1. කම්මක්ඛන්ධකං

1. තජ්ජනීයකම්මකථා

1. චූළවග්ගස්ස පඨමෙ කම්මක්ඛන්ධකෙ එවමත්ථො වෙදිතබ්බොති යොජනා. ‘‘චූළවග්ගස්සා’’ති පදං ‘‘කම්මක්ඛන්ධකෙ’’ති පදෙ අවයවිසම්බන්ධො. තාවාති පාරිවාසිකක්ඛන්ධකාදිතො, පාරිවාසික්ඛන්ධකාදීනං වා පඨමං. චෙවසද්දො ච චසද්දො ච ‘‘පණ්ඩුකලොහිතකා’’ති පදස්ස අසමාහාරද්වන්දවාක්‍යං දීපෙන්ති. නිස්සයානං නාමං නිස්සිතෙසු උපචාරවසෙන තෙසං සද්ධිවිහාරිකඅන්තෙවාසිකාපි පණ්ඩුකලොහිතකනාමායෙව හොන්තීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තෙසං නිස්සිතකාපී’’තිආදි. පිසද්දෙන උපචාරත්ථං සම්පිණ්ඩෙති. ‘‘සුට්ඨු බලව’’න්ති ඉමිනා බලවාබලවන්ති ද්වින්නං සද්දානං පරියායභාවෙන වුත්තත්තා අතිසයත්ථොති දස්සෙති. ‘‘බලවබලව’’න්ති වත්තබ්බෙ වාචාසිලිට්ඨවසෙන දීඝං කත්වා එවං වුත්තං. පටිවදථාති පටිච්ඡන්නට්ඨානෙ කථෙථ. ඉමිනා පටිමන්තෙථාති එත්ථ මන්තධාතුයා ගුත්තභාසනත්ථං දස්සෙති. අත්ථෙසු කරණභාසනකිච්චෙසු අලං සමත්ථාති අලමත්ථා, තෙසං විසෙසෙනාති අලමත්ථතරාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සමත්ථතරා’’ති.

අධම්මකම්මද්වාදසකකථා

4. අසම්මුඛා කතන්තිආදීසු එවං විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති යොජනා. සම්මුඛෙහි විරහිතා අසම්මුඛාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සඞ්ඝධම්මවිනයපුග්ගලසම්මුඛානං විනා කත’’න්ති. ‘‘අප්පටිපුච්ඡිත්වා’’ති ඉමිනා අප්පටිපුච්ඡාති එත්ථ ත්වාපච්චයස්සාකාරභාවං දස්සෙති. තස්සෙවාති චුදිතකස්සෙව. අදෙසනාගාමිනියාති එත්ථ අකාරස්ස අඤ්ඤත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පාරාජිකා…පෙ… වා’’ති. එත්ථාති තජ්ජනීයකම්මෙ. නව පදාති නවසු පදෙසු, නිද්ධාරණෙ චෙතං පච්චත්තවචනං. පුරිමකෙසු තීසු තිකෙසු වුත්තෙසු නවසු පදෙසූති යොජනා. ‘‘එකෙක’’න්ති පදෙන සම්බන්ධිතබ්බං. ඉමෙහීති ඉමෙහි ද්වීහි පදෙහි. ද්වාදස තිකාති පුරිමෙහි තීහි තිකෙහි නව තිකෙ මිස්සෙත්වා ද්වාදස. සුක්කපක්ඛෙසුපීති පටිසෙධවිරහවසෙන සුක්කෙසු පක්ඛෙසුපි.

6. ‘‘පබ්බජිතාන’’න්ති ඉමිනා ගිහීනං අනනුලොමිකතං නිවත්තෙති. සහසොකිතාදීහීති ආදිසද්දෙන සහනන්දිං සඞ්ගණ්හාති. ඉමස්මිං ඨානෙ සබ්බඅට්ඨකථාපොත්ථකෙසු ‘‘න උපසම්පාදෙතබ්බන්ති උපජ්ඣායෙන හුත්වා න උපසම්පාදෙතබ්බ’’න්ති පාඨතො පට්ඨාය යාව ‘‘න සම්පයොජෙතබ්බන්ති අඤ්ඤමඤ්ඤං යොජෙත්වා කලහො න කාරෙතබ්බො’’ති පාඨො අත්ථි, තාව අට්ඨාරසසම්මාවත්තනවත්තානං සංවණ්ණනාපාඨො ලිඛිතො, සො පාඨො ඉමස්මිං ඨානෙ න ලිඛිතබ්බො. කස්මා? පාළික්කමානුප්පත්තාභාවතො, අට්ඨකථායමෙව ‘‘අට්ඨාරස සම්මාවත්තනවත්තානි පාරිවාසිකක්ඛන්ධකෙ වණ්ණයිස්සාමා’’ති වක්ඛමානත්තා, යථාවචනඤ්ච පාරිවාසිකක්ඛන්ධකෙ (චූළව. අට්ඨ. 76) සංවණ්ණිතත්ථා ච. තස්මා සො පාඨො න පොරාණපාඨො හොති, පච්ඡා පක්ඛිත්තපාඨොති දට්ඨබ්බො.

තිණ්ණං භික්ඛවෙ භික්ඛූනන්තිආදි වුත්තන්ති සම්බන්ධො. එකෙකෙනාපීති තීසු අඞ්ගෙසු එකෙකෙනාපි. ඉමිනා අවයවවාක්‍යනිබ්බත්තිවසෙන කම්මාරහභාවං දස්සෙති. හීති සච්චං. නියස්සස්ස විසෙසෙන අභිණ්හාපත්තිකත්තං අඞ්ගං ඉති වුත්තන්ති යොජනා. එත්ථ ආකාරවාචකො ඉතිසද්දො ලුත්තනිද්දිට්ඨොති දට්ඨබ්බං. එසෙව නයො අනන්තරෙපි. තජ්ජීයති අනෙන විනයකම්මෙනාති තජ්ජනීයං, තමෙව කම්මං තජ්ජනීයකම්මං. ‘‘නිස්සාය තෙ වත්ථබ්බ’’න්ති නියස්සීයති බාලො භජාපීයති අනෙන විනයකම්මෙනාති නියස්සං, දිවාදිගණිකත්තා සකාරස්ස ද්වෙභාවො හොති ‘‘නස්සං වස්ස’’න්තිආදීසු විය, නියස්සමෙව කම්මං නියස්සකම්මං. ගාමාදිතො පබ්බාජියති අනෙන විනයකම්මෙනාති පබ්බාජනීයං, තමෙව කම්මං පබ්බාජනීයකම්මං. තීසූති භණ්ඩනකාරකඅභිණ්හාපත්තිකකුලදූසකවසෙන තිවිධෙසු අඞ්ගෙසු. යෙන කෙනචි අඞ්ගෙනාති සම්බන්ධො. යදි සබ්බානි කම්මානි කාතුං වට්ටතීති යොජනා. එවං සති චම්පෙය්‍යක්ඛන්ධකෙ (මහාව. 400 ආදයො) වුත්තං ඉදං වචනං විරුජ්ඣතීති සම්බන්ධො. වචනත්ථනානත්තතොති වචනස්ස ච අත්ථස්ස ච නානාභාවතො. තමෙවත්ථං විත්ථාරෙන්තො ආහ ‘‘තජ්ජනීයකම්මාරහස්සාති ඉමස්ස හී’’තිආදි. තත්ථ ‘‘තිණ්ණං භික්ඛවෙ’’තිආදිවචනස්ස අඞ්ගසම්භවො අත්ථොති යොජනා. තස්මාති යස්මා න විරුජ්ඣති, තස්මා. සඞ්ඝෙන කතං හොතීති සම්බන්ධො. ඉමිනා ලක්ඛණෙන තජ්ජනීයාදිකම්මාරහස්ස තස්ස භික්ඛුස්සාති යොජනා. එවං කම්මසන්නිට්ඨානත්ථං දස්සෙත්වා අඞ්ගසම්භවත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යස්ස පනා’’තිආදි. තත්ථ යස්සාති භික්ඛුස්ස, අත්ථීති සම්බන්ධො. භණ්ඩනකාරකාදීසූතිආදිසද්දෙන අභිණ්හාපත්තිකකුලදූසකානි සඞ්ගණ්හාති. ආකඞ්ඛමානො සඞ්ඝො කරෙය්‍යාති සම්බන්ධො. කම්මාරහන්ති කම්මස්ස, කම්මෙ වා අරහං. එත්ථාති කම්මක්ඛන්ධකෙ. පුබ්බෙනාති පුබ්බෙ වුත්තෙන චම්පෙය්‍යක්ඛන්ධකෙන. අපරන්ති අපරෙ වුත්තං කම්මක්ඛන්ධකං. සමෙතීති සමං ගච්ඡති.

තත්ථාති කම්මෙසු, තජ්ජනීයකම්මෙති සම්බන්ධො, අඞ්ගෙසු වා, භණ්ඩනකාරකවසෙනාති සම්බන්ධො. අථ ඛොති තථා වුත්තාපීති අත්ථො. කරොන්තෙන කම්මවාචාවාචකෙනාති සම්බන්ධො. හීති ඵලජොතකො. භූතෙන වත්ථුනාති තච්ඡෙන වත්ථුනා. අඤ්ඤස්ස කම්මස්සාති තජ්ජනීයකම්මතො අඤ්ඤස්ස කම්මස්ස. කස්මා බාලස්ස අබ්‍යත්තස්ස ආපත්තිබහුලස්ස තජ්ජනීයකම්මං කාතබ්බන්ති යොජනා. ඉදම්පීති තජ්ජනීයකම්මම්පි. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු කම්මෙසු.

නප්පටිප්පස්සම්භෙතබ්බඅට්ඨාරසකාදිකථා

8. පන්නලොමාති පතිතමානලොමා. එතන්ති වත්තං. නෙත්ථාරන්ති එත්ථ අඵුට්ඨක්ඛරසංයොගෙ පරස්ස තකාරස්ස ථකාරො හොති, තස්මා දුතියක්ඛරෙන පාඨො යුත්තො. යෙනාති වත්තෙන. නිස්සාරණාති නිස්සාරණතො. දස වා දිවසානි, පඤ්ච වා දිවසානි පූරෙතබ්බන්ති යොජනා. හීති සච්චං. එත්තකෙනාති එතප්පමාණෙන දසපඤ්චදිවසෙන.

2. නියස්සකම්මකථා

11. අපිස්සු භික්ඛූ පකතාති එත්ථ නිපාතානමනෙකත්ථත්තා ඉධ අපිස්සුසද්දො නිච්චත්ථො හොති. පකතසද්දො ‘‘කුක්කුච්චපකතා’’තිආදීසු (පාරා. අට්ඨ. 1.තතියසඞ්ගීතිකථා; පාචි. අට්ඨ. 438) අභිභවනත්ථො, ඉධ පන බ්‍යාවටත්ථොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘නිච්චං බ්‍යාවටා හොන්තී’’ති.

3. පබ්බාජනීයකම්මකථා

27. එත්ථාති අස්සජිපුනබ්බසුකවත්ථුම්හි. කායිකොති එත්ථ කායෙන කීළතීති කායිකොති වචනත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කායකීළා වුච්චතී’’ති. ‘‘එසෙව නයො’’ති ඉමිනා වාචාය කීළතීති වාචසිකො, කායිකො ච වාචසිකො ච කායිකවාචසිකොති වචනත්ථං අතිදිසති. එත්ථ ච පච්ඡිමවචනත්ථො සමාහාරද්වන්දො, සමාහාරද්වන්දෙපි කත්ථචි පුල්ලිඞ්ගමිච්ඡන්ති සද්දවිදූ ‘‘ධම්මවිනයො’’තිආදීසු (විභ. අට්ඨ. 509) විය. කායද්වාරපඤ්ඤත්තසික්ඛාපදං වීතික්කමතීති කායිකොති වචනත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කායද්වාරෙ පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදවීතික්කමො වුච්චතී’’ති. කායෙන පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදං වීතික්කමෙතීති කායිකොති වචනත්ථොපි යුජ්ජතෙව. ‘‘උපහනනං වුච්චතී’’ති ඉමිනා උපහනනං උපඝාතං, තමෙව උපඝාතිකන්ති වචනත්ථං දස්සෙති. ‘‘නාසන’’න්ති ඉමිනා හනධාතුයා හිංසනත්ථං දස්සෙති. පටික්ඛිත්තවෙජ්ජකම්මාදිවසෙන තෙලපචනඅරිට්ඨපචනාදීනි කායිකො මිච්ඡාජීවො නාමාති යොජනා. ඉමිනා මිච්ඡාජීවස්ස සරූපං දස්සෙති.

4. පටිසාරණීයකම්මකථා

33. සුධම්මවත්ථුස්මිං එවමත්ථො වෙදිතබ්බොති යොජනා. අනපලොකෙත්වාති එත්ථ අපපුබ්බො ලොකසද්දො ආපුච්ඡනත්ථොති ආහ ‘‘න ආපුච්ඡිත්වා’’ති.

34. කින්ති කිං නාම ඛාදනීයභොජනීයං. වොති තුම්හෙහි. ගහපතීති ආලපනපදං. ථෙරානං අත්ථායාති සම්බන්ධො. පටියත්තන්ති පටියාදිතං. ‘‘එතං අවොචා’’ති ඉමිනා එතදවොචාති එත්ථ නිග්ගහිතාදෙසසන්ධිං දස්සෙති. යදිදන්ති සද්දො ‘‘තිලසංගුළිකා’’ති පදෙන යොජිතත්තා ඉත්ථිලිඞ්ගොති ආහ ‘‘යා අය’’න්ති. තිලසක්ඛලිකාති තිලෙන සංසට්ඨා සක්ඛලිකා. ‘‘සා නත්ථී’’ති ඉමිනා උත්තරවාක්‍යෙ යංසද්දස්ස පුබ්බවාක්‍යෙ තංසද්දාපෙක්ඛතං දස්සෙති. එකො පුරිසොති සම්බන්ධො. පූවියොති පූවං, පූවෙන වා කයවික්කයො. තෙනාති කාරණෙන. නන්ති ගහපතිං. ථෙරොති සුධම්මත්ථෙරො. යදෙව කිඤ්චීති එත්ථ කිඤ්චි එව යං වචනන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කිඤ්චිදෙව තිලසංගුළිකාවචන’’න්ති. ඉදන්ති ඉමං අත්ථං. සොති කුක්කුටපොතකො. කාකවස්සිතන්ති කාකස්ස වස්සිතං, නෙව අකාසීති සම්බන්ධො. තයාපීති පිසද්දො කුක්කුටපොතකං අපෙක්ඛති. නෙව භික්ඛුවචනං වුත්තං, න ගිහිවචනං වුත්තං, ඉති ඉමමත්ථං දස්සෙතීති යොජනා.

අධම්මකම්මාදිද්වාදසකකථා

39. පුරිමෙහි කම්මෙහීති සම්බන්ධො. තත්ථාති අඞ්ගෙසු. යථා පරිසක්කියමානෙ ගිහිනො ලාභං න ලභන්තීති යොජනා. පරිපුබ්බො සක්කධාතු පරක්කමත්ථොති ආහ ‘‘පරක්කමන්තො’’ති. තත්ථාති අනත්ථාදීසු. අත්ථභඞ්ගොති ගිහීනං අත්ථස්ස භඞ්ගො. අවසනන්ති ගිහීනං අවසනං. ගිහීනන්ති එත්ථ සාම්‍යත්ථෙ සාමිවචනන්ති ආහ ‘‘ගිහීනං සන්තිකෙ’’ති. යථා කරියමානෙ සච්චො හොති, එවං න කරොතීති යොජනා. එකඞ්ගෙනාපීති පිසද්දො සම්භාවනත්ථො, තතො අධිකෙහි අඞ්ගෙහි කා නාම කථාති දස්සෙති. එත්ථාති පටිසාරණීයකම්මෙ. පටිමුඛං අත්තනො දොසං සරාපෙතබ්බං අනෙන විනයකම්මෙනාති පටිසාරණීයං, තමෙව කම්මං පටිසාරණීයකම්මං.

5. ආපත්තියා අදස්සනෙ උක්ඛෙපනීයකම්මකථා

46. සංසථාති එත්ථ සංසධාතුයා කථනත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ආරොචෙථා’’ති. තුම්හෙ සංසථ, කථෙථාති අත්ථො.

50. භණ්ඩනකාරකො හොතීතිආදි කාරණූපචාරවසෙන වුත්තොති ආහ ‘‘භණ්ඩනාදිපච්චයා’’තිආදි. භණ්ඩනකාරකාදි කාරණං, තෙන ආපන්නා ආපත්ති ඵලං, තස්සා අදස්සනෙ උක්ඛෙපනීයකම්මං කාතබ්බන්ති අධිප්පායො. තස්සාති ආපත්තියා.

51. එත්ථාති උක්ඛෙපනීයකම්මෙ. තත්ථාති තෙචත්තාලීසවත්තෙසු. අනුද්ධංසෙතබ්බොති එත්ථ ධංසධාතුයා ගත්‍යත්ථං පටික්ඛිපන්තො ආහ ‘‘න චොදෙතබ්බො’’ති. ‘‘රජොනුද්ධංසතී’’තිආදීසු (බු. වං. 2.101) හි ධංසධාතු ගත්‍යත්ථෙ වත්තති. ‘‘න භික්ඛු භික්ඛූහී’’ති එත්ථ සොයෙව භික්ඛු තෙහෙව භික්ඛූහීති අත්ථං නිවාරෙන්තො ආහ ‘‘අඤ්ඤො භික්ඛු අඤ්ඤෙහි භික්ඛූහී’’ති. න ගිහිද්ධජොති එත්ථ ගිහීනං ධජො ගිහිද්ධජොති වුත්තෙ ඔදාතවත්ථාදීනීති ආහ ‘‘ඔදාතවත්ථානී’’තිආදි. න තිත්ථියාදිපදත්තයන්ති ‘‘න තිත්ථියා සෙවිතබ්බා, භික්ඛූ සෙවිතබ්බා, භික්ඛුසික්ඛාය සික්ඛිතබ්බ’’න්ති පදානං තයං. ‘‘න අපසාදෙතබ්බො’’ති ඉමිනා න ආසාදෙතබ්බොති එත්ථ ආපුබ්බසදධාතුයා අපපුබ්බසදධාතුයා සමානභාවං දස්සෙති. ‘‘අන්තො වා බහි වාති’’ එත්ථ කස්ස අන්තො වා බහි වාති ආහ ‘‘විහාරස්සා’’ති. සෙසං සබ්බංවත්තන්ති යොජනා. ඉමිනාති ආපත්තියා අදස්සනෙ උක්ඛෙපනීයකම්මෙන.

65. තස්සාති ආපත්තියා. ඉධාති පාපිකාය දිට්ඨියා අප්පටිනිස්සග්ගෙ කතෙ උක්ඛෙපනීයකම්මෙ. ආපත්තිඅදස්සනාදීසු උද්ධරිත්වා ඛිපීයති අපනීයති අනෙන විනයකම්මෙනාති උක්ඛෙපනීයං, තමෙව කම්මං උක්ඛෙපනීයකම්මං.

ඉති කම්මක්ඛන්ධකවණ්ණනාය යොජනා සමත්තා.