1. තජ්ජනීයකම්මකථා

1. චූළවග්ගස්ස පඨමෙ කම්මක්ඛන්ධකෙ එවමත්ථො වෙදිතබ්බොති යොජනා. ‘‘චූළවග්ගස්සා’’ති පදං ‘‘කම්මක්ඛන්ධකෙ’’ති පදෙ අවයවිසම්බන්ධො. තාවාති පාරිවාසිකක්ඛන්ධකාදිතො, පාරිවාසික්ඛන්ධකාදීනං වා පඨමං. චෙවසද්දො ච චසද්දො ච ‘‘පණ්ඩුකලොහිතකා’’ති පදස්ස අසමාහාරද්වන්දවාක්‍යං දීපෙන්ති. නිස්සයානං නාමං නිස්සිතෙසු උපචාරවසෙන තෙසං සද්ධිවිහාරිකඅන්තෙවාසිකාපි පණ්ඩුකලොහිතකනාමායෙව හොන්තීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තෙසං නිස්සිතකාපී’’තිආදි. පිසද්දෙන උපචාරත්ථං සම්පිණ්ඩෙති. ‘‘සුට්ඨු බලව’’න්ති ඉමිනා බලවාබලවන්ති ද්වින්නං සද්දානං පරියායභාවෙන වුත්තත්තා අතිසයත්ථොති දස්සෙති. ‘‘බලවබලව’’න්ති වත්තබ්බෙ වාචාසිලිට්ඨවසෙන දීඝං කත්වා එවං වුත්තං. පටිවදථාති පටිච්ඡන්නට්ඨානෙ කථෙථ. ඉමිනා පටිමන්තෙථාති එත්ථ මන්තධාතුයා ගුත්තභාසනත්ථං දස්සෙති. අත්ථෙසු කරණභාසනකිච්චෙසු අලං සමත්ථාති අලමත්ථා, තෙසං විසෙසෙනාති අලමත්ථතරාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සමත්ථතරා’’ති.

අධම්මකම්මද්වාදසකකථා

4. අසම්මුඛා කතන්තිආදීසු එවං විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති යොජනා. සම්මුඛෙහි විරහිතා අසම්මුඛාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සඞ්ඝධම්මවිනයපුග්ගලසම්මුඛානං විනා කත’’න්ති. ‘‘අප්පටිපුච්ඡිත්වා’’ති ඉමිනා අප්පටිපුච්ඡාති එත්ථ ත්වාපච්චයස්සාකාරභාවං දස්සෙති. තස්සෙවාති චුදිතකස්සෙව. අදෙසනාගාමිනියාති එත්ථ අකාරස්ස අඤ්ඤත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පාරාජිකා…පෙ… වා’’ති. එත්ථාති තජ්ජනීයකම්මෙ. නව පදාති නවසු පදෙසු, නිද්ධාරණෙ චෙතං පච්චත්තවචනං. පුරිමකෙසු තීසු තිකෙසු වුත්තෙසු නවසු පදෙසූති යොජනා. ‘‘එකෙක’’න්ති පදෙන සම්බන්ධිතබ්බං. ඉමෙහීති ඉමෙහි ද්වීහි පදෙහි. ද්වාදස තිකාති පුරිමෙහි තීහි තිකෙහි නව තිකෙ මිස්සෙත්වා ද්වාදස. සුක්කපක්ඛෙසුපීති පටිසෙධවිරහවසෙන සුක්කෙසු පක්ඛෙසුපි.

6. ‘‘පබ්බජිතාන’’න්ති ඉමිනා ගිහීනං අනනුලොමිකතං නිවත්තෙති. සහසොකිතාදීහීති ආදිසද්දෙන සහනන්දිං සඞ්ගණ්හාති. ඉමස්මිං ඨානෙ සබ්බඅට්ඨකථාපොත්ථකෙසු ‘‘න උපසම්පාදෙතබ්බන්ති උපජ්ඣායෙන හුත්වා න උපසම්පාදෙතබ්බ’’න්ති පාඨතො පට්ඨාය යාව ‘‘න සම්පයොජෙතබ්බන්ති අඤ්ඤමඤ්ඤං යොජෙත්වා කලහො න කාරෙතබ්බො’’ති පාඨො අත්ථි, තාව අට්ඨාරසසම්මාවත්තනවත්තානං සංවණ්ණනාපාඨො ලිඛිතො, සො පාඨො ඉමස්මිං ඨානෙ න ලිඛිතබ්බො. කස්මා? පාළික්කමානුප්පත්තාභාවතො, අට්ඨකථායමෙව ‘‘අට්ඨාරස සම්මාවත්තනවත්තානි පාරිවාසිකක්ඛන්ධකෙ වණ්ණයිස්සාමා’’ති වක්ඛමානත්තා, යථාවචනඤ්ච පාරිවාසිකක්ඛන්ධකෙ (චූළව. අට්ඨ. 76) සංවණ්ණිතත්ථා ච. තස්මා සො පාඨො න පොරාණපාඨො හොති, පච්ඡා පක්ඛිත්තපාඨොති දට්ඨබ්බො.

තිණ්ණං භික්ඛවෙ භික්ඛූනන්තිආදි වුත්තන්ති සම්බන්ධො. එකෙකෙනාපීති තීසු අඞ්ගෙසු එකෙකෙනාපි. ඉමිනා අවයවවාක්‍යනිබ්බත්තිවසෙන කම්මාරහභාවං දස්සෙති. හීති සච්චං. නියස්සස්ස විසෙසෙන අභිණ්හාපත්තිකත්තං අඞ්ගං ඉති වුත්තන්ති යොජනා. එත්ථ ආකාරවාචකො ඉතිසද්දො ලුත්තනිද්දිට්ඨොති දට්ඨබ්බං. එසෙව නයො අනන්තරෙපි. තජ්ජීයති අනෙන විනයකම්මෙනාති තජ්ජනීයං, තමෙව කම්මං තජ්ජනීයකම්මං. ‘‘නිස්සාය තෙ වත්ථබ්බ’’න්ති නියස්සීයති බාලො භජාපීයති අනෙන විනයකම්මෙනාති නියස්සං, දිවාදිගණිකත්තා සකාරස්ස ද්වෙභාවො හොති ‘‘නස්සං වස්ස’’න්තිආදීසු විය, නියස්සමෙව කම්මං නියස්සකම්මං. ගාමාදිතො පබ්බාජියති අනෙන විනයකම්මෙනාති පබ්බාජනීයං, තමෙව කම්මං පබ්බාජනීයකම්මං. තීසූති භණ්ඩනකාරකඅභිණ්හාපත්තිකකුලදූසකවසෙන තිවිධෙසු අඞ්ගෙසු. යෙන කෙනචි අඞ්ගෙනාති සම්බන්ධො. යදි සබ්බානි කම්මානි කාතුං වට්ටතීති යොජනා. එවං සති චම්පෙය්‍යක්ඛන්ධකෙ (මහාව. 400 ආදයො) වුත්තං ඉදං වචනං විරුජ්ඣතීති සම්බන්ධො. වචනත්ථනානත්තතොති වචනස්ස ච අත්ථස්ස ච නානාභාවතො. තමෙවත්ථං විත්ථාරෙන්තො ආහ ‘‘තජ්ජනීයකම්මාරහස්සාති ඉමස්ස හී’’තිආදි. තත්ථ ‘‘තිණ්ණං භික්ඛවෙ’’තිආදිවචනස්ස අඞ්ගසම්භවො අත්ථොති යොජනා. තස්මාති යස්මා න විරුජ්ඣති, තස්මා. සඞ්ඝෙන කතං හොතීති සම්බන්ධො. ඉමිනා ලක්ඛණෙන තජ්ජනීයාදිකම්මාරහස්ස තස්ස භික්ඛුස්සාති යොජනා. එවං කම්මසන්නිට්ඨානත්ථං දස්සෙත්වා අඞ්ගසම්භවත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යස්ස පනා’’තිආදි. තත්ථ යස්සාති භික්ඛුස්ස, අත්ථීති සම්බන්ධො. භණ්ඩනකාරකාදීසූතිආදිසද්දෙන අභිණ්හාපත්තිකකුලදූසකානි සඞ්ගණ්හාති. ආකඞ්ඛමානො සඞ්ඝො කරෙය්‍යාති සම්බන්ධො. කම්මාරහන්ති කම්මස්ස, කම්මෙ වා අරහං. එත්ථාති කම්මක්ඛන්ධකෙ. පුබ්බෙනාති පුබ්බෙ වුත්තෙන චම්පෙය්‍යක්ඛන්ධකෙන. අපරන්ති අපරෙ වුත්තං කම්මක්ඛන්ධකං. සමෙතීති සමං ගච්ඡති.

තත්ථාති කම්මෙසු, තජ්ජනීයකම්මෙති සම්බන්ධො, අඞ්ගෙසු වා, භණ්ඩනකාරකවසෙනාති සම්බන්ධො. අථ ඛොති තථා වුත්තාපීති අත්ථො. කරොන්තෙන කම්මවාචාවාචකෙනාති සම්බන්ධො. හීති ඵලජොතකො. භූතෙන වත්ථුනාති තච්ඡෙන වත්ථුනා. අඤ්ඤස්ස කම්මස්සාති තජ්ජනීයකම්මතො අඤ්ඤස්ස කම්මස්ස. කස්මා බාලස්ස අබ්‍යත්තස්ස ආපත්තිබහුලස්ස තජ්ජනීයකම්මං කාතබ්බන්ති යොජනා. ඉදම්පීති තජ්ජනීයකම්මම්පි. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු කම්මෙසු.

නප්පටිප්පස්සම්භෙතබ්බඅට්ඨාරසකාදිකථා

8. පන්නලොමාති පතිතමානලොමා. එතන්ති වත්තං. නෙත්ථාරන්ති එත්ථ අඵුට්ඨක්ඛරසංයොගෙ පරස්ස තකාරස්ස ථකාරො හොති, තස්මා දුතියක්ඛරෙන පාඨො යුත්තො. යෙනාති වත්තෙන. නිස්සාරණාති නිස්සාරණතො. දස වා දිවසානි, පඤ්ච වා දිවසානි පූරෙතබ්බන්ති යොජනා. හීති සච්චං. එත්තකෙනාති එතප්පමාණෙන දසපඤ්චදිවසෙන.