අපරදුතියගාථාසඞ්ගණිකං

(1) කායිකාදිආපත්තිවණ්ණනා

474. ඡ ආපත්තියො කායිකාති එත්ථ ඡ ආපත්තියො නාම කාති ආහ ‘‘අන්තරපෙය්‍යාලෙ’’තිආදි. අන්තරපෙය්‍යාලෙ වුත්තාති සම්බන්ධො. ‘‘කායද්වාරෙ සමුට්ඨිතත්තා’’ති ඉමිනා කායෙ සමුට්ඨන්තීති කායිකාති වචනත්ථං දස්සෙති. තස්මිංයෙව අන්තරපෙය්‍යාලෙ වුත්තාති සම්බන්ධො. ‘‘වජ්ජපටිච්ඡාදිකායා’’තිආදිනා ඡාදෙන්තස්ස තිස්සොති එත්ථ තිණ්ණං සරූපං දස්සෙති. ‘‘භික්ඛුනියා’’තිආදිනා පඤ්ච සංසග්ගපච්චයාති එත්ථ පඤ්චන්නං සරූපං දස්සෙති.

‘‘එකරත්ත’’ඉතිආදිනා අරුණුග්ගෙ තිස්සොති එත්ථ තිණ්ණං සරූපං දස්සෙති. ද්වෙ යාවතතියකාති සංවණ්ණෙතබ්බෙන ‘‘එකාදස යාවතතියකා නාමා’’ති සංවණ්ණනාය විරුද්ධභාවං පටික්ඛිපන්තො ආහ ‘‘පඤ්ඤත්තිවසෙන පනා’’තිආදි. ‘‘ඉමස්මිං සාසනෙ’’ති ඉමිනා එත්ථසද්දස්ස විසයං දස්සෙති. එකෙන සබ්බසඞ්ගහොති එත්ථ එකො නාම කො, සබ්බානි නාම කානීති ආහ ‘‘යස්ස සියා’’තිආදි. ‘‘නිදානුද්දෙසෙනා’’ති ඉමිනා එකස්ස සරූපං දස්සෙති. ‘‘සික්ඛාපදානඤ්ච පාතිමොක්ඛුද්දෙසානඤ්චා’’ති ඉමෙහි පදෙහි සබ්බසරූපං දස්සෙති. සඞ්ගහ සද්දෙන කම්මඡට්ඨීසමාසො.

‘‘වජ්ජපටිච්ඡාදිකායා’’තිආදිනා ද්වෙ දුට්ඨුල්ලච්ඡාදනාති එත්ථ ද්වින්නං සරූපං දස්සෙති.

‘‘භික්ඛු භික්ඛුනියා’’තිආදිනා ගාමන්තරෙ චතස්සොති එත්ථ චතස්සන්නං සරූපං දස්සෙති. පුන ‘‘භික්ඛු භික්ඛුනියා’’තිආදිනා චෙතස්සා නදිපාරපච්චයාති එත්ථ චතස්සන්නමෙව සරූපං දස්සෙති. ‘‘චීවරදානෙ පාචිත්තිය’’න්ති ඉමිනා පාචිත්තියභාවෙන සදිසත්තා සඞ්ඛ්‍යාවිසෙසො න කාතබ්බොති දස්සෙති.

(2) දෙසනාගාමිනියාදිවණ්ණනා

475. එකෙත්ථාති එත්ථසද්දො සාසනවිසයො.

එකසික්ඛාපදම්පි නත්ථීති පිසද්දො බහුසික්ඛාපදානි පන පගෙවාති ච ආපත්ති පන පගෙවාති ච ආපත්තීපි නත්ථීති ච අත්ථං දස්සෙති.

‘‘සකලෙපි විනයෙ’’ති ඉමිනා ද්වෙත්ථාති පාඨෙ එත්ථසද්දස්ස විසයං දස්සෙති. උභින්නන්ති භික්ඛුභික්ඛුනීනං. අඤ්ඤථා පන කිත්තකා පඨමාපත්තිකාති ආහ ‘‘ඉතරථා පනා’’තිආදි. තත්ථ ඉතරථාති පඤ්ඤත්තිතො අඤ්ඤෙන පකාරෙන. කම්මඤ්චාති කම්මඤත්ති ච. කම්මපාදිකා චාති කම්මපාදඤත්ති ච. නවසු ඨානෙසූති ඔසාරණාදීසු නවසු ඨානෙසු. ද්වීසූති ඤත්තිදුතිය, ඤත්තිචතුත්ථකම්මෙසු.

වජ්ජපටිච්ඡාදිකාය පාරාජිකං, උක්ඛිත්තානුවත්තිකාය පාරාජිකං, අට්ඨවත්ථුකාය පාරාජිකන්ති ඉති ඉමෙ තයොති යොජනා. කාරණභූතෙනාති හෙතුභූතෙන, ‘‘කරණභූතෙනා’’තිපි පාඨො, සාධකතමසත්තිභූතෙනාති අත්ථො.

තෙසන්ති අද්ධානහීනාදීනං. එත්ථාති ‘‘තයො පුග්ගලා න උපසම්පාදෙතබ්බා’’ති පාඨෙ, එතෙසු අඞ්ගහීනාදීසු වා. යොති පුග්ගලො. අපරිපූරො න යාචතීති සම්බන්ධො. මාතුඝාතකාදයො කරණදුක්කටකා චාති යොජනා. තත්ථාති තෙසු ඤත්තිකප්පනාදීසු. ඤත්තිකප්පනාති ඤත්තිවිධි. විප්පකතපච්චත්තන්ති විප්පකතං පච්චත්තං. අතීතකරණන්ති අතීතස්ස කරණං. විත්ථාරෙන්තො ආහ ‘‘වත්ථුසම්පන්නං හී’’තිආදි. තයො කම්මාන සඞ්ගහාති එත්ථ ඡන්දභෙදරක්ඛනත්ථාය නකාරෙ නිග්ගහිතලොපො. නාසිතකාති නාසෙතබ්බා පුග්ගලා, නාසිතබ්බාති නාසිතා, නාසිතා එව නාසිතකා. තිණ්ණං ජනානන්ති තිණ්ණං උපසම්පදාපෙක්ඛජනානං එකූපජ්ඣායෙන නානාචරියෙන හුත්වාති යොජනා. එකානුස්සාවනාති එකතො අනුස්සාවනා.

පාදො නාම කහාපණස්ස චතුත්ථභාගො. මාසකො නාම පාදස්ස පඤ්චමභාගො. පාරාජිකන්ති වනප්පතිං ඡින්දන්තස්ස දුතියපාරාජිකං (පාරා. 110). අනොදිස්සාති ‘‘මනුස්සො මරතූ’’තිආදිනා න උද්දිසිත්වා. තෙනාති විසෙන.

භික්ඛුනොවාදකවග්ගස්මින්ති සාමඤ්ඤාධාරො. දසසු සික්ඛාපදෙසූති විසෙසාධාරො. පඨමසික්ඛාපදම්හියෙවාති දසසු සික්ඛාපදෙසු පඨමසික්ඛාපදම්හියෙව. උපසම්පන්නාය භික්ඛුනියාති සම්බන්ධො. ‘‘ආපත්ති හොතී’’ති ඉමිනා ‘‘චීවරෙනා’’ති පදස්ස සම්බන්ධට්ඨානං දස්සෙති.

‘‘චතස්සො එවා’’ති ඉමිනා තත්තිකාති එත්ථ තසද්දස්ස විසයං දස්සෙති. තා චතස්සො පරිමාණා යාසං ආපත්තීනන්ති තත්තිකා. නිපන්නස්සාපි තත්තිකාති එත්ථාපි එසෙව නයො. සාති භික්ඛුනී.

(3) පාචිත්තියවණ්ණනා

476. පඤ්ච භෙසජ්ජානීති සබ්බිආදීනි පඤ්ච භෙසජ්ජානි. ඉමං ආපත්තින්ති සම්බන්ධො. පච්ඡා ආපන්නොති යොජනා.

එකං කබළන්ති එකං ආලොපං, තුම්හමූලෙති තුම්හං සන්තිකෙ.

යථාවත්ථුකන්ති වත්ථුඅනුලොමං, ආපත්තියො දෙසිතාව හොන්තීති යොජනා.

කොකාලිකාදීනන්තිආදිසද්දෙන කටමොදකතිස්සකාදයො (පාරා. 417) සඞ්ගණ්හාති. පාපිකාය දිට්ඨියා අප්පටිනිස්සග්ගෙ පාචිත්තියඤ්ච චණ්ඩකාළිකාය භික්ඛුනියා පාචිත්තියඤ්චාති යොජනා. පයුත්තවාචාපච්චයාති විඤ්ඤත්තිනිමිත්තාදීහි පකාරෙන යුත්තාය වාචාය පච්චයා. ආපත්ති පාරාජිකස්සාති පාරාජිකස්ස ආපජ්ජනං. අථවා පාරාජිකස්සාති අස්ස භික්ඛුස්ස පාරාජිකා ආපත්ති හොතීති වා පාරාජිකා ආපත්ති අස්ස භවතීති වා යොජනා කාතබ්බා. ඉතීති ඉමා ඡ ආපත්තියො ආපජ්ජතීති යොජනා.

භොජනං ගහෙත්වා අජ්ඣොහරමානාති සම්බන්ධො. තථෙවාති යථා ඛාදනෙ, තථෙව මංසං ලසුණං අජ්ඣොහරමානාති යොජනා. ‘‘පණීතභොජනානී’’ති ච ‘‘අකප්පියමංස’’න්ති ච පදානි ‘‘අජ්ඣොහරමානා’’ති පදෙන සම්බන්ධිතබ්බානි.

පඤ්ච ඨානානීති පඤ්ච ආපත්තිසඞ්ඛාතානි ඨානානි. තත්ථාති පඤ්චසු සහධම්මිකෙසු. ද්වින්නන්ති භික්ඛුභික්ඛුනීනං. තෙසන්ති සික්ඛමානාදීනං. පඤ්චන්නමෙවාති සහධම්මිකානංයෙව. විනිච්ඡයවොහාරොති විනිච්ඡයවචනං. ඉමිනා චත්තාරි අධිකරණානි පටික්ඛිපති. අඩ්ඩකම්මං නාමාති අභියුඤ්ජන්තානං කම්මං නාම.

‘‘සහධම්මිකාන’’න්ති ඉමිනා පඤ්ජන්නං විනිච්ඡයොති එත්ථ පඤ්චසරූපං දස්සෙති. සොභණභාවං විත්ථාරෙන්තො ආහ ‘‘කතවීතික්කමො හී’’තිආදි. අබ්භුණ්හසීලොති අභිනවුප්පන්නසීලො. අබ්භුණ්හසීලො නාම අත්ථතො පාකතිකසීලොති ආහ ‘‘පාකතිකො’’ති, පකතිසීලෙන නියුත්තොති අත්ථො.

‘‘කායද්වාරසම්භවා’’ති ඉමිනා කායිකාති පදස්ස තද්ධිතභාවං දස්සෙති. මුඛං ඔලොකෙතබ්බන්ති එත්ථ වුත්තාති සම්බන්ධො.

චතුන්නං දෙසනාය චාති එත්ථ ‘‘දෙසනායා’’ති පදං ආදිපදලොපන්ති ආහ ‘‘අච්චයදෙසනායා’’ති. සාති අච්චයදෙසනා. අභිනිලීයිත්වා ධනුනා මාරෙන්තීති අභිමාරා.

ඡෙජ්ජං හොතීති එත්ථ ඡෙජ්ජං නාම පාරාජිකාපජ්ජනමෙවාති ආහ ‘‘දෙවදත්තො විය පාරාජිකං ආපජ්ජතී’’ති. ඉමා පන ආපත්තියොති පාරාජිකථුල්ලච්චයාපත්තියො.

(4) අවන්දනීයපුග්ගලාදිවණ්ණනා

477. තෙසන්ති දසන්නං පුග්ගලානං. ‘‘සද්ධි’’න්ති ඉමිනා සාමීචෙනාති එත්ථ සහත්ථෙ කරණවචනන්ති දස්සෙති. සාමීචෙනාති ච සාමීචිනා කත්තබ්බං සාමීචං කම්මං, තෙන සාමීචෙන. දස චීවරධාරණාති පදස්ස සමාසභාවං පටික්ඛිපන්තො ආහ ‘‘දස දිවසානි අතිරෙකචීවරස්ස ධාරණා’’ති.

කතිසතන්තිආදීසු ද්වීසු ගාථාපාදෙසු චතූසු විභත්‍යන්තපදෙසු පුරිමං පුරිමෙන, පච්ඡිමඤ්ච පච්ඡිමෙන යථාක්කමං යොජෙතබ්බන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කතිසතං ආපත්තියො රත්තිසතං ඡාදයිත්වානා’’ති. පච්ඡිමගාථාය පුබ්බඩ්ඪෙපි එසෙව නයො. අයං හීති අයං එව වක්ඛමානො. එත්ථාති ගාථායං. යොති භික්ඛු, පටිච්ඡාදෙතීති සම්බන්ධො. ඉතීති අයං සඞ්ඛෙපත්ථො.

හෙට්ඨා වුත්තෙසු චතූසු චතුක්කෙසු ධම්මෙන සමග්ගං අපනෙත්වා ද්වාදස කම්මදොසා වුත්තාති දට්ඨබ්බං. අධම්මෙන වග්ගකම්මං, අධම්මෙන සමග්ගකම්මන්ති යොජෙතබ්බං.

එත්ථාති ඡසු කම්මෙසු. එතදෙවාති ධම්මෙන සමග්ගකම්මමෙව.

යං දෙසිතාති එත්ථ යංසද්දො වචනවිපල්ලාසොති ආහ ‘‘යානි දෙසිතානී’’ති. ‘‘දෙසිතානී’’ති ඉමිනා දෙසිතාති එත්ථ නිකාරස්ස ආකාරාදෙසභාවං දස්සෙති. ‘‘පරියන්තපරිච්ඡෙදභාවරහිතත්තා’’ති ඉමිනා නත්ථි අන්තං පරියන්තමෙතස්සාති අනන්තන්ති වචනත්ථං දස්සෙති. තන්ති නිබ්බානං, ජිතන්ති සම්බන්ධො. කෙන කං කින්ති කත්වා ජිතන්ති ආහ ‘‘භගවතා කිලෙසගණං අභිමද්දිත්වා’’ති. කෙන කං කින්ති කත්වා කිං ජිතං වියාති ආහ ‘‘රඤ්ඤා සපත්තගණං අභිමද්දිත්වා රජ්ජං වියා’’ති. තත්ථ ‘‘රඤ්ඤා’’ති ඉමිනා ‘‘කෙනා’’ති පුච්ඡං විස්සජ්ජෙසි. ‘‘සපත්තගණ’’න්ති ඉමිනා ‘‘ක’’න්ති පුච්ඡං විස්සජ්ජෙසි. ‘‘අභිමද්දිත්වා’’ති ඉමිනා ‘‘කින්ති කත්වා’’ති පුච්ඡං විස්සජ්ජෙසි. ‘‘රජ්ජ’’න්ති ඉමිනා ‘‘කි’’න්ති පුච්ඡං විස්සජ්ජෙසි. සපත්තගණන්ති වෙරිගණං. අයං පනෙත්ථ යොජනා – රඤ්ඤා සපත්තගණං අභිමද්දිත්වා රජ්ජං රාජභාවං ජිතං විය, භගවතා කිලෙසගණං අභිමද්දිත්වා නිබ්බානං ජිතන්ති. ස්වෙවාති භගවා එව. ‘‘නිබ්බිකාරතායා’’ති ඉමිනා තාදිසද්දො නිබ්බිකාරත්ථවාචකො අනිප්ඵන්නපාටිපදිකොති දස්සෙති. ‘‘විවෙකපඤ්චක’’න්ති ඉමිනා කායචිත්තඋපධිවසෙන විවෙකත්තයම්පි ගහෙතබ්බං විවෙකභාවෙන සමානත්තා. තෙන භගවතාති සම්බන්ධො. ‘‘යානි සත්ත ආපත්තික්ඛන්ධානී’’ති ඉමිනා එකෙත්ථාති එත්ථ එකසද්දස්ස විසයං දස්සෙති. තත්ථාති සත්තසු ආපත්තික්ඛන්ධෙසු. එත්ථ පනාති සමථෙසු පන. හීති සච්චං. තස්සාති සම්මුඛාවිනයස්ස. අට්ඨකථාසූති සබ්බඅට්ඨකථාසු. මයං පනාති සඞ්ගහකාරකා අම්හෙ පන, බුද්ධඝොසනාමකා මයං පනාති අත්ථො, රොචයාමාති සම්බන්ධො. කස්ස කිමත්ථං ගහෙත්වා රොචෙසීති ආහ ‘‘විනාති නිපාතස්ස පටිසෙධනමත්ථමත්ත’’න්ති. ‘‘විනාති නිපාතස්සා’’ති පදං ‘‘අත්ථමත්ත’’න්ති පදෙ වාචකසම්බන්ධො. අත්තනො සාධ්‍යවචනං බුද්ධවචනසඞ්ඛාතෙන සාධකවචනෙන සාධෙන්තො ආහ ‘‘වුත්තම්පි චෙත’’න්තිආදි.

අට්ඨාරස අට්ඨකානීති අධම්මදිට්ඨිභෙද, ධම්මදිට්ඨිභෙද, වෙමතිකභෙදෙසු තීසු එකමෙකං මූලං කත්වා තයො තයො මූලිං කත්වා නව හොන්ති, තෙසු ධම්මදිට්ඨිභෙදෙසු ධම්මදිට්ඨිභෙදං අපනෙත්වා අට්ඨ හොන්ති, තානි අට්ඨාරස භෙදකරවත්ථූසු යොජෙත්වා අට්ඨාරස අට්ඨකානි හොන්තීති දට්ඨබ්බං. ඡඌනදියඩ්ඪසතන්ති චතුචත්තාලීසාධිකං සතන්ති වුත්තං හොති.

එකෙකවත්ථුස්මින්ති අට්ඨාරසසු භෙදකරවත්ථූසු එකෙකස්මිං වත්ථුස්මිං.

ඉති ගාථාසඞ්ගණිකවණ්ණනාය යොජනා සමත්තා.