්සෙති. ‘‘න සෙවතී’’ති ඉමිනා න සෙවෙති එත්ථ තිකාරස්ස එකාරාදෙසභාවං (ජා. අට්ඨ. 4.11.76 පුත්තො වා පිතරං යාචෙ විය) දස්සෙති. තයො පුරිසෙති එත්ථ ‘‘උපගන්ත්වා’’ති පදං අජ්ඣාහරිත්වා සම්බන්ධිතබ්බන්ති දස්සෙන්තො ආහ‘‘තයො පුරිසෙපි උපගන්ත්වා’’ති. ඉමිනා තයො පුරිසෙති එත්ථ උපයොගත්ථෙ උපයොගවචනන්ති දස්සෙති. පුරිමනයං ගහෙත්වා එත්ථාපි ‘‘තීසු පුරිසෙසූ’’ති භුම්මත්ථෙ උපයොගවචනන්ති අත්ථොපි යුජ්ජතෙව. ඉමං නයං ගහෙත්වා පුරිමපදෙපි තිස්සිත්ථියො උපගන්ත්වාති උපයොගත්ථෙ උපයොගවචනන්ති අත්ථොපි යුජ්ජතෙව. තස්මා තෙ ද්වෙ නයා අඤ්ඤමඤ්ඤොපදෙසදායකනයා නාමාති දට්ඨබ්බං. ‘‘උභතොබ්‍යඤ්ජනසඞ්ඛාතෙ’’ති ඉමිනා අනරියසද්දෙන උභතොබ්‍යඤ්ජනොව ඉධ ගහෙතබ්බොති දස්සෙති. ‘‘නාචරතී’’ති ඉමිනා න චාචරෙති එත්ථාපි තිසද්දස්ස එකාරාදෙසභාවමෙව දස්සෙති. මෙථුනධම්මස්ස පුබ්බභාගං කායසංසග්ගං ආපජ්ජිතුං වායමන්තියා තස්සා භික්ඛුනියාති යොජනා.

අස්සාති ගාථාය, තිත්ථියො ආරාධකො හොතීති යොජනා. තත්ථෙවාති තිත්ථියවත්තෙ එව. අස්සාති තිත්ථියස්ස. තමෙවාති තිත්ථියවත්තමෙව.

සඞ්ඝාදිසෙසන්තිආදිගාථා වුත්තාති සම්බන්ධො. තන්ති අජ්ඣොහරණං.

ආකාසගතං සාමණෙරන්ති සම්බන්ධො. සඞ්ඝෙනපීති පිසද්දො න කම්මාරහෙනෙවාති දස්සෙති. ‘‘න කාතබ්බ’’න්ති ඉමිනා සඞ්ඝොපි කම්මාරහොපි භූමිගතොව වට්ටතීති දස්සෙති.

අස්සාති ගාථාය විනිච්ඡයොති සම්බන්ධො.

‘‘න දෙති, න පටිග්ගණ්හාතී’’ති කිරියාපදානං කත්තාරං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘නාපි උය්‍යොජිකා’’තිආදි. තස්සාති අවස්සුතපුරිසස්ස. ‘‘කාරණෙනා’’ති ඉමිනා තෙනාති පදස්ස කාරණත්ථං දස්සෙති. එවසද්දො පන සම්භවවසෙන යොජිතො, න අඤ්ඤෙන කාරණෙනාති අත්ථො, අවස්සුතස්ස පුරිසස්සාති සම්බන්ධො. ගහණෙති උය්‍යොජිතාය ගහණෙ. තඤ්ච පරිභොගපච්චයාති එත්ථ තසද්දස්ස විසයං, පරිභොගස්ස ච සම්බන්ධං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තඤ්ච පනා’’තිආදි. තත්ථ ‘‘ආපත්ති’’න්ති ඉමිනා තසද්දස්ස විසයං දස්සෙති. ‘‘තස්සා උය්‍යොජිතායා’’ති ඉමිනා පරිභොගස්ස සම්බන්ධං දස්සෙති. තස්සාති උය්‍යොජිතාය.

සත්තරසකෙසු සඞ්ඝාදිසෙසෙසූති සම්බන්ධො. වජ්ජං න ඵුසතීති පදස්ස අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අඤ්ඤං නවං ආපත්ති’’න්ති.

ඉති සෙදමොචිකගාථාවණ්ණනාය යොජනා සමත්තා.