උපාලිපඤ්චකං

අනිස්සිතවග්ගවණ්ණනා

417. උපාලිපඤ්හෙසු ‘‘කති හි නු ඛො භන්තෙ’’ති පුච්ඡාය සම්බන්ධො නත්ථීති කස්සචි මඤ්ඤනං නිවාරෙන්තො ආහ ‘‘අය සම්බන්ධො’’ති. ථෙරොති උපාලිත්ථෙරො, පුච්ඡීති සම්බන්ධො. ඉමෙසන්ති පඤ්චකානං තන්තින්ති සම්බන්ධො. කෙසං අත්ථාය තන්තිං ඨපෙස්සාමීති ආහ ‘‘නිස්සාය වසනකාරීනං අත්ථායා’’ති. වසනකාරීනං භික්ඛූනන්ති සම්බන්ධො. තෙසන්ති පඤ්හානං.

ආපන්නො කම්මකතොති එත්ථ ‘‘ආපන්නො’’ති පදං ‘‘කම්මකතො’’ති පදස්ස කාරණදස්සනන්ති ආහ ‘‘ආපත්තිං ආපන්නො, තප්පච්චයාව සඞ්ඝෙන කම්මං කතං හොතී’’ති. තප්පච්චයාවාති තංආපත්තිආපන්නසඞ්ඛාතා කාරණා එව.

නප්පටිප්පස්සම්භනවග්ගවණ්ණනා

420. අයන්ති කම්මකතො භික්ඛු, න වත්තතීති සම්බන්ධො. අනුලොමවත්තෙති කතකම්මස්ස අනුලොමෙ වත්තෙ. අස්සාති භික්ඛුස්ස. සරජ්ජුකොති සහ කම්මසඞ්ඛාතාය රජ්ජුයාති සරජ්ජුකො.

421. සමග්ගෙහි භික්ඛූහීති සම්බන්ධො. හීති සච්චං. අච්චයං දෙසාපෙත්වාති අඤ්ඤමඤ්ඤං දොසං දෙසාපෙත්වා. තිණවත්ථාරකසමථං වාති වාසද්දො අත්ථන්තරවිකප්පො. තත්‍ර චෙති එත්ථ තසද්දො කම්මවිසයො, චෙසද්දො සචෙපරියායොති ආහ ‘‘සචෙ තාදිසෙ කම්මෙ’’ති. දිට්ඨාවිකම්මම්පි කත්වාති දිට්ඨාවිකම්මං කත්වාපීති යොජනා. පිසද්දෙන අකත්වාපීති සම්පිණ්ඩෙති. යත්‍ර පනාති කම්මෙ පන. තත්ථාති කම්මෙ. පක්කමිතබ්බන්ති සඞ්ගාමාවචරෙන පක්කමිතබ්බං.

422. උස්සිතමන්තීති එත්ථ උස්සිතං මන්තී උස්සිතමන්තීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ලොභ…පෙ… භාසිතා’’ති. තත්ථ ‘‘ලොභදොස මොහමානුස්සන්නං වාච’’න්ති ඉමිනා උස්සිතපදස්ස අත්ථං දස්සෙති. ‘‘භාසිතා’’ති ඉමිනා ‘‘මන්තී’’ති පදස්ස අත්ථං දස්සෙති. නිස්සිතජප්පීති එත්ථ අඤ්ඤනිස්සිතං ජප්පමෙතස්සාති නිස්සිතජප්පීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අත්තනො’’තිආදි. එත්ථ ජප්පන්ති වචනං. ජප්ප වචනෙති හි ධාතුපාඨෙසු වුත්තං. උස්සදයුත්තන්ති ලොභාදිඋස්සදයුත්තං, වචනන්ති සම්බන්ධො. එවමඤ්ඤන්ති එවං අත්තනා අඤ්ඤං. කථානුසන්ධිවචනෙති චොදකචුදිතකානං කථාය අනුසන්ධිවචනෙ. එත්ථ ‘‘වචනෙ’’ති ඉමිනා ‘‘භාසානුසන්ධී’’ති එත්ථ භාසසද්දො වචනපරියායොති දස්සෙති.

උස්සාරෙතීති උද්ධං ගමාපෙති. ඉමිනා උස්සාදෙති උපරි ගමාපෙතීති උස්සාදෙතාති වචනත්ථං දස්සෙති. එත්ථ හි දකාරරකාරා සදිසත්ථා. තෙ හි ද්වෙ අක්ඛරා කදාචි කත්ථචි සදිසත්ථා හොන්ති. අවසාරෙතීති හීනභාවං ගමාපෙති. ඉමිනා අවසාදෙති අධොභාවං ගමාපෙතීති අවසාදෙතාති වචනත්ථං දස්සෙති. ‘‘අපසාදෙතා’’තිපි පාඨො, උපසග්ගමත්තමෙව නානං. සම්ඵඤ්ච බහුං භාසතීති එත්ථ සම්ඵසද්දො නිරත්ථකකථාවචනොති ආහ ‘‘නිරත්ථකකථ’’න්ති. නිරත්ථකකථා හි යස්මා සං හිතසුඛං ඵලති විනාසෙති, තස්මා සම්ඵන්ති වුච්චති. ඵා ධාතූති ච ඵලධාතූති ච ධාතුපාඨෙසු (සද්දනීතිධාතුමාලායං 16 ලකාරන්තධාතු) වුත්තං.

භාරෙ අනාරොපිතෙති ‘‘තව භාරො’’ති සඞ්ඝෙන භාරෙ අනාරොපිතෙ. අජ්ඣොත්ථරිත්වාති අභිභවිත්වා. ඉමිනා පසය්හ පවත්තාති එත්ථ පසය්හසද්දස්ස අභිභවනත්ථං දස්සෙති. අනධිකාරෙති අනධිපච්චට්ඨානෙ. ‘‘කථෙතා’’ති ඉමිනා වතුධාතුයා කථනත්ථං දස්සෙති. අනොකාසකම්මං කාරෙත්වාති එත්ථ නකාරස්ස අයුත්තයොගභාවතො යුත්තට්ඨානං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඔකාසකම්මං අකාරෙත්වා’’ති. යස්සාති යා අස්ස. අස්ස භික්ඛුනො අත්තනො යා දිට්ඨි අත්ථීති යොජනා, අථවා අත්තනො යා දිට්ඨි භවෙය්‍යාති යොජනා. තන්ති දිට්ඨිං. ‘‘කථෙතා’’ති ඉමිනා බ්‍යාකතාති එත්ථ වි ආ පුබ්බකරධාතුයා කථනත්ථං දස්සෙති.

වොහාරවග්ගවණ්ණනා

424. ‘‘නෙව දෙසනාය න වුට්ඨානෙනා’’ති ඉදං පාරාජිකාපත්තිං සන්ධාය වුත්තං. දොසානුරූපන්ති වත්ථුසඞ්ඛාතස්ස දොසස්ස අනුරූපං.

පයොගං න ජානාතීති එත්ථ සචෙ පයොගො මූලෙන විසදිසො හුත්වා භින්නො හොති, එවං සති මූලපයොගන්ති න වත්තබ්බන්ති ආහ ‘‘අධිකරණානං හී’’තිආදි. හීති සච්චං, යස්මා වා. මූලමෙව පයොගා නාම හොන්ති, න අඤ්ඤන්ති අධිප්පායො.

කාතබ්බන්ති න ජානාතීති කාතබ්බං ඉති කම්මස්ස කරණං න ජානාතීති යොජනා. වත්ථූති භණ්ඩනකලහාදිවත්ථු, නියස්සාදීනං වත්ථූති සම්බන්ධො. චතුන්නන්ති තජ්ජනීයනියස්සපබ්බාජනීයපටිසාරණීයවසෙන චතුන්නං. යාචතීති සඞ්ඝං කම්මස්ස වූපසමං යාචති.

වත්ථුන්ති එත්ථ ආපත්තික්ඛන්ධානමෙව වත්ථුන්ති ආහ ‘‘සත්තන්නං ආපත්තික්ඛන්ධාන’’න්ති. පදෙසපඤ්ඤත්තිසබ්බත්ථපඤ්ඤත්තිසාධාරණපඤ්ඤත්තිඅසාධාරණපඤ්ඤත්තිඑකතොපඤ්ඤ- ත්තිඋභතොපඤ්ඤත්තිවසෙන ඡන්නං පඤ්ඤත්තීනං පඤ්ඤත්තියං පවිට්ඨත්තා වුත්තං ‘‘තිවිධං පඤ්ඤත්ති’’න්ති. ‘‘හෙට්ඨුපරියං කත්වා පදං යොජෙතී’’ති ඉමිනා පදපච්චාභට්ඨන්ති එත්ථ පදානං හෙට්ඨුපරියවසෙන පටිනිවත්තිත්වා ආභස්සනං ගළනං චුතං පදපච්චාභට්ඨන්ති අත්ථං දස්සෙති.

විනයෙති එත්ථ න කෙවලං පාළියංයෙව, අථ ඛො අට්ඨකථායම්පීති ආහ ‘‘විනයපාළියඤ්චෙව අට්ඨකථායඤ්චා’’ති.

ඤත්තිං න ජානාතීති එත්ථ ඤත්තිභෙදං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සඞ්ඛෙපතො’’තිආදි. තත්ථාති දුවිධාසු ඤත්තීසු. කම්මඤත්තීති අනුස්සාවනකම්මස්ස ඨානෙ ඨිතා ඤත්ති. අනුස්සාවනකම්මං නත්ථි, සයමෙව අනුස්සාවනකම්මට්ඨානෙ ඨිතාති අත්ථො. කම්මපාදඤත්තීති අනුස්සාවනකම්මස්ස පාදභූතා මූලභූතා ඤත්ති. නවසු ඨානෙසූති ඔසාරණාදීසු නවසු ඨානෙසූ. ද්වීසු ඨානෙසූති ඤත්තිදුතියඤත්තිචතුත්ථවසෙන ද්වීසු ඨානෙසු, කම්මපාදඤත්තියා කරණං න ජානාතීති සම්බන්ධො. ය්වායං චතුබ්බිධො සමථොති යොජනා. තන්ති චතුබ්බිධං සමථං. ඤත්තියාති සාම්‍යත්ථෙ සාමිවචනං. යං අධිකරණං වූපසමතීති සම්බන්ධො. තස්සාති අධිකරණස්ස. තං වූපසමං න ජානාතීති සම්බන්ධො.

සුත්තං න ජානාතීති එත්ථ සුත්තසද්දස්ස කදාචි කත්ථචි මාතිකායඤ්ච සුත්තන්තපිටකෙ ච පවත්තනතො ඉධ උභතොවිභඞ්ගෙති ආහ ‘‘උභතොවිභඞ්ග’’න්ති. විනයං න ජානාතීති එත්ථ විනයසද්දස්ස සකලෙ විනයපිටකෙ වත්තමානස්සාපි සුත්තන්ති එත්ථ උභතොවිභඞ්ගස්ස ගහිතත්තා ඉධ ඛන්ධකපරිවාරාව ගහෙතබ්බාති ආහ ‘‘ඛන්ධකපරිවාරං න ජානාතී’’ති.

විනයං න ජානාතීති එත්ථ විනයපිටකස්ස ගහෙතබ්බත්තා වුත්තං ‘‘ඨපෙත්වා විනයපිටක’’න්ති. සුත්තන්තිකෙ චත්තාරො මහාපදෙසෙති (දී. නි. 2.187 ආදයො; අ. නි. 4.180) බුද්ධාපදෙසසඞ්ඝාපදෙසසම්බහුලත්ථෙරාපදෙසඑකත්ථෙරා පදෙසවසෙන චත්තාරො මහාපදෙසෙ. එත්ථාති පඤ්චකෙ. යන්ති වචනං. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු පඤ්චකෙසු.

ඉති

අනිස්සිතවග්ග-නප්පටිප්පස්සම්භනවග්ග-වොහාරවග්ගවණ්ණනාය

යොජනා සමත්තා.

දිට්ඨාවිකම්මවග්ගවණ්ණනා

425. දිට්ඨාවිකම්මවග්ගෙ දිට්ඨාවිකම්මාති එත්ථ ආවි කරීයතෙ ආවිකම්මං, දිට්ඨීනං ආවිකම්මං දිට්ඨාවිකම්මන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘දිට්ඨීනං ආවිකම්මානී’’ති. ‘‘ලද්ධිපකාසනාන’’න්ති ඉමිනා දිට්ඨිසද්දො ලද්ධිපරියායො, ආවිකම්මසද්දො පකාසනපරියායොති දස්සෙති. එතන්ති ‘‘දිට්ඨාවිකම්මා’’ති නාමං. අදෙසනාගාමිනී නාම අත්ථතො ගරුකන්ති ආහ ‘‘ගරුකාපත්තියා’’ති. ලහුකායපීති පිසද්දො ගරහත්ථො. ලහුකායපි දෙසිතාය දිට්ඨාවිකම්මං අධම්මිකං හොති, පගෙව ගරුකායාති අත්ථො.

යථා …පෙ… හොතීති යථා ආවිකතෙ චතූහි පඤ්චහි එකීභූතෙහි ආවිකතා හොතීති යොජනා. චතූහි පඤ්චහීති අන්තිමපරිච්ඡෙදදස්සනං. තතො අතිරෙකෙහිපි එකතො දෙසෙතුං න වට්ටති, දෙසිතා ච ආපත්ති න වුට්ඨාති, දෙසනාපච්චයා දුක්කටඤ්ච හොති. ‘‘චතූහි පඤ්චහී’’ති අන්තිමපරිච්ඡෙදස්ස දස්සිතත්තා ද්වීහි තීහි පන එකතො දෙසෙතුං වට්ටතීති දට්ඨබ්බං. මනොමානසෙනාති එත්ථ මනොසද්දෙන මානසසද්දස්ස රාගඅරහත්තෙසුපි පවත්තනතො තදත්ථෙ පටික්ඛිපිත්වා චිත්තෙ එව වත්තතීති දස්සෙති. තෙන වුත්තං ‘‘මනසඞ්ඛාතෙන මානසෙනා’’ති. ඉමිනා මනභූතං මානසං මනොමානසන්ති වචනත්ථං දස්සෙති.

සමානසංවාසකස්සාපීති පිසද්දො සමානසංවාසකස්සපි නානාසීමාය ඨිතස්ස සන්තිකෙ ආවිකම්මං අධම්මිකං හොති, පගෙව නානාසංවාසකස්සාති දස්සෙති. මාළකසීමායාති ඛණ්ඩසීමාය අඞ්ගණෙ. අවිප්පවාසසීමායාති මහාසීමාය, ඨිතස්සාපි සන්තිකෙති සම්බන්ධො. පිසද්දෙන ‘‘ඛණ්ඩසීමාය ඨිතස්සපී’’ති අත්ථං සම්පිණ්ඩෙති.

430. න පරියත්තන්ති න සමත්ථං. ඉමිනා නාලන්ති එත්ථ අලංසද්දො පරියත්තත්ථොව, නාරහභූසනවාරණත්ථොති දස්සෙති. ඉධාපීති පඤ්චකෙපි. පිසද්දෙන පුරිමපඤ්චකං අපෙක්ඛති. ‘‘සාසනතො’’ති ඉමිනා චුධාතුයා අපාදානං දස්සෙති. ‘‘කාමො’’ති ඉමිනා අධිප්පායසද්දො කාමපරියායොති දස්සෙති.

432. මන්දත්තා මොමූහත්තාති එත්ථ ත්තපච්චයස්ස භාවත්ථෙ, පඤ්චමීවිභත්තියා ච කාරණත්ථෙ පවත්තභාවං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘මන්දභාවෙන මොමූහභාවෙනා’’ති. පරිභවාති එත්ථ පරිභවකාමාති අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පරිභවං ආරොපෙතුකාමො හුත්වා’’ති. අඤ්ඤබ්‍යාකරණෙසුපීති අරහත්තබ්‍යාකරණෙසුපි. සබ්බත්ථාති දිට්ඨාවිකම්මවග්ගෙ. යන්ති වචනං.

ඉති දිට්ඨාවිකම්මවග්ගවණ්ණනාය යොජනා සමත්තා.

මුසාවාදවග්ගවණ්ණනා

444. ධම්මපධානං ධම්මාධිට්ඨානං සන්ධාය ‘‘පාරාජිකං ගච්ඡතීති පාරාජිකගාමී’’ති සුද්ධකත්තුවසෙන වුත්තං, පුග්ගලපධානං පුග්ගලාධිට්ඨානං සන්ධාය ‘‘පාරාජිකං ගච්ඡති අනෙන, ගමාපෙතීති වා පාරාජිකගාමී’’ති කරණහෙතුකත්තුවසෙනපි වත්තබ්බං. විත්ථාරං දස්සන්තො ආහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි. තත්ථ තත්ථාති ‘‘මුසාවාදො පාරාජිකගාමී’’තිආදිපාඨෙ, එවං විත්ථාරො වෙදිතබ්බොති සම්බන්ධො. තෙසු ‘‘මුසාවාදො පාරාජිකගාමී’’තිආදීසු වා, නිද්ධාරණෙ භුම්මං.

අදස්සනෙනාති එත්ථ කස්ස අදස්සනෙනාති ආහ ‘‘විනයධරස්සා’’ති. විත්ථාරං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කප්පියාකප්පියෙසු හී’’තිආදි. තන්ති විනයධරං. අස්සවනෙනාති එත්ථ කෙසං වචනං අස්සවනෙනාති ආහ ‘‘එකවිහාරෙපී’’තිආදි. එකවිහාරෙපීති විනයධරෙන එකවිහාරෙපි. පිසද්දෙන නානාවිහාරෙ පන පගෙවාති දස්සෙති. උපට්ඨානන්ති උපට්ඨානත්ථං, උපට්ඨානට්ඨානං වා. වුච්චමානං අඤ්ඤෙසං වචනං අසුණන්තො හුත්වා වාති යොජනා. පසුත්තකතාති එත්ථ යකාරලොපොති ආහ ‘‘පසුත්තකතායා’’ති. පසුත්තකභාවෙනපීති පිසද්දො අඤ්ඤම්පි අදස්සනාදිකාරණං සම්පිණ්ඩෙති. තථාසඤ්ඤීති එත්ථ තථාසද්දො කොවිසයොති ආහ ‘‘අකප්පියෙ…පෙ… ආපජ්ජන්තො’’ති. එකරත්තාතික්කමාදිවසෙනාති ආදිසද්දෙන ඡාරත්තාතික්කමාදිං සඞ්ගණ්හාති. සබ්බත්ථාති මුසාවාදවග්ගෙ.

ඉති මුසාවාදවග්ගවණ්ණනාය යොජනා සමත්තා.

භික්ඛුනොවාදවග්ගවණ්ණනා

450. භික්ඛුනිවග්ගෙ අලාභායාති එත්ථ ලභධාතුයා කම්මං, සම්පදානවචනස්ස ච තදත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘චතුන්නං පච්චයානං අලාභත්ථායා’’ති. ‘‘වායමතී’’ති ඉමිනා පරිසක්කතීති එත්ථ සක්කධාතුයා සමත්ථත්ථං පටික්ඛිපිත්වා වායමත්ථං දස්සෙති. කලිසාසනන්ති පාපපරාජයආණං. නීහරණත්ථායාති නිද්ධරිත්වා අපනයනත්ථාය.

451. ‘‘කම්ම’’න්ති සාමඤ්ඤතො වුත්තත්තා ‘‘සත්තන්නං කම්මානං අඤ්ඤතර’’න්ති.

454. න සාකච්ඡාතබ්බොති එත්ථ කො නාම කථාමග්ගො න සාකච්ඡාතබ්බො, නනු විනයොයෙවාති ආහ ‘‘කප්පියා…පෙ… කථාමග්ගො’’ති. ‘‘න කථෙතබ්බො’’ති ඉමිනා කච්ඡසද්දස්ස කථධාතුයා නිප්ඵන්නභාවං දීපෙති. කස්මා පන පඨමපඤ්චකෙ ‘‘න අසෙක්ඛෙනා’’ති පටික්ඛිපිත්වා දුතියපඤ්චකෙ ‘‘අසෙක්ඛෙනා’’තිආදි වුත්තන්ති ආහ ‘‘යස්මා පනා’’තිආදි. ඉතරො පුථුජ්ජනො න කථෙතීති යොජනා.

න අත්ථපටිසම්භිදාපත්තොති එත්ථ අත්ථො නාම අට්ඨකථායෙවාධිප්පෙතාති ආහ ‘‘අට්ඨකථායා’’ති. ‘‘පභෙදගතඤාණප්පත්තො’’ති ඉමිනා අත්ථාදීසු පති විසුං සම්භිජ්ජතීති පටිසම්භිදා, පඤ්ඤා, තං පත්තොති පටිසම්භිදාපත්තො. අත්ථෙ පටිසම්භිදාපත්තො අත්ථපටිසම්භිදාපත්තොති දස්සෙති. ‘‘පාළිධම්මෙ’’ති ඉමිනා ධම්මපටිසම්භිදාපත්තොති එත්ථ ධම්මසරූපං දස්සෙති. වොහාරනිරුත්තියන්ති පඤ්ඤත්තිනිරුත්තියං. ඉමිනා නිරුත්තිපටිසම්භිදාපත්තොති එත්ථ නිරුත්තිසරූපං දස්සෙති. පටිභානපටිසම්භිදාපත්තොති එත්ථ පටිභානං නාම හෙට්ඨිමඤාණත්තයමෙවාති ආහ ‘‘අත්ථපටිසම්භිදාදීනි ඤාණානී’’ති, තෙසූති ඤාණෙසු, යං යං විමුත්තං යථාවිමුත්තං, චිත්තං. පච්චවෙක්ඛිතාති පුනප්පුනං ඔලොකිතා. සබ්බත්ථාති භික්ඛුනිවග්ගෙ.

ඉති භික්ඛුනොවාදවග්ගවණ්ණනාය යොජනා සමත්තා.

උබ්බාහිකවග්ගවණ්ණනා

455. උබ්බාහිකවග්ගෙ අත්ථකුසලොතිආදිපදානං භෙදනිස්සිතසමාසං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අට්ඨකථාකුසලො’’තිආදි. ආචරියමුඛතොති ආචරියවදනතො, ආචරියසම්මුඛෙ වා, සිථිලධනිතාදීති ආදිසද්දෙන දීඝරස්සාදීනි (පරි. අට්ඨ. 485; වි. සඞ්ග. අට්ඨ. 252) සඞ්ගණ්හාති. අක්ඛරපරිච්ඡෙදෙති එත්තකො සිථිලො, එත්තකො ධනිතොතිආදිනා අක්ඛරපරිච්ඡෙදෙ. ඉමිනා බ්‍යඤ්ජනකුසලොති එත්ථ බ්‍යඤ්ජනසද්දො අක්ඛරපරියායොති දස්සෙති. න පුබ්බාපරකුසලොති එත්ථ පුබ්බාපරො නාම පුරිමානං චතුන්නඤ්චෙව කථාය ච පුබ්බාපරොති ආහ ‘‘අත්ථපුබ්බාපරෙ’’තිආදි.

කොධනොතිආදීනි වුත්තානීති සම්බන්ධො. යස්මා න සක්කොතීති යොජනා. පසාරෙතාති එත්ථ සරධාතු උපසග්ගවසෙන වෙචිත්තවාචකොති ආහ ‘‘මොහෙතා’’ති.

ඉති උබ්බාහිකවග්ගවණ්ණනාය යොජනා සමත්තා.

අධිකරණවූපසමවග්ගවණ්ණනා

457. අධිකරණවූපසමවග්ගෙ සඞ්ඝගරු නාම කොති ආහ ‘‘ධම්මඤ්ච…පෙ… සඞ්ඝගරු නාම හොතී’’ති. තානීති චීවරාදීනි.

458. පඤ්චහුපාලි ආකාරෙහීති එත්ථ ආකාරසද්දො කාරණත්ථොති ආහ ‘‘පඤ්චහි කාරණෙහී’’ති. කම්මෙනාතිආදීසු කම්මාදීනං සරූපං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අපලොකනාදීසූ’’තිආදි. උපපත්තීහීති යුත්තීහි. මය්හං උච්චාකුලා පබ්බජිතභාවඤ්ච බහුස්සුතභාවඤ්ච තුම්හෙ ජානාථාති යොජනා. මාදිසො නාම…පෙ… තුම්හාකං යුත්තං නනූති යොජනා. කණ්ණමූලෙති කණ්ණසමීපෙ. අනුස්සාවනෙනාති අනුසමීපෙ සාවාපනෙන. තෙසන්ති භික්ඛූනං. අනිවත්තිධම්මෙති අනිවත්තනසභාවෙ. සලාකග්ගාහෙනාති අත්තනො සලාකාය ගාහාපනෙන.

එත්ථාති කම්මාදීසු. පමාණන්ති සඞ්ඝභෙදස්ස කාරණං. පුබ්බභාගාති සඞ්ඝභෙදතො පුබ්බභාගෙ පවත්තා. පුබ්බභාගභාවං ආවිකරොන්තො ආහ ‘‘අට්ඨාරසවත්ථුදීපනවසෙන හී’’තිආදි. වොහරන්තෙපීති යොජනා. තත්ථාති වොහාරෙ. කදා පන සඞ්ඝො භින්නොති ආහ ‘‘යදා පනා’’තිආදි. යදා පන කරොතීති සම්බන්ධො. කම්මන්ති උපොසථකම්මතො අඤ්ඤං කම්මං ගහෙතබ්බං. උද්දෙසන්ති උපොසථකම්මං. ඉතීති එවං. සඞ්ඝභෙදකක්ඛන්ධකවණ්ණනායං ‘‘එවං…පෙ… පකාසයිස්සාමා’’ති (චූළව. අට්ඨ. 351) යං වචනං අවොචුම්හාති යොජනා. තස්ස වචනස්සාති පාඨං අජ්ඣාහරිත්වා ‘‘ස්වායං අත්ථො’’ති පදෙන සම්බන්ධිතබ්බො.

පඤ්ඤත්තෙතන්ති එත්ථ නිග්ගහිතලොපසන්ධීති ආහ ‘‘පඤ්ඤත්තං එත’’න්ති. ක්වාති කිස්මිං ඛන්ධකෙ. තත්‍රාති වත්තක්ඛන්ධකෙ. එත්තාවතාති එත්තකෙන ආගන්තුකවත්තාදිඅකරණමත්තෙන. අනුපුබ්බෙනාති අනුක්කමෙන. යථාරත්තන්ති එත්ථ යථාසද්දො අනුරූපත්ථවාචකො, රත්තිසද්දෙන රත්තිප්පමාණං ගහෙතබ්බන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘රත්තිපරිමාණානුරූප’’න්ති. ඉමිනා රත්තියා අනුරූපං යථාරත්තන්ති නිබ්බචනං දස්සෙති. ‘‘රත්තිපරිමාණානුරූප’’න්ති වුත්තෙ රත්තිපරිමාණස්ස අතික්කන්තත්තා අත්ථතො ථෙරොති ආහ ‘‘යථාථෙරන්ති අත්ථො’’ති. වවත්ථානන්ති පරිච්ඡෙදො. සො හි විසුං අවහිතො හුත්වා තිට්ඨතීති වවත්ථානන්ති වුච්චති. කම්මාකම්මානීති එත්ථ කම්මං අකම්මානීති පදවිභාගං කත්වා අකාරො වුද්ධත්ථොති ආහ ‘‘ඛුද්දකානි චෙව මහන්තානි ච කම්මානී’’ති. සති ච අකම්මස්ස මහන්තභාවෙ කම්මං නාම ඛුද්දකන්ති අත්ථතො සිද්ධං හොති. තෙන වුත්තං ‘‘ඛුද්දකානි චෙවා’’ති. අකාරස්ස අප්පත්ථං ගහෙත්වා ‘‘මහන්තානි චෙව ඛුද්දකානි ච කම්මානී’’ති අත්ථොපි යුජ්ජතෙව. සො පන ඉධ න ගහිතො, අඤ්ඤත්ථ පන දිස්සති. ‘‘උච්චාවචානි කම්මානී’’ති හි වාක්‍යවසෙන වුත්තට්ඨානෙ උච්චසද්දෙන මහන්තත්ථං දස්සෙති, අවචසද්දෙන ඛුද්දකත්ථං දස්සෙති. තස්මා මහන්තඛුද්දකානි කම්මානීති අත්ථො වෙදිතබ්බො. සති ච අකම්මස්ස ඛුද්දකභාවෙ කම්මං නාම මහන්තන්ති අත්ථතොපි සිද්ධන්ති දට්ඨබ්බං.

සඞ්ඝභෙදවග්ගද්වයවණ්ණනා

459. සඞ්ඝභෙදවග්ගද්වයෙ එතෙති සභාවා. තෙති අධම්මාදයො. ඉතීති එවං. යං කම්මන්ති යොජනා. දිට්ඨිං විනිධායාති සම්බන්ධො. එකස්මිං පඤ්චකෙ අයං අත්ථයොජනා කාතබ්බාති සම්බන්ධො. එත්ථාපීති ඉමස්මිං පඤ්චකෙපි. පිසද්දෙන හෙට්ඨා වුත්තං පඤ්චකං අපෙක්ඛති. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු පඤ්චකෙසු. හීති සච්චං. පුබ්බෙ අවුත්තනයං යං වචනමත්ථි, තං වචනං එත්ථ පඤ්චකෙසු න අත්ථීති යොජනා.

ආවාසිකවග්ගවණ්ණනා

461. ආවාසිකවග්ගෙ ‘‘හරිත්වා’’ති ඉමිනා යථාභතන්ති එත්ථ භරධාතුයා හරණත්ථඤ්ච කිරියාවිසෙසනභාවඤ්ච දස්සෙති. ‘‘ඨපිතො’’ති ඉමිනා නික්ඛිත්තොති එත්ථ ඛිපධාතුයා ඨපනත්ථං දස්සෙති.

462. පරිණාමෙතීති පරිණතංපාපෙති. ‘‘නියාමෙති කථෙතී’’ති ඉමිනා අධිප්පායත්ථං දස්සෙති, එත්ථාති ආවාසිකවග්ගෙ.

කථිනත්ථාරවග්ගවණ්ණනා

467. කථිනත්ථාරවග්ගෙ ඔතමසිකොති එත්ථ අවතමං ගතො ඔතමසිකොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අන්ධකාරගතො’’ති. අන්ධකාරසද්දෙන තමසද්දො අන්ධකාරපරියායොති දස්සෙති. තන්ති ඔතමසිකං. අසමන්නාහරන්තොති තං අසමන්නාහරන්තො, කස්මා අසමන්නාහරන්තොති ආහ ‘‘කිච්චයපසුතත්තා වන්දන’’න්ති. එකතොති කොපෙන සද්ධිං. වෙරී විසභාගපුග්ගලො එකතො ආකොධෙන වත්තනට්ඨෙන එකාවත්තොති වුච්චති. පහරෙය්‍යාති වන්දන්තං පහරෙය්‍ය. ‘‘අඤ්ඤං චින්තයමානො’’ති ඉමිනා අඤ්ඤස්මිං ආරම්මණෙ චිත්තං විදහති ඨපෙතීති අඤ්ඤවිහිතොති දස්සෙති.

සඞ්ඝතො උද්ධරිත්වා ඛිපිතබ්බො අපනෙතබ්බොති උක්ඛිත්තො, සොයෙව උක්ඛිත්තකො. තෙහීති චතූහි. අවන්දියෙසු පන්නරසපුග්ගලෙසූති සම්බන්ධො. අන්තරා වුත්තකාරණෙන චාති අන්තරෙ වුත්තෙන ‘‘තඤ්හි වන්දන්තස්ස මඤ්චපාදාදීසුපි නලාටං පටිහඤ්ඤෙය්‍යා’’තිආදිනා කාරණෙන ච. ඉතොති පන්නරසපුග්ගලම්හා. ඉතීති එවං. සචෙ උද්දෙසාචරියො ච ඔවාදාචරියො ච නවකො හොති, න වන්දනීයො. සබ්බත්ථාති කථිනත්ථාරවග්ගෙ.

ඉති කථිනත්ථාරවග්ගවණ්ණනාය යොජනා සමත්තා.

නිට්ඨිතා ච උපාලිපඤ්චකවණ්ණනාය යොජනා.

ආපත්තිසමුට්ඨානවණ්ණනා

470. ‘‘අචිත්තකො ආපජ්ජතී’’තිආදීසු එවමත්ථො වෙදිතබ්බොති යොජනා. අචිත්තකො ආපජ්ජතීති අචිත්තකො හුත්වා ආපජ්ජති. එසෙව නයො අචිත්තකො වුට්ඨාතීති එත්ථාපි. යංකිඤ්චි ආපත්තින්ති සම්බන්ධො. ඉතරං ආපත්තින්ති යොජනා. ධම්මදානං කරොමීති ‘‘සබ්බදානං ධම්මදානං ජිනාතී’’ති (ධ. ප. 354) ච ‘‘අමතංදදො ච සො හොති, යො ධම්මමනුසාසතී’’ති (සං. නි. 1.42) ච භගවතා වුත්තවචනං සුත්වා ධම්මදානං කරොමි. දොමනස්සිකොති දොමනස්සෙන යුත්තො, දොමනස්සවන්තො වා. එත්ථාති අබ්‍යාකතමූලෙ.

473. යස්ස යස්සාති සික්ඛාපදස්ස. තං සබ්බන්ති සබ්බං තංතංසමුට්ඨානසික්ඛාපදං.