5. චම්මක්ඛන්ධකං

147. සොණකොළිවිසවත්ථුකථා

242. චම්මක්ඛන්ධකෙ ඉස්සරියාධිපච්චන්ති එත්ථ ඉස්සරස්ස භාවො ඉස්සරියං, අධිපතිනො භාවො ආධිපච්චං, ඉස්සරියඤ්ච ආධිපච්චඤ්ච, තෙහි සමන්නාගතං ඉස්සරියාධිපච්චන්ති අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඉස්සරභාවෙන ච අධිපතිභාවෙන ච සමන්නාගත’’න්ති. ‘‘රාජභාව’’න්ති ඉමිනා රජ්ජන්ති එත්ථ රඤ්ඤො භාවො රජ්ජන්ති වචනත්ථං දස්සෙති. ‘‘රඤ්ඤා කත්තබ්බකිච්ච’’න්ති ඉමිනා රඤ්ඤො ඉදං රජ්ජන්ති වචනත්ථං දස්සෙති. ‘‘කොළිවීසොති ගොත්ත’’න්ති ඉදං අට්ඨකථාවාදවසෙන වුත්තං, අපදානෙ පන තස්ස ජාතක්ඛණෙ පිතරා කොටිවීසධනස්ස දින්නත්තා ‘‘කොළිවීසො නාමා’’ති වුත්තං. වුත්තඤ්හි තත්ථ

‘‘ජාතපුත්තස්ස මෙ සුත්වා, පිතු ඡන්දො අයං අහු;

දදාමහං කුමාරස්ස, වීසකොටී අනූනකා’’ති.

ඉමිනා පාළිනයෙන ‘‘කොටිවීසො’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘චක්කවාළ’’න්තිආදීසු විය ටකාරස්ස ළකාරං කත්වා කොළිවීසොති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. අඤ්ජනවණ්ණානීති අඤ්ජනස්ස වණ්ණො විය වණ්ණො එතෙසන්ති අඤ්ජනවණ්ණානි. ලොමානි ජාතානි හොන්තීති සම්බන්ධො. සොති සොණො. ඨපෙසි කිරාති සම්බන්ධො. තෙහීති අසීතිසහස්සපුරිසෙහි. පණ්ණසාලන්ති පණ්ණෙන ඡාදිතං, තෙන ච පරික්ඛිත්තං සාලං. උණ්ණපාවාරණන්ති උණ්ණමයං උත්තරාසඞ්ගං. පාදපුඤ්ඡනිකන්ති පාදං පුඤ්ඡති සොධෙති අනෙනාති පාදපුඤ්ඡනියං, තදෙව පාදපුඤ්ඡනිකං. සබ්බෙවාති සොණෙන සහ අසීතිසහස්සපුරිසා එව. තස්ස චාති සොණස්ස ච. පුබ්බයොගොති පුබ්බූපායො.

අසීතිගාමිකසහස්සානීති එත්ථ ගාමෙසු වසන්තීති ගාමිකා, තෙසං අසීතිසහස්සානි අසීතිගාමිකසහස්සානීති අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තෙසූ’’තිආදි. තත්ථ ‘‘කුලපුත්තාන’’න්ති ඉමිනා වසන්ත්‍යත්ථෙ පවත්තස්ස ණිකපච්චයස්ස සරූපං දස්සෙති. ‘‘අසීතිසහස්සානී’’ති ඉමිනා සද්දන්තරොපි අසීතිසහස්සසද්දානං සමාසභාවං දස්සෙති. කෙනචිදෙවාති එත්ථ ‘‘කෙනචි ඉවා’’ති පදවිභාගං කත්වා දකාරො පදසන්ධිමත්තො, ඉවසද්දො උපමත්ථොති ආහ ‘‘කෙනචි කරණීයෙන වියා’’ති. අථ වා ‘‘න පනා’’තිආදිනා එවඵලස්ස දස්සිතත්තා ‘‘කෙනචි එවා’’ති පදච්ඡෙදං කත්වා එවත්ථොපි යුජ්ජතෙවාති දට්ඨබ්බං. අස්සාති බිම්බිසාරරඤ්ඤො. තස්සාති සොණස්ස. දස්සනාය අඤ්ඤත්‍ර කිඤ්චි කරණීයං න අත්ථීති යොජනා. රාජාති බිම්බිසාරො රාජා, සන්නිපාතාපෙසීති සම්බන්ධො. දිට්ඨධම්මිකෙ අත්ථෙති එත්ථ දිට්ඨධම්මසද්දො ඉධලොකත්ථො, ඉකසද්දො හිතත්ථෙ පවත්තොති ආහ ‘‘ඉධලොකහිතෙ’’ති. ‘‘අම්හාක’’න්ති ඉමිනා ‘‘සො නො භගවා’’ති එත්ථ නොසද්දො අම්හසද්දකාරියොති දස්සෙති. අම්හාකං සො භගවාති යොජනා. සම්පරායිකෙති පරලොකහිතෙ.

‘‘ජානාපෙමී’’ති ඉමිනා ‘‘පටිවෙදෙමී’’ති එත්ථ විදධාතුයා ඤාණත්ථං දස්සෙති. පටිකාය නිමුජ්ජිත්වාති එත්ථ පටිකාසද්දො අඩ්ඪෙන්දුපාසාණවාචකොති ආහ ‘‘අඩ්ඪචන්දපාසාණෙ’’ති. සො හි පටති අඩ්ඪභාවං ගච්ඡතීති පටිකාති වුච්චති. පටිකාසද්දොයං අත්ථරණවිසෙසෙපි වත්තති. යස්ස දානීති එත්ථ යසද්දස්ස විසයං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තෙසං හිතකරණීයත්ථස්සා’’ති. ඉමිනා අයං යංසද්දො න තංසද්දාපෙක්ඛොති දස්සෙති. අථ වා යස්සාති යො අස්ස. අස්ස තෙසං හිතකරණීයත්ථස්ස යො කාලො අත්ථි, තං කාලං භගවා ජානාතීති යොජනා. තෙසන්ති අසීතිගාමිකසහස්සානං. පච්ඡායායන්ති එත්ථ පකාරො පච්චන්තත්ථවාචකොති ආහ ‘‘විහාරපච්චන්තෙ ඡායාය’’න්ති. සම්මනාහරන්තීති සං පුනප්පුනං මනසාගතං අභිමුඛං හරන්තීති අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පුනප්පුනං මනසිකරොන්තී’’ති. ‘‘පසාදවසෙනා’’ති ඉමිනා ‘‘කොධවසෙනා’’තිආදීනි පටික්ඛිපති. ‘‘පුන විසිට්ඨතර’’න්ති ඉමිනා භිය්‍යොසො මත්තායාති නිපාතස්ස අත්ථං දස්සෙති.

සොණස්ස පබ්බජ්ජාකථා

243. ‘‘මක්ඛිතො’’ති ඉමිනා ඵුරති විප්ඵාරති බ්‍යාපෙතීති ඵුටොති වුත්තෙ ඵුරධාතුයා විප්ඵාරණං නාම මක්ඛිතත්ථොති දස්සෙති. යත්ථාති යස්මිං ඨානෙ. ඉමිනා ගාවො ආහනන්ති එත්ථාති ගවාඝාතනන්ති අත්ථං දස්සෙභි. තන්තිස්සරෙති තන්තියා ගුණස්ස සරෙ. වාදනකුසලොති වාදනෙ කුසලො. ඛරමුච්ඡිතාති ඛරෙන මුච්ඡිතා. ‘‘සරසම්පන්නා’’ති ඉමිනා සරො එතිස්සමත්ථීති සරවතී, වීණාති දස්සෙති. කම්මඤ්ඤාති එත්ථ කම්මසද්දතො ඛමත්ථෙ ඤ්ඤපච්චයොති ආහ ‘‘කම්මක්ඛමා’’ති. මන්දමුච්ඡනාති මන්දෙන මුච්ඡනා. සමෙ ගුණෙති එත්ථ සමො නාම මජ්ඣිමො, ගුණො නාම මුඛ්‍යතො වීණාය ජියා, උපචාරතො සරොති ආහ ‘‘මජ්ඣිමෙ සරෙ’’ති. වීරියසමථන්ති එත්ථ වීරියඤ්ච සමථො චාති අත්ථං පටික්ඛිපන්තො ආහ ‘‘වීරියසම්පයුත්තං සමථ’’න්ති. ඉමිනා වීරියෙන සම්පයුත්තං සමථං වීරියසමථන්ති දස්සෙති. ‘‘වීරියං සමථෙන යොජෙහී’’ති ඉමිනා වීරියෙන සමථං යොජෙහීති අත්ථොපි දස්සිතොති දට්ඨබ්බං. ඉන්ද්‍රියානඤ්ච සමතන්ති එත්ථ සද්ධාදීනි පඤ්චින්ද්‍රියානෙව ගහෙතබ්බානි, න අඤ්ඤානීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සද්ධාදීනං ඉන්ද්‍රියාන’’න්ති. ‘‘සමභාව’’න්ති ඉමිනා තාපච්චයො භාවත්ථෙ හොතීති දස්සෙති. තත්ථාති ‘‘ඉන්ද්‍රියානං සමත’’න්තිපාඨෙ, සද්ධාදීසු ඉන්ද්‍රියෙසු වා. තත්ථ ච නිමිත්තං ගණ්හාහීති එත්ථ භාවෙනභාවලක්ඛණෙ ථපච්චයො හොතීති ආහ ‘‘තස්මිං සමථෙ සතී’’ති. ආදාසෙ සති මුඛබිම්බෙන කත්තුභූතෙන උප්පජ්ජිතබ්බං ඉව, තස්මිං සමථෙ සති යෙන නිමිත්තෙන කත්තුභූතෙන උප්පජ්ජිතබ්බන්ති යොජනා. සමථස්ස නිමිත්තං සමථනිමිත්තං, ඉන්ද්‍රියානං සමභාවො. එසෙව නයො සෙසෙසුපි. සමථනිමිත්තාදීනි චත්තාරි එකසෙසෙන වා සාමඤ්ඤනිද්දෙසෙන වා ‘‘නිමිත්ත’’න්ති වුච්චති.

244. අඤ්ඤං බ්‍යාකරෙය්‍යන්ති එත්ථ අඤ්ඤං බ්‍යාකරොන්තො අත්තානං ‘‘අරහා අහ’’න්ති ජානාපෙතීති ආහ ‘‘අරහා අහ’’න්ති ජානාපෙය්‍ය’’න්ති. ඡ ඨානානීති එත්ථ ඨානසද්දො කාරණත්ථොති ආහ ‘‘ඡ කාරණානී’’ති. ‘‘පටිවිජ්ඣිත්වා’’තිආදිනා අධිමුත්තොති පදස්ස අධිප්පායත්ථං දස්සෙති. සද්දත්ථො පන අධිමුච්චතීති අධිමුත්තොති දට්ඨබ්බො. අරහත්තං වුච්චතීති සම්බන්ධො. හීති විත්ථාරො. අසම්මොහොතීති එත්ථ ආකාරත්ථවාචකො ඉතිසද්දො පුබ්බපදෙසුපි යොජෙත්වා ‘‘නෙක්ඛමං ඉති වුච්චතී’’තිආදිනා යොජනා කාතබ්බා.

‘‘පටිවෙධරහිත’’න්ති ඉමිනා කෙවලං සද්ධාමත්තකන්ති එත්ථ මත්තසද්දස්ස නිවත්තෙතබ්බත්ථං දස්සෙති. පටිවෙධපඤ්ඤායාති මග්ගපඤ්ඤාය. ‘‘අසම්මිස්ස’’න්ති ඉමිනා කෙවලසද්දස්ස අසම්මිස්සත්ථං දස්සෙති. පටිචයන්ති එත්ථ පටිසද්දො අනුපච්ඡින්නත්ථො, චිධාතු වඩ්ඪනත්ථොති ආහ ‘‘පුනප්පුනං කරණෙන වඩ්ඪි’’න්ති, මග්ගපටිවෙධෙන වීතරාගත්තායෙවාති සම්බන්ධො. තන්නින්නමානසොයෙවාති තස්මිං ඵලසමාපත්තිවිහාරෙ නින්නමානසො එව.

ලාභසක්කාරසිලොකන්ති එත්ථ ලභනං ලාභො, සුට්ඨු කරණං සක්කාරො, සිලොකනං වණ්ණභණනං සිලොකො, ලාභො ච සක්කාරො ච සිලොකො ච ලාභසක්කාරසිලොකන්ති අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘චතුපච්චයලාභඤ්චා’’තිආදි. තෙසංයෙවාති චතුන්නං පච්චයානමෙව. ‘‘සීලඤ්ච වතඤ්චා’’ති ඉමිනා සීලබ්බතන්තිපදස්ස ද්වන්දවාක්‍යං දස්සෙති.

භුසසද්දස්ස කලිඞ්ගරත්ථං පටික්ඛිපන්තො ආහ ‘‘බලවන්තො’’ති ‘‘ඛීණාසවස්සා’’ති ඉමිනා නෙවස්සාති එත්ථ තසද්දස්ස විසයං දස්සෙති. ‘‘ගහෙත්වා’’ති ඉමිනා පරියාදියන්තීති එත්ථ පරිපුබ්බආපුබ්බදාධාතුයා ගහණත්ථං දස්සෙති. හීති සච්චං. කිලෙසා කරොන්තීති සම්බන්ධො. තෙසන්ති කිලෙසානං. ආනෙඤ්ජප්පත්තන්ති එත්ථ ඉඤ්ජනං කම්පනං ඉඤ්ජං, න ඉඤ්ජං අනෙඤ්ජං, තමෙව ආනෙඤ්ජං, තං පත්තන්ති ආනෙඤ්ජප්පත්තන්ති අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අචලනප්පත්ත’’න්ති. වයඤ්චාති චසද්දො අවුත්තසම්පිණ්ඩනත්ථොති ආහ ‘‘වයම්පි උප්පාදම්පී’’ති.

උපාදානක්ඛයස්සාති එත්ථ උපාදානක්ඛයං අධිමුත්තස්සාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘උපයොගත්ථෙ සාමිවචන’’න්ති. ‘‘උප්පාදඤ්ච වයඤ්චා’’ති ඉමිනා ආයතනුප්පාදන්ති එත්ථ උප්පාදසද්දෙන වයොපි අවිනාභාවතො ගහෙතබ්බොති දස්සෙති. සම්මාති නිපාතො ඤායත්ථොති ආහ ‘‘හෙතුනා නයෙනා’’ති. සන්තචිත්තස්සාති එත්ථ සන්තසද්දස්ස ඛෙදාදීසුපි පවත්තත්තා ඉධ නිබ්බුතත්ථෙ වත්තතීති ආහ ‘‘නිබ්බුතචිත්තස්සා’’ති. අනුනයපටිඝෙහීති අනු පුනප්පුනං ආරම්මණෙ චිත්තං නෙතීති අනුනයො, රාගො, ආරම්මණෙ පටිහඤ්ඤතීති පටිඝො, දොසො, අනුනයො ච පටිඝො ච අනුනයපටිඝා, තෙහි. ඉට්ඨෙ අනුනයො, අනිට්ඨෙ පටිඝො හොතීති සම්බන්ධො දට්ඨබ්බො.

148. දිගුණාදිඋපාහනපටික්ඛෙපකථා

245. අඤ්ඤං බ්‍යාකරොන්තීති එත්ථ අඤ්ඤසද්දො සබ්බනාමසුද්ධනාමවසෙන දුවිධො. තෙසු ඉධ සුද්ධනාමං, තං පන බාලෙ ච දාරකෙ ච අරහත්තෙ ච පවත්තති, ඉධ පන අරහත්තෙති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අරහත්තං බ්‍යාකරොන්තී’’ති. යෙනාති සභාවෙන. අරහාති ඤායතීති අරහාඉති අත්ථො ඤායති. සොති සභාවො. සුත්තවණ්ණනාතොයෙවාති අඞ්ගුත්තරට්ඨකථාතො එව. න උපනීතොති න උපරි නීතො. එකච්චෙ මොඝපුරිසාති එකච්චෙසද්දො අඤ්ඤෙපරියායො, මොඝසද්දො තුච්ඡවෙවචනොති ආහ ‘‘අඤ්ඤෙ පන තුච්ඡපුරිසා’’ති. ‘‘හසමානා වියා’’ති ඉමිනා හසමානකං මඤ්ඤෙති එත්ථ මඤ්ඤෙසද්දො වියත්ථොති දස්සෙති. අසන්තමෙවාති අවිජ්ජමානංයෙව. එකපලාසිකන්ති එත්ථ පලාසසද්දො පණ්ණවාචකො. පටලං නාම පණ්ණං විය හොති, තස්මා ‘‘එකපටල’’න්ති වුත්තං. අසීතිසකටවාහෙති එත්ථ අසීති පදං සකටපදෙන සම්බන්ධං කත්වා අසීතිසකටෙහි වහිතබ්බෙති අත්ථො දට්ඨබ්බො. ‘‘ද්වෙ සකටභාරා එකො වාහො’’ති ඉමිනා වාහානං චත්තාලීසභාවං දස්සෙති. සත්තහත්ථිකඤ්ච අනීකන්ති එත්ථ අනීකස්ස සරූපං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඡ හත්ථිනියො චා’’තිආදි. සත්තන්නං හත්ථීනං සමූහො සත්තහත්ථිකං. සත්තඅනීකත්තා එකූනපඤ්ඤාසහත්ථිනො හොන්ති. තෙසු සත්ත හත්ථිනො, ද්වාචත්තාලීස හත්ථිනියො හොන්ති. ද්විගුණාති එත්ථ ගුණසද්දො පටලත්ථොති ආහ ‘‘ද්විපටලා’’ති. ගුණඞ්ගුණූපාහනාති එත්ථ ද්විගුණතිගුණානං විසුං ගහිතත්තා පාරිසෙසතො ගුණඞ්ගුණභාවං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘චතුපටලතො පට්ඨාය වුච්චතී’’ති. ගුණඞ්ගුණූපාහනාති පටලපටලා උපාහනා, බහුපටලා උපාහනාති අත්ථො. උකාරෙන සහ යොජෙත්වා ගකාරො සජ්ඣායිතබ්බො ච ලිඛිතබ්බො ච. ඉදානි පොත්ථකෙසු පන උකාරො න දිස්සති.

149. සබ්බනීලිකාදිපටික්ඛෙපකථා

246. සබ්බාව නීලිකාති සබ්බාව උපාහනායො නීලිකා, සබ්බට්ඨානෙසු නීලමෙතාසන්ති සබ්බනීලිකාතිපි කාතබ්බො. තත්ථ චාති තෙසු නීලිකාදීසු ච. උම්මාරපුප්ඵස්ස වණ්ණො විය වණ්ණො එතිස්සාති උම්මාරපුප්ඵවණ්ණා. එවං සෙසෙසුපි. අද්දාරිට්ඨකවණ්ණාති එත්ථ අද්දොති අල්ලො. අරිට්ඨොති ඵෙණිලරුක්ඛො වා කාකො වා, තස්මා අද්දො අල්ලො අරිට්ඨො ඵෙණිලරුක්ඛො, කාකො වාති අද්දාරිට්ඨො, තදෙව අද්දාරිට්ඨකො, අද්දාරිට්ඨකස්ස වණ්ණො විය වණ්ණො එතිස්සාති අද්දාරිට්ඨකවණ්ණා. එතාසූති සබ්බනීලිකාදීසු. පුඤ්ඡිත්වාති පරිමජ්ජිත්වා. අප්පමත්තකෙනාපීති පිසද්දො සම්භාවනෙ. සබ්බනීලාදිකෙ භින්නෙ කා නාම කථාති අත්ථො.

‘‘යාසං වද්ධායෙව නීලා’’ති ඉමිනා නීලකා වද්ධිකා එතාසන්ති නීලකවද්ධිකාති ඡට්ඨීබාහිරත්ථසමාසං දස්සෙති. වද්ධිකාති ච නද්ධි. සා හි උපාහනතලතො වද්ධයතීති වද්ධිකාති ච උපාහනතලං බන්ධති ඉමායාති වද්ධිකාති ච වුච්චති. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු පීතකවද්ධිකාදීසු. එතායොපීති නීලකවද්ධිකාදිකා උපාහනායොපි. තලෙති උපාහනාය තලෙ. ‘‘ඛල්ලකං බන්ධිත්වා’’ති ඉමිනා ඛල්ලකෙන බන්ධිතබ්බාති ඛල්ලකබද්ධාති වචනත්ථං දස්සෙති. යොනකඋපාහනාති යොනකජාතීනං මනුස්සානං උපාහනා. පලිගුණ්ඨෙත්වාති පරිසමන්තතො වෙඨෙත්වා. ‘‘උපරි…පෙ… ජඞ්ඝ’’න්ති ඉමිනා පුටබද්ධතො විසෙසං දස්සෙති. තූලපිචුනාති තූලසඞ්ඛාතෙන පිචුනා. ‘‘තිත්තිරපත්තසදිසා’’ති ඉමිනා තිත්තිරස්ස පත්තං විය තිත්තිරපත්තිකාති වචනත්ථං දස්සෙති. තිත්තිරොති ච එකො සකුණවිසෙසො. කණ්ණිකට්ඨානෙති ද්වින්නං වද්ධිකානං එකතො සමාගමට්ඨානෙ. ‘‘මෙණ්ඩ…පෙ… කතා’’ති ඉමිනා මෙණ්ඩස්ස විසාණෙන සදිසා වද්ධිකා එතාසන්ති මෙණ්ඩවිසාණවද්ධිකාති වචනත්ථං දස්සෙති. තථෙවාති යථා මෙණ්ඩඅජසිඞ්ගසණ්ඨානෙ වද්ධෙ යොජෙත්වා කතා, තථෙවාති අත්ථො. ‘‘විච්ඡිකා…පෙ… කතා’’ති ඉමිනා විච්ඡිකාය අළො විච්ඡිකාළො, සො විය වද්ධිකා එතාසන්ති විච්ඡිකාළිකාති වචනත්ථං දස්සෙති. අළසද්දො ‘‘අළච්ඡින්නො’’තිආදීසු (මහාව. 119) අඞ්ගුට්ඨවාචකො, ඉධ පන නඞ්ගුට්ඨවාචකො, තස්මා වුත්තං ‘‘නඞ්ගුට්ඨසණ්ඨානෙ’’ති. තලෙසූති උපාහනාය තලෙසු. ‘‘මොර…පෙ… සිබ්බිකා’’ති ඉමිනා මොරපිඤ්ඡෙහි පරිසමන්තතො, පරික්ඛිපිත්වා වා සිබ්බිතා මොරපිඤ්ඡපරිසිබ්බිතාති වචනත්ථං දස්සෙති. චිත්‍රා උපාහනායොති එත්ථ චිත්‍රසද්දො විචිත්‍රත්ථොති ආහ ‘‘විචිත්‍රා’’ති. එතාසූති ඛල්ලකබද්ධාදීසු. වළඤ්ජෙතබ්බාති පරිභුඤ්ජිතබ්බා. වළජි පරිභොගෙති ධාතුපාඨො (සද්දනීතිධාතුමාලායං 15 ජකාරන්තධාතු). තාලුජො තතියො. තෙසු පනාති ඛල්ලකාදීසු පන. සති සන්තෙසූති යොජනා. සීහචම්මෙන පරික්ඛිපිතබ්බාති සීහචම්මපරික්ඛතාති වචනත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පරියන්තෙසූ’’තිආදි. පක්ඛිබිළාලොති තුලියො. සො හි පක්ඛයුත්තත්තා ච බිළාලමුඛසදිසමුඛත්තා ච පක්ඛිබිළාලොති වුච්චති. ඉමිනා ලුවකචම්මපරික්ඛතාති එත්ථ ලුවකසද්දො පක්ඛිබිළාලපරියායොති දස්සෙති. ‘‘උලූකචම්මපරික්ඛතා’’තිපි පාඨො. එතාසුපීති සීහචම්මපරික්ඛතාදීසුපි. යා කාචි උපාහනායොති සම්බන්ධො.

247. ඔමුක්කන්ති එත්ථ අවත්‍යූපසග්ගස්ස වියොගත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පටිමුඤ්චිත්වා අපනීත’’න්ති. පුරාණං ගුණඞ්ගුණූපාහනන්ති අත්ථො.

151. අජ්ඣාරාමෙ උපාහනපටික්ඛෙපකථා

248. ‘‘යෙන සිප්පෙනා’’තිආදිනා අභි අධිකං ජීවන්ති අනෙනාති අභිජීවනං, කිංතං? සිප්පන්ති අත්ථං දස්සෙති. තස්සාති සිප්පස්ස. ඉධාති ඉමස්මිං සාසනෙ. යංසද්දො වචනවිපල්ලාසොති ආහ ‘‘යෙ තුම්හෙ’’ති. හීති සච්චං. යංනිපාතොති යංඉති නිපාතො යදිසද්දස්ස අත්ථෙ පවත්තතීති යොජනා. ආචරියා එවාති එවසද්දෙන ආචරියමත්තභාවං පටික්ඛිපති. හීති සච්චං. සොති අවස්සිකො. තන්ති ඡබ්බස්සං. නිස්සාය වච්ඡතීති අවස්සිකස්ස චතුවස්සකාලෙ ඡබ්බස්සස්ස දසවස්සිකත්තා තං නිස්සාය වසති. උපජ්ඣායමත්තං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘උපජ්ඣායස්සා’’තිආදි. මහන්තතරාති අත්තනො වුඩ්ඪතරා. උපජ්ඣායස්ස මත්තං පමාණමෙතෙසන්ති උපජ්ඣායමත්තා.

249. පාදතො නික්ඛන්තෙන ඛීලසදිසෙන මංසෙන පවත්තො ආබාධො පාදඛීලාබාධොති වචනත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පාදතො’’තිආදි. පාදතො නික්ඛන්තන්ති සම්බන්ධො.

251. තිණපාදුකාතිආදීසු තිණෙන කතා පාදුකා තිණපාදුකාති වචනත්ථාදිං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යෙන කෙනචි තිණෙනා’’තිආදි. තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. ‘‘භූමියං සුප්පතිට්ඨිතාති’’ආදිනා න සඞ්කමිතබ්බාති අසඞ්කමනීයාති අත්ථං දස්සෙති.

252. අඞ්ගජාතෙනෙවාති අත්තනො අඞ්ගජාතෙන එව. අඞ්ගජාතන්ති ගාවීනං අඞ්ගජාතං. ඔගාහෙත්වාති එත්ථ ඔත්‍යූපසග්ගො දළ්හත්ථොති ආහ ‘‘දළ්හං ගහෙත්වා’’ති.

153. යානාදිපටික්ඛෙපකථා

253. ඉත්ථියුත්තෙනාති එත්ථ රූළීවසෙන ධෙනුපි ඉත්ථී නාමාති ආහ ‘‘ධෙනුයුත්තෙනා’’ති. පුරිසන්තරෙනාති එත්ථ පුරිසො එව අන්තරො අඤ්ඤො එත්ථාති පුරිසන්තරං යානං. පුරිසන්තරො නාම අත්ථතො සාරථීති ආහ ‘‘පුරිසසාරථිනා’’ති, යානෙනාති යොජනා. ගඞ්ගාමහියායාති එත්ථ ගඞ්ගා ච මහී ච ගඞ්ගාමහී, තත්ථ කීළිකා ගඞ්ගාමහියාති අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ගඞ්ගාමහීකීළිකායා’’ති. තත්ථ හි ඉත්ථිපුරිසා යානෙහි උදකකීළං කීළන්ති. පුරිසයුත්තං හත්ථවට්ටකන්ති එත්ථ ‘‘අනුජානාමි භික්ඛවෙ පුරිසයුත්තඤ්ච හත්ථවට්ටකඤ්චා’’ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘එත්ථා’’තිආදි. තත්ථ පුරිසයුත්තන්ති පුරිසෙන යුජ්ජිතබ්බන්ති පුරිසයුත්තං යානං. හත්ථවට්ටකන්ති හත්ථෙන වට්ටෙතබ්බන්ති හත්ථවට්ටකං යානං. යානුග්ඝාතෙනාති යානස්ස උල්ලඞ්ඝිත්වා ගමනෙන. හනධාතු හි ගත්‍යත්ථො. තමත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යානං අභිරුහන්තස්සා’’තිආදි. ‘‘තප්පච්චයා’’ති ඉමිනා යානුග්ඝාතෙනාති එත්ථ හෙත්වත්ථෙ කරණවචනන්ති දස්සෙති. පීඨකසිවිකන්ති පීඨෙන සහ කතං සිවිකං. පටපොටලිකන්ති පටමයං පොටලිකං.

154. උච්චාසයනමහාසයනපටික්ඛෙපකථා

254. උච්චං ආසයනං උච්චාසයනං. මහන්තං ආසයනං මහාසයනං. ආසන්දිආදීසු එවං විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති යොජනා. පමාණාතික්කන්තාසනන්ති දීඝාසනං. තඤ්හි ආගම්ම සදති නිසීදතීති එත්ථ, ආයතං වා සුට්ඨුං දදාතීති ආසන්දීති වුච්චති. වාළරූපානීති සීහබ්‍යග්ඝාදිවාළරූපානි. පාදෙසු වාළරූපානි පරිච්ඡින්දිත්වා අඞ්කීයති ලක්ඛීයතීති පල්ලඞ්කො. ගොනකොති ගවති දීඝලොමෙහි උග්ගච්ඡති එත්ථාති ගොනකො. කොජවොති කුයං භූමියං ජවති ගච්ඡතීති කොජවො. තස්සාති ගොනකස්ස. ලොමානි චතුරඞ්ගුලාධිකානි හොන්ති කිරාති යොජනා. වානචිත්‍රඋණ්ණාමයත්ථරණොති වානෙන සිබ්බනෙන සඤ්ජාතං චිත්‍රරූපමෙත්ථාති වානචිත්‍රං, උණ්ණාය නිබ්බත්තො උණ්ණාමයො, සොයෙව අත්ථරණො උණ්ණාමයත්ථරණො, වානචිත්‍රඤ්ච තං උණ්ණාමයත්ථරණො චෙති වානචිත්‍රඋණ්ණාමයත්ථරණො. සෙතත්ථරණොති සෙතත්ථිකෙහි සෙවීයතීති සොතො, සොයෙව අත්ථරණො සෙතත්ථරණො. ඉමිනා අත්ථෙන පටති සෙතභාවං ගච්ඡතීති පටිකාති කාතබ්බං. පටිකාසද්දොයං අඩ්ඪෙන්දුපාසාණෙපි පවත්තති. ඝනපුප්ඵකොති ඝනං කථිනං පුප්ඵමෙත්ථාති ඝනපුප්ඵකො. ඉමිනා ඝනපුප්ඵසඞ්ඛාතං පටලමෙත්ථ අත්ථීති පටලිකාති දස්සෙති. සොති අත්ථරණො. ආමලකපටොති ආමලකපුප්ඵං දස්සෙත්වා කතො පටො. තූලිකාති තූලං පූරෙත්වා කතා තූලිකා. විකතිකාති සීහබ්‍යග්ඝාදිරූපෙහි (දී. නි. අට්ඨ. 1.15) විචිත්තාකාරෙන කරීයතීති විකතිකා. දීඝනිකායට්ඨකථායං ‘‘උද්දලොමීති උභතොදසං උණ්ණාමයත්ථරණං. එකන්තලොමීති එකතොදසං උණ්ණාමයත්ථරණ’’න්ති වුත්තං. ඉධ පන ‘‘උද්දලොමීති එකතො උග්ගතලොමං උණ්ණාමයත්ථරණං, එකන්තලොමීති උභතො උග්ගතලොමං උණ්ණාමයත්ථරණ’’න්ති වුත්තං. තස්මා ද්වෙ අට්ඨකථායො අඤ්ඤමඤ්ඤං විසදිසා හොන්ති. එත්ථ දීඝනිකායට්ඨකථානයෙන වචනත්ථං කරිස්සාමි. උට්ඨිතං ද්වීහි පක්ඛෙහි, ද්වීසු වා දසාසඞ්ඛාතං ලොමමෙත්ථාති උද්දලොමී. නිග්ගහිතාගමං කත්වා ‘‘උන්දලොමී’’තිපි පාඨො, අයමෙවත්ථො. එකස්මිං අන්තෙ දසාසඞ්ඛාතං ලොමමෙත්ථාති එකන්තලොමීති. කොසෙය්‍යකට්ටිස්සමයන්ති එත්ථ කොසෙය්‍යන්ති කොසියසුත්තං. කට්ටිස්සන්ති කට්ටිස්සනාමකං වාකං. ඉමිනා කොසෙය්‍යඤ්ච කට්ටිස්සඤ්ච කට්ටිස්සානීති විරූපෙකසෙසං කත්වා කට්ටිස්සෙහි පකතං අත්ථරණං කට්ටිස්සන්ති අත්ථං දස්සෙති. සුද්ධකොසෙය්‍යන්ති රතනඅපරිසිබ්බිතං සුද්ධකොසෙය්‍යං. ඉමිනා සුද්ධකට්ටිස්සම්පි වට්ටතීති දස්සෙති.

සොළස නාටකිත්ථියො ඨත්වා නච්චං කරොන්ති එත්ථාති කුත්තකන්ති අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සොළසන්න’’න්තිආදි. අජිනචම්මෙහීති අජිනමිගචම්මෙහි, කතඉති සම්බන්ධො. පවෙණීති දුපට්ටතිපට්ටාදීහි පරංපරවසෙන කතත්තා ‘‘පවෙණී’’ති වුච්චති. අජිනචම්මානි හි සුඛුමතරානි, තස්මා දුපට්ටතිපට්ටාදීනි කත්වා පවෙණිවසෙන කතානි. තස්මා වුත්තං ‘‘අජිනපවෙණී’’ති. ‘‘කදලිමිගචම්මං නාමා’’ති ඉමිනා තස්ස චම්මං කදලිමිගඉති ගහෙතබ්බං උත්තරපදලොපවසෙන වා උපචාරෙන වාති දස්සෙති. පවරසද්දො උත්තමත්ථොති ආහ ‘‘උත්තමපච්චත්ථරණ’’න්ති. තන්ති කදලිමිගපවරපච්චත්ථරණං. සඋත්තරච්ඡදන්ති එත්ථ සකාරො සහසද්දකාරියොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සහ උත්තරච්ඡදෙනා’’ති. ‘‘උපරී’’ති ඉමිනා උත්තරසද්දස්ස සෙට්ඨාදයො නිවත්තෙති. ‘‘සද්ධි’’න්ති ඉමිනා සහසද්දස්ස තුල්‍යත්ථං නිවත්තෙති. ‘‘සෙත…පෙ… න වට්ටතී’’ති ඉමිනා රත්තවිතානං හෙට්ඨා කප්පියපච්චත්ථරණෙ සතිපි න වට්ටතීති දස්සෙති. කස්මා? රත්තවිතානස්ස අකප්පියත්තා. උභතොලොහිතකූපධානන්ති එත්ථ උභසරූපං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘සීසූපධානඤ්ච පාදූපධානඤ්චා’’ති. සීසො උපගන්ත්වා තිට්ඨති එත්ථාති උපධානං, උප භුසං වා සුඛං ධාරෙතීති උපධානං, බිබ්බොහනං. සචෙ පමාණයුත්තං, තං උපධානං වට්ටතීති යොජනා.

155. සබ්බචම්මපටික්ඛෙපාදිකථා

255. දීපිපොතකොති දීපිපොතො වියාති දීපිපොතකො වච්ඡො. භිත්තිදණ්ඩකාදීසූති භිත්තිසම්බන්ධෙසු දණ්ඩකාදීසු. ආදිසද්දෙන භිත්තිථම්භාදයො සඞ්ගණ්හාති.

256. යො න සක්කොති අනුපාහනො ගාමං පවිසිතුං, සො ගිලානො නාමාති යොජනා.

157. සොණකුටිකණ්ණවත්ථුකථා

257. එතෙනාති ‘‘කුරරඝරෙ’’ති පාඨෙන. අස්සාති මහාකච්චානස්ස. පපාතනාමකෙති යස්මා මහාතටො එත්ථ අත්ථි, තස්මා පපාතනාමකො හොති. එතෙනාති ‘‘පපාතකෙ පබ්බතෙ’’ති පාඨෙන. අස්සාති මහාකච්චානස්ස. කොටිඅග්ඝනකං පිළන්ධනං කණ්ණෙ එතස්සත්ථීති කුටිකණ්ණොති වචනත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කොටිඅග්ඝනකං පනා’’තිආදි. පිළන්ධති අනෙනාති පිළන්ධනං, අලඞ්කාරො. දන්තජො චතුත්ථක්ඛරො. ‘‘පසාදජනක’’න්ති ඉමිනා පසාදං ජනෙතීති පාසාදිකොති වචනත්ථං දස්සෙති. පසාදනීයන්ති පසාදිතබ්බං, පසාදිතුං අරහන්ති අත්ථො. අත්ථවචනන්ති අත්ථො වුච්චති අනෙනාති අත්ථවචනං. පාළියං ඉදානි පොත්ථකෙසු ‘‘පසාදනීය’’න්ති පාඨො නත්ථි. ‘‘පාසාදික’’න්තිපදස්ස පුබ්බෙ ‘‘දස්සනීය’’න්ති පාඨොයෙව අත්ථි. උත්තමදමථසමථන්තිඑත්ථ දමථසද්දස්ස ඤාණත්ථඤ්ච ඉන්ද්‍රියසංවරත්ථඤ්ච සමථසද්දස්ස සමාධත්ථඤ්ච චිත්තූපසමත්ථඤ්ච දස්සෙන්තො ආහ ‘‘උත්තමං දමථඤ්චා’’තිආදි. චසද්දෙන ද්වන්දවාක්‍යං දස්සෙති. විසූකායිකවිප්ඵන්දිතානන්ති විසූකාය පටිපක්ඛාය පවත්තානං දිට්ඨිචිත්තසඞ්ඛාතානං විවිධචලනානං. ‘‘වීරියින්ද්‍රිය’’න්ති ඉමිනා යතින්ද්‍රියන්ති එත්ථ යතසද්දො වීරියවාචකොති දස්සෙති. නාගන්ති එත්ථ නත්ථි ආගු පාපමෙතස්සාති නාගොති වචනත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ආගුවිරහිත’’න්ති කිං දිවසතො පට්ඨායාති ආහ ‘‘මම පබ්බජ්ජාදිවසතො පට්ඨායා’’ති. කණ්හා මත්තිකා උත්තරි එත්ථාති කණ්හුත්තරාති අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කණ්හමත්තිකුත්තරා’’ති. ‘‘උපරී’’ති ඉමිනා උත්තරසද්දස්ස අත්ථං දස්සෙති. ‘‘ගුන්නං ඛුරෙහී’’ති ඉමිනා ගුන්නං ඛුරකණ්ටකසදිසත්තා ගොකණ්ටකා නාමාති දස්සෙති. තෙ ගොකණ්ටකෙ රක්ඛිතුන්ති සම්බන්ධො. එවං ඛරා භූමි හොතීති යොජනා. එතෙහීති එරගූආදීහි චතූහි තිණෙහි. තන්ති එරගූතිණං. තෙනාති මොරගූතිණෙන. ජන්තුස්ස වණ්ණොති සම්බන්ධො. සෙනාසනං පඤ්ඤපෙසීති එත්ථ කිං නාම සෙනාසනං පඤ්ඤපෙසීති ආහ ‘‘භිසිං වා කටසාරකං වා පඤ්ඤපෙසී’’ති. පඤ්ඤපෙත්වා ච පන සොණස්ස ආරොචෙසි. කිං ආරොචෙසීති ආහ ‘‘ආවුසො’’තිආදි. සත්ථා වසිතුකාමොති සම්බන්ධො.

258. ‘‘තස්ස සොණස්සා’’ති ඉමිනා පටිභාතු තන්ති එත්ථ ‘‘ත’’න්තිපදං සාම්‍යත්ථෙ උපයොගවචනන්ති දස්සෙති. තන්ති තව. අට්ඨකවග්ගිකානීති අට්ඨපමාණො, අට්ඨසමූහො වා වග්ගො එතෙසන්ති අට්ඨකවග්ගිකානි. කාමසුත්තාදීනි (සු. නි. 772 ආදයො) සොළස සුත්තානි. යොති පුග්ගලො, සමන්නාගතොති සම්බන්ධො. අරියොපීති පිසද්දො න කෙවලං සුචිසමන්නාගතොයෙව පාපෙ න රමති, අථ ඛො අරියොපීති දස්සෙති. ‘‘පටිභාතු ත’’න්ති පාඨතො යාව ‘‘සුචීති වුත්ත’’න්ති පාඨා කෙසුචියෙව අට්ඨකථාපොත්ථකෙසු අත්ථි. අයං ඛ්වස්සාති එත්ථ අස්සසද්දො ආඛ්‍යාතොති ආහ ‘‘භවෙය්‍යා’’ති. පරිදස්සෙසීති පඤ්ච වරානි පරිච්ඡින්දිත්වා දස්සෙසි. යං වචනං මෙ උපජ්ඣායො ජානාපෙති, තස්ස වචනස්ස අයං කාලො භවෙය්‍යාති යොජනා.

259. විනයධරපඤ්චමෙනාති එත්ථ උපජ්ඣායපඤ්චමෙනාති අත්ථං පටික්ඛිපන්තො ආහ ‘‘අනුස්සාවනාචරියපඤ්චමෙනා’’ති. උපාහනකොසකොති උපාහනාය පක්ඛිපනොකාසො කොසකො. එළකචම්මඅජචම්මෙසු අකප්පියං නාම නත්ථි. මිගචම්මෙ පන කිඤ්චි වට්ටති, න කිඤ්චි වට්ටති. තං විභජිත්වා දස්සෙන්තො ආහ ‘‘මිගචම්මෙ’’තිආදි. එතෙසංයෙවාති එණිමිගාදීනං ඡන්නමෙව. අඤ්ඤෙසං පනාති ඡහි මිගෙහි අවසෙසානං පන. තෙසං චම්මං න වට්ටතීති සම්බන්ධො.

ගාථායං මක්කටො ච කාළසීහො ච සරභො ච කදලිමිගො ච කෙචි යෙ වාළමිගා අත්ථි, තෙ චාති යොජනා. තෙසන්ති මක්කටාදීනං.

තත්ථාති ගාථාය, මක්කටාදීසු වා. ‘‘සීහබ්‍යග්ඝඅච්ඡතරච්ඡා’’ති ඉමිනා වාළමිගානං සරූපං දස්සෙති. එත්තකායෙව වාළමිගාති ආහ ‘‘න කෙවල’’න්තිආදි. එතෙසංයෙවාති සීහබ්‍යග්ඝඅච්ඡතරච්ඡානමෙව. න චම්මං න වට්ටතීති සම්බන්ධො. යෙසන්ති ඡන්නං එණිමිගාදීනං. තෙති ඡ එණිමිගාදිකෙ. හි සච්චං සබ්බෙසං එතෙසං වාළමිගානං චම්මං න වට්ටතීති යොජනා. ආහරිත්වා වා න දින්නන්ති ආහරිත්වා වා හත්ථෙ වා පාදමූලෙ වා ඨපෙත්වා න දින්නං. ‘‘ගණනං න උපෙතී’’ති ඉමිනා ගණනං උපගච්ඡතීති ගණනූපගන්ති අත්ථං දස්සෙති. අධිට්ඨිතඤ්චාති අධිට්ඨිතං පන. යදාති යස්මිං කාලෙ. තතොති කාලතො.

ඉති චම්මක්ඛන්ධකවණ්ණනාය යොජනා සමත්තා.