1. පාතිමොක්ඛුද්දෙසයාචනකථා

383. පාතිමොක්ඛට්ඨපනක්ඛන්ධකෙ නන්දිමුඛියා රත්තියාති එත්ථ නන්දියති තුසියතීති නන්දි, ඉකාරන්තොයං නපුංසකලිඞ්ගො. ‘‘නන්දිසෙනො (ජා. අට්ඨ. 3.4.1) නන්දිවිසාලො’’තිආදීසු ඉකාරන්තොයං පුල්ලිඞ්ගො හොති, ඉධ පන මුඛං අපෙක්ඛිත්වා ඉකාරන්තො නපුංසකලිඞ්ගො හොති. අරුණුට්ඨිතකාලෙ ඔදාතදිසාමුඛතාය නන්දි මුඛං එතිස්සං රත්තියන්ති නන්දිමුඛී, රත්ති, තාය නන්දිමුඛියා රත්තියා, තෙන වුත්තං ‘‘අරුණුට්ඨිතකාලෙපි හි නන්දීමුඛා විය රත්ති ඛායතී’’ති. අන්තොපූතින්ති එත්ථ කායස්ස අන්තො කුණපපූතින්ති අත්ථං පටිපක්ඛිපන්තො ආහ ‘‘අත්තචිත්තසන්තානෙ’’තිආදි. ‘‘කිලෙසවස්සනවසෙනා’’ති ඉමිනා උදකවස්සනවසෙනාති අත්ථං පටික්ඛිපති. අවස්සුතන්ති තින්තං, කිලින්නන්ති අත්ථො. කසම්බුජාතන්ති එත්ථ කසම්බූති සඞ්කාරො. සො හි සම්මුඤ්චනියා කසියමානෙ විලෙඛියමානෙ සම්බති සද්දං කරොතීති කසම්බු, තං විය ජාතන්ති කසම්බුජාතන්ති අත්ථො දට්ඨබ්බො. අට්ඨකථායං පන අධිප්පායවසෙන ‘‘ආකිලිට්ඨජාත’’න්ති වුත්තං, අතිවිය කිලිට්ඨජාතන්ති අත්ථො. ‘‘ආකිණ්ණදොසතාය කිලිට්ඨජාත’’න්තිපි පාඨො. ‘‘යාව බාහාගහණාපි නාමා’’ති ඉමිනා පාඨෙන දස්සෙතීති සම්බන්ධො. හීති පදපූරණමත්තං. තෙනාති මොඝපුරිසෙන. ‘‘යාවා’’ති නිපාතපයොගත්තා ‘‘බාහාගහණාපී’’ති එත්ථ පඤ්චමීවිභත්ති අවධිඅත්ථෙ හොති. නාම-සද්දො ගරහත්ථජොතකො, තස්ස පයොගත්තා ‘‘ආගමෙස්සතී’’ති එත්ථ අතීතත්ථෙ අනාගතවචනං (සද්දනීතිසුත්තමාලාය 893 සුත්තෙ). ආගමෙස්සති නාමාති යොජනා. ආගමෙස්සතීති ඊසං අධිවාසෙස්සති. ‘‘ආතො ගමුඊසමධිවාසනෙ’’ති හි ධාතුපාඨෙසු (සද්දනීතිධාතුමාලායං 18 මකාරන්තධාතු) වුත්තං.

384. න ආයතකෙනෙව පපාතොති එත්ථ දීඝෙනෙව පපාතොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘න පඨමමෙව ගම්භීරො’’ති. ආයතසද්දො හි දීඝපරියායො. ‘‘න ආයතකෙන ගීතස්සරෙන ධම්මො ගායිතබ්බො’’තිආදීසු (චූළව. 249) විය පපාතො දීඝෙන තීරස්ස ආදිම්හි න හොතීති වුත්තං හොති. පඨමමෙවාති තීරස්ස ආදිම්හියෙව. ‘‘අනුපුබ්බෙන ගම්භීරො’’ති ඉමිනා ‘‘න පඨමමෙව ගම්භීරො’’ති වචනස්ස අධිප්පායත්ථං දස්සෙති. ඨිතධම්මොති තීරස්ස අන්තොයෙව ඨිතසභාවො. වෙලං නාතිවත්තතීති එත්ථ වෙලාසද්දස්ස තීරමරියාදත්ථෙසු පවත්තභාවං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඔසක්කනකන්දරං මරියාදවෙල’’න්ති. තත්ථ ‘‘ඔසක්කනකන්දර’’ඉති පදෙන තීරත්ථං දස්සෙති, ‘‘මරියාද’’ ඉති පදෙන මරියාදත්ථං. කෙන උදකෙන දරිතබ්බොති කන්දරො, උදකෙන ඔසක්කනො කන්දරො එත්ථාති ඔසක්කනකන්දරං, තීරං. ඔසක්කනකන්දරභූතඤ්ච මරියාදභූතඤ්ච වෙලං තීරං නාතික්කමතීති අත්ථො. තීරං වාහෙතීති එත්ථ වහධාතුයා පාපුණනත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තීරං අප්පෙතී’’ති. තත්ථ අප්පෙතීති පාපුණාපෙති. ‘‘උස්සාරෙතී’’ති ඉමිනා පාළියං ‘‘ථලං උස්සාරෙතී’’ති පදෙන ‘‘තීරං වාහෙතී’’ති පදස්ස අත්ථං දස්සෙතීති අත්ථො දස්සිතො. උස්සාරෙතීති උද්ධරිත්වා ගමාපෙති. අඤ්ඤාපටිවෙධොති එත්ථ ආජානාති, ආජානිත්ථාති වා අඤ්ඤං අරහත්තමග්ගො වා අරහත්තඵලං වා, තස්ස පටිවිජ්ඣනං අඤ්ඤාපටිවෙධො, සුඛුච්චාරණත්ථං මජ්ඣෙ දීඝො, අඤ්ඤාපටිවෙධො නාම අරහත්තුප්පත්තියෙව හොති. තෙන වුත්තං ‘‘අරහත්තුප්පත්තී’’ති.

385. ඡන්නමතිවස්සතීති උදානපාළියා සන්ධායභාසිතපාළිභාවං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ආපත්ති’’න්තිආදි. තත්ථ ඉදන්ති ‘‘ඡන්නමතිවස්සතී’’ති වචනං වුත්තන්ති සම්බන්ධො. එතන්ති නවාපත්තිආපජ්ජනං සන්ධායාති සම්බන්ධො.