147. සොණකොළිවිසවත්ථුකථා
242. චම්මක්ඛන්ධකෙ ඉස්සරියාධිපච්චන්ති එත්ථ ඉස්සරස්ස භාවො ඉස්සරියං, අධිපතිනො භාවො ආධිපච්චං, ඉස්සරියඤ්ච ආධිපච්චඤ්ච, තෙහි සමන්නාගතං ඉස්සරියාධිපච්චන්ති අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඉස්සරභාවෙන ච අධිපතිභාවෙන ච සමන්නාගත’’න්ති. ‘‘රාජභාව’’න්ති ඉමිනා රජ්ජන්ති එත්ථ රඤ්ඤො භාවො රජ්ජන්ති වචනත්ථං දස්සෙති. ‘‘රඤ්ඤා කත්තබ්බකිච්ච’’න්ති ඉමිනා රඤ්ඤො ඉදං රජ්ජන්ති වචනත්ථං දස්සෙති. ‘‘කොළිවීසොති ගොත්ත’’න්ති ඉදං අට්ඨකථාවාදවසෙන වුත්තං, අපදානෙ පන තස්ස ජාතක්ඛණෙ පිතරා කොටිවීසධනස්ස දින්නත්තා ‘‘කොළිවීසො නාමා’’ති වුත්තං. වුත්තඤ්හි තත්ථ
‘‘ජාතපුත්තස්ස මෙ සුත්වා, පිතු ඡන්දො අයං අහු;
දදාමහං කුමාරස්ස, වීසකොටී අනූනකා’’ති.
ඉමිනා පාළිනයෙන ‘‘කොටිවීසො’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘චක්කවාළ’’න්තිආදීසු විය ටකාරස්ස ළකාරං කත්වා කොළිවීසොති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. අඤ්ජනවණ්ණානීති අඤ්ජනස්ස වණ්ණො විය වණ්ණො එතෙසන්ති අඤ්ජනවණ්ණානි. ලොමානි ජාතානි හොන්තීති සම්බන්ධො. සොති සොණො. ඨපෙසි කිරාති සම්බන්ධො. තෙහීති අසීතිසහස්සපුරිසෙහි. පණ්ණසාලන්ති පණ්ණෙන ඡාදිතං, තෙන ච පරික්ඛිත්තං සාලං. උණ්ණපාවාරණන්ති උණ්ණමයං උත්තරාසඞ්ගං. පාදපුඤ්ඡනිකන්ති පාදං පුඤ්ඡති සොධෙති අනෙනාති පාදපුඤ්ඡනියං, තදෙව පාදපුඤ්ඡනිකං. සබ්බෙවාති සොණෙන සහ අසීතිසහස්සපුරිසා එව. තස්ස චාති සොණස්ස ච. පුබ්බයොගොති පුබ්බූපායො.
අසීතිගාමිකසහස්සානීති එත්ථ ගාමෙසු වසන්තීති ගාමිකා, තෙසං අසීතිසහස්සානි අසීතිගාමිකසහස්සානීති අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තෙසූ’’තිආදි. තත්ථ ‘‘කුලපුත්තාන’’න්ති ඉමිනා වසන්ත්‍යත්ථෙ පවත්තස්ස ණිකපච්චයස්ස සරූපං දස්සෙති. ‘‘අසීතිසහස්සානී’’ති ඉමිනා සද්දන්තරොපි අසීතිසහස්සසද්දානං සමාසභාවං දස්සෙති. කෙනචිදෙවාති එත්ථ ‘‘කෙනචි ඉවා’’ති පදවිභාගං කත්වා දකාරො පදසන්ධිමත්තො, ඉවසද්දො උපමත්ථොති ආහ ‘‘කෙනචි කරණීයෙන වියා’’ති. අථ වා ‘‘න පනා’’තිආදිනා එවඵලස්ස දස්සිතත්තා ‘‘කෙනචි එවා’’ති පදච්ඡෙදං කත්වා එවත්ථොපි යුජ්ජතෙවාති දට්ඨබ්බං. අස්සාති බිම්බිසාරරඤ්ඤො. තස්සාති සොණස්ස. දස්සනාය අඤ්ඤත්‍ර කිඤ්චි කරණීයං න අත්ථීති යොජනා. රාජාති බිම්බිසාරො රාජා, සන්නිපාතාපෙසීති සම්බන්ධො. දිට්ඨධම්මිකෙ අත්ථෙති එත්ථ දිට්ඨධම්මසද්දො ඉධලොකත්ථො, ඉකසද්දො හිතත්ථෙ පවත්තොති ආහ ‘‘ඉධලොකහිතෙ’’ති. ‘‘අම්හාක’’න්ති ඉමිනා ‘‘සො නො භගවා’’ති එත්ථ නොසද්දො අම්හසද්දකාරියොති දස්සෙති. අම්හාකං සො භගවාති යොජනා. සම්පරායිකෙති පරලොකහිතෙ.
‘‘ජානාපෙමී’’ති ඉමිනා ‘‘පටිවෙදෙමී’’ති එත්ථ විදධාතුයා ඤාණත්ථං දස්සෙති. පටිකාය නිමුජ්ජිත්වාති එත්ථ පටිකාසද්දො අඩ්ඪෙන්දුපාසාණවාචකොති ආහ ‘‘අඩ්ඪචන්දපාසාණෙ’’ති. සො හි පටති අඩ්ඪභාවං ගච්ඡතීති පටිකාති වුච්චති. පටිකාසද්දොයං අත්ථරණවිසෙසෙපි වත්තති. යස්ස දානීති එත්ථ යසද්දස්ස විසයං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තෙසං හිතකරණීයත්ථස්සා’’ති. ඉමිනා අයං යංසද්දො න තංසද්දාපෙක්ඛොති දස්සෙති. අථ වා යස්සාති යො අස්ස. අස්ස තෙසං හිතකරණීයත්ථස්ස යො කාලො අත්ථි, තං කාලං භගවා ජානාතීති යොජනා. තෙසන්ති අසීතිගාමිකසහස්සානං. පච්ඡායායන්ති එත්ථ පකාරො පච්චන්තත්ථවාචකොති ආහ ‘‘විහාරපච්චන්තෙ ඡායාය’’න්ති. සම්මනාහරන්තීති සං පුනප්පුනං මනසාගතං අභිමුඛං හරන්තීති අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පුනප්පුනං මනසිකරොන්තී’’ති. ‘‘පසාදවසෙනා’’ති ඉමිනා ‘‘කොධවසෙනා’’තිආදීනි පටික්ඛිපති. ‘‘පුන විසිට්ඨතර’’න්ති ඉමිනා භිය්‍යොසො මත්තායාති නිපාතස්ස අත්ථං දස්සෙති.
සොණස්ස පබ්බජ්ජාකථා
243. ‘‘මක්ඛිතො’’ති ඉමිනා ඵුරති විප්ඵාරති බ්‍යාපෙතීති ඵුටොති වුත්තෙ ඵුරධාතුයා විප්ඵාරණං නාම මක්ඛිතත්ථොති දස්සෙති. යත්ථාති යස්මිං ඨානෙ. ඉමිනා ගාවො ආහනන්ති එත්ථාති ගවාඝාතනන්ති අත්ථං දස්සෙභි. තන්තිස්සරෙති තන්තියා ගුණස්ස සරෙ. වාදනකුසලොති වාදනෙ කුසලො. ඛරමුච්ඡිතාති ඛරෙන මුච්ඡිතා. ‘‘සරසම්පන්නා’’ති ඉමිනා සරො එතිස්සමත්ථීති සරවතී, වීණාති දස්සෙති. කම්මඤ්ඤාති එත්ථ කම්මසද්දතො ඛමත්ථෙ ඤ්ඤපච්චයොති ආහ ‘‘කම්මක්ඛමා’’ති. මන්දමුච්ඡනාති මන්දෙන මුච්ඡනා. සමෙ ගුණෙති එත්ථ සමො නාම මජ්ඣිමො, ගුණො නාම මුඛ්‍යතො වීණාය ජියා, උපචාරතො සරොති ආහ ‘‘මජ්ඣිමෙ සරෙ’’ති. වීරියසමථන්ති එත්ථ වීරියඤ්ච සමථො චාති අත්ථං පටික්ඛිපන්තො ආහ ‘‘වීරියසම්පයුත්තං සමථ’’න්ති. ඉමිනා වීරියෙන සම්පයුත්තං සමථං වීරියසමථන්ති දස්සෙති. ‘‘වීරියං සමථෙන යොජෙහී’’ති ඉමිනා වීරියෙන සමථං යොජෙහීති අත්ථොපි දස්සිතොති දට්ඨබ්බං. ඉන්ද්‍රියානඤ්ච සමතන්ති එත්ථ සද්ධාදීනි පඤ්චින්ද්‍රියානෙව ගහෙතබ්බානි, න අඤ්ඤානීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සද්ධාදීනං ඉන්ද්‍රියාන’’න්ති. ‘‘සමභාව’’න්ති ඉමිනා තාපච්චයො භාවත්ථෙ හොතීති දස්සෙති. තත්ථාති ‘‘ඉන්ද්‍රියානං සමත’’න්තිපාඨෙ, සද්ධාදීසු ඉන්ද්‍රියෙසු වා. තත්ථ ච නිමිත්තං ගණ්හාහීති එත්ථ භාවෙනභාවලක්ඛණෙ ථපච්චයො හොතීති ආහ ‘‘තස්මිං සමථෙ සතී’’ති. ආදාසෙ සති මුඛබිම්බෙන කත්තුභූතෙන උප්පජ්ජිතබ්බං ඉව, තස්මිං සමථෙ සති යෙන නිමිත්තෙන කත්තුභූතෙන උප්පජ්ජිතබ්බන්ති යොජනා. සමථස්ස නිමිත්තං සමථනිමිත්තං, ඉන්ද්‍රියානං සමභාවො. එසෙව නයො සෙසෙසුපි. සමථනිමිත්තාදීනි චත්තාරි එකසෙසෙන වා සාමඤ්ඤනිද්දෙසෙන වා ‘‘නිමිත්ත’’න්ති වුච්චති.
244. අඤ්ඤං බ්‍යාකරෙය්‍යන්ති එත්ථ අඤ්ඤං බ්‍යාකරොන්තො අත්තානං ‘‘අරහා අහ’’න්ති ජානාපෙතීති ආහ ‘‘අරහා අහ’’න්ති ජානාපෙය්‍ය’’න්ති. ඡ ඨානානීති එත්ථ ඨානසද්දො කාරණත්ථොති ආහ ‘‘ඡ කාරණානී’’ති. ‘‘පටිවිජ්ඣිත්වා’’තිආදිනා අධිමුත්තොති පදස්ස අධිප්පායත්ථං දස්සෙති. සද්දත්ථො පන අධිමුච්චතීති අධිමුත්තොති දට්ඨබ්බො. අරහත්තං වුච්චතීති සම්බන්ධො. හීති විත්ථාරො. අසම්මොහොතීති එත්ථ ආකාරත්ථවාචකො ඉතිසද්දො පුබ්බපදෙසුපි යොජෙත්වා ‘‘නෙක්ඛමං ඉති වුච්චතී’’තිආදිනා යොජනා කාතබ්බා.
‘‘පටිවෙධරහිත’’න්ති ඉමිනා කෙවලං සද්ධාමත්තකන්ති එත්ථ මත්තසද්දස්ස නිවත්තෙතබ්බත්ථං දස්සෙති. පටිවෙධපඤ්ඤායාති මග්ගපඤ්ඤාය. ‘‘අසම්මිස්ස’’න්ති ඉමිනා කෙවලසද්දස්ස අසම්මිස්සත්ථං දස්සෙති. පටිචයන්ති එත්ථ පටිසද්දො අනුපච්ඡින්නත්ථො, චිධාතු වඩ්ඪනත්ථොති ආහ ‘‘පුනප්පුනං කරණෙන වඩ්ඪි’’න්ති, මග්ගපටිවෙධෙන වීතරාගත්තායෙවාති සම්බන්ධො. තන්නින්නමානසොයෙවාති තස්මිං ඵලසමාපත්තිවිහාරෙ නින්නමානසො එව.
ලාභසක්කාරසිලොකන්ති එත්ථ ලභනං ලාභො, සුට්ඨු කරණං සක්කාරො, සිලොකනං වණ්ණභණනං සිලොකො, ලාභො ච සක්කාරො ච සිලොකො ච ලාභසක්කාරසිලොකන්ති අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘චතුපච්චයලාභඤ්චා’’තිආදි. තෙසංයෙවාති චතුන්නං පච්චයානමෙව. ‘‘සීලඤ්ච වතඤ්චා’’ති ඉමිනා සීලබ්බතන්තිපදස්ස ද්වන්දවාක්‍යං දස්සෙති.
භුසසද්දස්ස කලිඞ්ගරත්ථං පටික්ඛිපන්තො ආහ ‘‘බලවන්තො’’ති ‘‘ඛීණාසවස්සා’’ති ඉමිනා නෙවස්සාති එත්ථ තසද්දස්ස විසයං දස්සෙති. ‘‘ගහෙත්වා’’ති ඉමිනා පරියාදියන්තීති එත්ථ පරිපුබ්බආපුබ්බදාධාතුයා ගහණත්ථං දස්සෙති. හීති සච්චං. කිලෙසා කරොන්තීති සම්බන්ධො. තෙසන්ති කිලෙසානං. ආනෙඤ්ජප්පත්තන්ති එත්ථ ඉඤ්ජනං කම්පනං ඉඤ්ජං, න ඉඤ්ජං අනෙඤ්ජං, තමෙව ආනෙඤ්ජං, තං පත්තන්ති ආනෙඤ්ජප්පත්තන්ති අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අචලනප්පත්ත’’න්ති. වයඤ්චාති චසද්දො අවුත්තසම්පිණ්ඩනත්ථොති ආහ ‘‘වයම්පි උප්පාදම්පී’’ති.
උපාදානක්ඛයස්සාති එත්ථ උපාදානක්ඛයං අධිමුත්තස්සාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘උපයොගත්ථෙ සාමිවචන’’න්ති. ‘‘උප්පාදඤ්ච වයඤ්චා’’ති ඉමිනා ආයතනුප්පාදන්ති එත්ථ උප්පාදසද්දෙන වයොපි අවිනාභාවතො ගහෙතබ්බොති දස්සෙති. සම්මාති නිපාතො ඤායත්ථොති ආහ ‘‘හෙතුනා නයෙනා’’ති. සන්තචිත්තස්සාති එත්ථ සන්තසද්දස්ස ඛෙදාදීසුපි පවත්තත්තා ඉධ නිබ්බුතත්ථෙ වත්තතීති ආහ ‘‘නිබ්බුතචිත්තස්සා’’ති. අනුනයපටිඝෙහීති අනු පුනප්පුනං ආරම්මණෙ චිත්තං නෙතීති අනුනයො, රාගො, ආරම්මණෙ පටිහඤ්ඤතීති පටිඝො, දොසො, අනුනයො ච පටිඝො ච අනුනයපටිඝා, තෙහි. ඉට්ඨෙ අනුනයො, අනිට්ඨෙ පටිඝො හොතීති සම්බන්ධො දට්ඨබ්බො.