6. භෙසජ්ජක්ඛන්ධකං

160. පඤ්චභෙසජ්ජාදිකථා

260. භෙසජ්ජක්ඛන්ධකෙ සරදකාලෙ උප්පන්නො සාරදිකොති අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සරදකාලෙ උප්පන්නෙනා’’ති. ‘‘පිත්තාබාධෙනා’’ති ඉමිනා ආබාධස්ස සරූපං දස්සෙති. පිත්තාබාධස්ස කාරණං විත්ථාරෙන්තො ආහ ‘‘තස්මිං හී’’තිආදි. තෙනාති හෙතුනා. තෙසන්ති භික්ඛූනං. කොට්ඨබ්භන්තරගතන්ති කොට්ඨස්ස අබ්භන්තරං ගතං. අන්තස්ස අන්තො පවිසනං හොතීති අධිප්පායො. ආහාරත්ථන්ති ආහාරස්ස කිච්චං, ආහාරෙන වා කත්තබ්බං කිච්චං.

261. නච්ඡාදෙන්තීති තානි භෙසජ්ජානි භොජනානි නච්ඡාදෙන්ති. කස්මා? භොජනානං අජීරණත්තා. ඉති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘න ජීරන්තී’’ති. නච්ඡාදත්තා න වාතරොගං පටිප්පස්සම්භෙතුං සක්කොන්ති. එත්ථ ච ‘‘න ජීරන්තී’’ති ඉමිනා නච්ඡාදනස්ස කාරණං දස්සෙති. ‘‘න වාත…පෙ… සක්කොන්තී’’ති ඉමිනා තස්සෙව ඵලං දස්සෙතීති දට්ඨබ්බං. ‘‘සිනිද්ධානී’’ති ඉමිනා සිනිහන්තීති සෙනෙහිකානීති අත්ථං දස්සෙති. භත්තච්ඡන්නකෙනාති එත්ථ භත්තස්ස අච්ඡන්නකං නාම භත්තස්ස අරොචිකං භත්තස්ස රුචියා අනුප්පාදකන්ති ආහ ‘‘භත්තාරොචකෙනා’’ති.

262. අච්ඡවසන්තිආදීසු විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති යොජනා. පාළියං ‘‘පටිග්ගහිතං නිප්පක්කං සංසට්ඨ’’න්ති පදානං කිරියාවිසෙසනං කත්වා ‘‘පරිභුඤ්ජිතු’’න්ති පදෙන සම්බන්ධිතබ්බභාවං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘කාලෙ පටිග්ගහිතන්ති ආදීසූ’’තිආදි. තෙලපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජිතුන්ති එත්ථ කිත්තකං කාලං තෙලපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජිතබ්බන්ති ආහ ‘‘සත්තාහකාල’’න්ති.

161. මූලාදිභෙසජ්ජකථා

263. මූලභෙසජ්ජාදිවිනිච්ඡයොපීති පිසද්දො අච්ඡවසන්තිආදීසු විනිච්ඡයං අපෙක්ඛති. ඉධාති භෙසජ්ජක්ඛන්ධකෙ. යං යන්ති විනිච්ඡයං. පිසනසිලාති පිසති එත්ථාති පිසනා, සායෙව සිලාති පිසනසිලා. ඉමිනා අචලං හුත්වා නිසීදතීති නිසදොති අත්ථං දස්සෙති. පිසනපොතකොති පිසති අනෙනාති පිසනො, සොයෙව පොතකොති පිසනපොතකො, ඉමිනා නිසදතො පොතකොති නිසදපොතකොති අත්ථං දස්සෙති. හිඞ්ගුජාතියොති හිඞ්ගුකුලානි.

සාමුද්දන්ති එත්ථ සමුද්දෙ සන්තිට්ඨතීති සාමුද්දන්ති වචනත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සමුද්දතීරෙ’’තිආදි. ‘‘තීරෙ’’ති ඉමිනා සමුද්දෙති එත්ථ සත්තමීවිභත්තියා සමීපත්ථෙ පවත්තභාවං දස්සෙති. පකතිලොණන්ති සභාවලොණං, න දබ්බසම්භාරෙහි සද්ධිං පචිතන්ති අත්ථො. ‘‘පබ්බතෙ උට්ඨහතී’’ති ඉමිනා සින්ධුනාමකෙ පබ්බතෙ උට්ඨහතීති සින්ධවන්ති අත්ථං දස්සෙති. උබ්බිතො භූමිතො ඊරති උග්ගච්ඡතීති උබ්බිරන්ති වචනත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘භූමිතො අඞ්කුරං උට්ඨහතී’’ති. ඉමිනා අට්ඨකථානයෙන ඔට්ඨජො තතියක්ඛරොයෙව යුජ්ජති, පොත්ථකෙසු පන චතුත්ථක්ඛරොයෙව දිස්සති. ‘‘උබ්භිද’’න්තිපි පාඨො. බිලන්ති කොට්ඨාසො. තස්මා දබ්බසම්භාරෙහි බිලෙහි සද්ධිං පචිතං බිලන්ති අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘දබ්බසම්භාරෙහි සද්ධිං පචිත’’න්ති. අභිධානෙ පන (අභිධානෙ 461 ගාථායං) ‘‘බිලාල’’න්ති පාඨො අත්ථි. තන්ති බිලං.

264. අස්සාදීනං කායගන්ධො විය කස්සචි කායගන්ධො හොතීති යොජනා. තස්සාපීති භික්ඛුනොපි. පිසද්දෙන කණ්ඩුවාබාධභික්ඛුආදයොපි සම්පිණ්ඩෙති. ඡකණසද්දස්ස අස්සාදීනං මලෙපි පවත්තනතො වුත්තං ‘‘ගොමය’’න්ති. පාකතිකචුණ්ණම්පීති අපක්කරජනචුණ්ණම්පි. එතම්පීති පාකතිකචුණ්ණම්පි.

තන්ති ආමකමංසං, න ඛාදීති සම්බන්ධො. තන්ති ආමකලොහිතං වා, න පිවීති සම්බන්ධො. අමනුස්සොති මනුස්සසදිසො භූතො. තන්ති ආමකමංසලොහිතං.

265. ‘‘අඤ්ජන’’න්ති නාමං සාමඤ්ඤන්ති ආහ ‘‘අඤ්ජනන්ති සබ්බසඞ්ගාහකවචනමෙත’’න්ති. සබ්බසඞ්ගාහකවචනන්ති සබ්බෙසං අඤ්ජනානං සඞ්ගාහකවචනං. එතන්ති ‘‘අඤ්ජන’’න්ති එතං වචනං. අඤ්ජති චක්ඛුං මක්ඛෙති අනෙනාති අඤ්ජනං, අඤ්ජති චක්ඛුං බ්‍යත්තං කරොතීති වා අඤ්ජනං, තාලුජො තතියක්ඛරො. කපල්ලන්ති කපල්ලෙ පවත්තං. කපාලඤ්හි දීපසිඛාය උපරි නිකුජ්ජිත්වා තත්ථ පවත්තං මසි ‘‘කපල්ල’’න්ති වුච්චති. තමත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘දීපසිඛතො ගහිතමසී’’ති. අඤ්ජනූපපිසනෙහීති එත්ථ අඤ්ජනෙහි සද්ධිං උපනෙතුං පිසිතබ්බන්ති අඤ්ජනූපපිසනන්ති වචනත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අඤ්ජනෙන සද්ධිං එකතො පිසිතෙහී’’ති. ‘‘එකතො’’ති ඉමිනා ‘‘සද්ධි’’න්ති පදස්සෙව අත්ථං දස්සෙති. හීති සච්චං. යංකිඤ්චි අඤ්ජනූපපිසනං චුණ්ණං න න වට්ටතීති යොජනා. අථ වා න වට්ටති න හොති, වට්ටතියෙවාති යොජනා. ඉමස්මිං නයෙ ‘‘න වට්ටතී’’ති ආඛ්‍යාතපදං කිරියාන්තරාපෙක්ඛත්තා කත්තා හොති. ආඛ්‍යාතෙසුපි හි කත්තුත්තඤ්ච කම්මත්තඤ්ච ලබ්භති. චන්දනන්තිආදීනි සුවිඤ්ඤෙය්‍යානෙව.

අට්ඨිමයන්ති පදස්ස අතිබ්‍යාපිතදොසං පටික්ඛිපන්තො ආහ ‘‘මනුස්සට්ඨිං ඨපෙත්වා’’ති. සලාකට්ඨානියන්ති එත්ථ සලාකා තිට්ඨන්ති එත්ථාති සලාකට්ඨානියන්ති වචනත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යත්ථා’’තිආදි. තත්ථ යත්ථාති යස්මිං සුසිරදණ්ඩකාදිකෙ. සලාකන්ති අඤ්ජනිසලාකං. ඔදහන්තීති ඨපෙන්ති. අංසබද්ධකොති අංසෙ බද්ධති අනෙනාති අංසබද්ධකො. යමකනත්ථුකරණින්ති නත්ථු කරීයති ඉමායාති නත්ථුකරණී, යමකා නත්ථුකරණී යමකනත්ථුකරණී.

267. තං සබ්බං තෙලපාකන්ති සම්බන්ධො. ‘‘අති විය ඛිත්තමජ්ජානී’’ති ඉමිනා අති විය ඛිපීයන්ති පක්ඛිපීයන්තීති අතිඛිත්තානි, තානියෙව මජ්ජානි අතිඛිත්තමජ්ජානීති වචනත්ථං දස්සෙති.

පණ්ණසෙදන්ති පණ්ණෙහි සෙදං. අඞ්ගාරානන්ති අඞ්ගාරෙහි. තත්ථාති තෙසු පංසුවාලිකාදීසු. වාතහරණපණ්ණානීති වාතස්ස අපනයනානි උද්දාලාදීනි පණ්ණානි. තත්ථාති තෙසු පණ්ණෙසු. නානාපණ්ණභඞ්ගකුථිතන්ති නානාපණ්ණානියෙව භඤ්ජිතබ්බට්ඨෙන නානාපණ්ණභඞ්ගං, තෙන කුථිතං නානාපණ්ණභඞ්ගකුථිතං. උණ්හොදකස්සාති උණ්හොදකෙන. තත්ථාති උදකකොට්ඨකෙ.

පබ්බෙ පබ්බෙති ඵළුම්හි ඵළුම්හි. යෙනාති පජ්ජෙන. තං පජ්ජං අභිසඞ්ඛරිතුන්ති යොජනා. ‘‘පාදානං සප්පායභෙසජ්ජ’’න්ති ඉමිනා පාදස්ස හිතං පජ්ජන්ති වචනත්ථං දස්සෙති. තිලකක්කෙනාති එත්ථ කක්කසද්දස්ස චුණ්ණවාචකත්තා ‘‘පිට්ඨෙහී’’ති වුත්තං. කබළෙන පක්ඛිපනං කබළිකං. සත්තුපිණ්ඩස්ස භත්තකබළසදිසත්තා සත්තුපිණ්ඩන්ති වුත්තං. ආණි වියාති ඛීලා විය. ඛාරෙනාති ලොණසක්ඛරිකමයෙන ඛාරෙන. විකාසං රුන්ධතීති විකාසිකං, තෙලරුන්ධනපිලොතිකං. වණකම්මන්ති වණස්ස, වණෙ වා කම්මං.

268. සප්පදට්ඨකාලෙයෙව කිං සාමං ගහෙත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බන්ති ආහ ‘‘න කෙවල’’න්තිආදි. ඉදන්ති මහාවිකටං, පරිභුඤ්ජීකබ්බන්ති සම්බන්ධො. අඤ්ඤෙසු පනාති සප්පදට්ඨතො අඤ්ඤෙසු පන. සචෙ භූමිපත්තො ගූථො හොති, පටිග්ගහෙතබ්බොති යොජනා.

269. වසීකරණපානකසමුට්ඨිතරොගොති කන්තිභාවසඞ්ඛාතං වසං කරොති අනෙනාති වසීකරණං, භෙසජ්ජං, පිවතෙ පානං, තංයෙව පානකං, වසීකරණස්ස පානකං වසීකරණපානකං, තෙන සමුට්ඨිතො රොගො වසීකරණපානකසමුට්ඨිතරොගො. ඉමිනා ඝරදින්නකාබාධොති එත්ථ ඝරණියා දින්නෙන වසීකරණපානකෙන සමුට්ඨිතො ආබාධො ඝරදින්නකාබාධොති වචනත්ථං දස්සෙති. සීතාය ආලොළෙතබ්බන්ති සීතාලොළං, උදකං. සීතාසද්දො නඞ්ගලලෙඛාසඞ්ඛාතං ඵාලපද්ධතිං මුඛ්‍යතො වදති, ඵාලපද්ධතිකරෙ ඵාලෙ ලග්ගමත්තිකං උපචාරතො වදති. තෙන වුත්තං ‘‘සීතාය ආලොළෙතබ්බ’’න්ති. අට්ඨකථායම්පි තමත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘නඞ්ගලෙනා’’තිආදි.

විපක්කගහණිකොති විසෙසෙන පාචාපනගහණිකො. මුත්තහරීතකන්ති එත්ථ ‘‘මුත්ත’’න්ති සාමඤ්ඤතො වුත්තෙපි ගොමුත්තමෙව ගහෙතබ්බන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ගොමුත්තපරිභාවිතං හරීතක’’න්ති. ඉමිනා මුත්තෙන පරිභාවිතං හරීතකං මුත්තහරීතකන්ති වචනත්ථං දස්සෙති. තණ්ඩුලකසටොති තණ්ඩුලධොවනොදකකසටො ධොතසිනිද්ධො, සොව මුග්ගපචිතපානීයොති යොජනා. ‘‘මංසරසෙනා’’ති ඉමිනා මංසරසො මංසෙන පටිච්ඡාදෙතබ්බන්ති පටිච්ඡාදනීයන්ති වුච්චතීති දස්සෙති.

163. ගුළාදිඅනුජානනකථා

272. හීති සච්චං. පක්කත්තාති මුග්ගානං පක්කභාවතො. තෙති මුග්ගා.

274. අකප්පියකුටියන්ති අකප්පියකුටියා අන්තො. අස්සාති භික්ඛුනො න වට්ටතීති සම්බන්ධො. තම්පීති උණ්හයාගුම්පි. පිසද්දෙන පගෙව ආමිසං පචිතුන්ති දස්සෙති. උත්තණ්ඩුලභත්තන්ති පක්කතණ්ඩුලතො වියොගොති උත්තණ්ඩුලො, උකාරො හි වියොගත්ථවාචකො, අපක්කතණ්ඩුලොති අත්ථො. උත්තණ්ඩුලමයං භත්තන්ති උත්තණ්ඩුලභත්තං. සකිං කුථිතෙසු ඛීරතක්කාදීසු අග්ගිං දාතුං වට්ටතීති යොජනා. බිළාලාදීනං සත්තානං සමූහො රූළ්හීවසෙන උක්කපිණ්ඩකොති වුච්චතීති ආහ ‘‘බිළාලමූසිකගොධාමඞ්ගුසා’’ති. විඝාසාදභාවෙන නිහතමානත්තා කායවාචං දමෙතීති දමකො විඝාසාදොති ආහ ‘‘විඝාසාදා’’ති.

276. තතො නීහටන්ති එත්ථ තසද්දස්ස විසයං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යත්ථා’’තිආදි. යත්ථාති යස්මිං ඨානෙ. නීහටන්ති නීහරිත්වා හරිතං.

278. වනට්ඨං පොක්ඛරට්ඨන්ති එත්ථ වනෙ තිට්ඨතීති වනට්ඨො, පොක්ඛරෙ තිට්ඨතීති පොක්ඛරට්ඨොති වචනත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘වනෙ චෙවා’’තිආදි. ‘‘පදුමිනිගච්ඡෙ’’ති ඉමිනා පොක්ඛරසද්දො පදුමවාචකොති දස්සෙති. යස්ස බීජං අඞ්කුරං න ජනෙති, තං ඵලං අබීජං නාමාති යොජනා.

167. සත්ථකම්මපටික්ඛෙපකථා

279. දුක්ඛෙන රුපතීති දුරොපයොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘දුක්ඛෙන රුහතී’’ති. සත්ථකම්මං වා වත්ථිකම්මං වාති එත්ථ සත්ථෙන කාතබ්බං කම්මං සත්ථකම්මං, වත්ථිපීළනං කාතබ්බං කම්මං වත්ථිකම්මන්ති වචනත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යථා පටිච්ඡන්නෙ’’තිආදි. ‘‘සූචියා වා’’තිආදිනා සත්ථකම්මන්ති එත්ථ ‘‘සත්ථ’’න්ති පදං උපලක්ඛණමත්තන්ති දස්සෙති. ‘‘සත්ථෙන වා’’ති පදං ‘‘ඡින්දනං වා ඵාලනං වා’’තිපදෙහි යොජෙතබ්බං. ‘‘සූචියා වා කණ්ටකෙන වා සත්තිකාය වා’’තිපදානි ‘‘විජ්ඣනං වා’’ති පදෙන යොජෙතබ්බානි. ‘‘පාසාණසක්ඛලිකාය වා නඛෙන වා’’ති පදානි ‘‘ලෙඛනං වා’’ති පදෙන යොජෙතබ්බානි. එතන්ති සත්ථෙන ඡින්දනාදිකම්මං. එත්ථ චාති සත්ථකම්මවත්ථිකම්මෙසු. තත්ථ පනාති සම්බාධෙ පන. තෙනාති ඛාරාදිනා. වච්චමග්ගෙ යාය භෙසජ්ජමක්ඛිතාදානවට්ටියා ඛාරකම්මං වා කරොන්ති, යාය වෙළුනාළිකාය තෙලං වා පවෙසෙන්ති, සා භෙසජ්ජමක්ඛිතාදානවට්ටි වා සා වෙළුනාළිකා වා වට්ටතියෙවාති යොජනා.

280. තං දිවසන්ති තස්මිං දිවසෙ. කිඤ්චි සත්ථන්ති යොජනා. ඉමායාති සුප්පියාය අඤ්ඤං කිඤ්චි අදෙය්‍යං කිම්පි භවිස්සතීති යොජනා. යත්‍ර නාමාති එත්ථ ත්‍රපච්චයො කාරණත්ථෙ හොතීති ආහ ‘‘යස්මා නාමා’’ති. ‘‘වීමංසී’’ති ඉමිනා පටිවෙක්ඛීති එත්ථ පටිඅවපුබ්බො ඉක්ඛධාතු වීමංසනත්ථොති දස්සෙති. අසුකමංසන්ති අසුකං මංසං, අසුකස්ස වා සත්තස්ස මංසං.

169. හත්ථිමංසාදිපටික්ඛෙපකථා

281. අරඤ්ඤකොකා නාමාති සසබිළාලාදයො සත්තෙ ඛාදනත්ථාය කුකති ආදදාතීති කොකො අරඤ්ඤෙ ජාතො කොකො අරඤ්ඤකොකො, සුනඛසදිසාති ගාමසුනඛෙන සදිසා. තෙසන්ති අරඤ්ඤකොකානං. යො පනාති සුනඛො පන, උප්පන්නොති සම්බන්ධො. ගාමසුනඛියාති සාම්‍යත්ථෙ සාමිවචනං. කොකෙනාති සහාදියොගෙ කරණවචනං. තානි පදානි ‘‘සංයොගෙනා’’ති පදෙන යොජෙතබ්බානි. තස්සාති සුනඛස්ස.

එත්ථාති මනුස්සමංසාදීසු. සජාතිකතායාති සමානජාතිකභාවතො. අනුපද්දවත්ථායාති අනුපද්දවත්ථං, පටික්ඛිත්තානීති සම්බන්ධො. ආපත්තීති මනුස්සමංසෙ ථුල්ලච්චයෙන, සෙසෙ දුක්කටෙන ආපත්ති. උද්දිස්ස කතං පනාති භික්ඛුං උද්දිස්ස කතමංසං පන.

170. යාගුමධුගොළකාදිකථා

282. එකකොති එත්ථ එකතො අසහායත්ථෙ කපච්චයොති ආහ ‘‘නත්ථි මෙ දුතියො’’ති. සොති බ්‍රාහ්මණො. වයං කත්වාති පරිබ්බයං කත්වා, පටියාදාපෙසි කිරාති යොජනා. අනුමොදනගාථායාති අනුමොදනපකාසකාය ගාථාය. ‘‘පත්ථයතං ඉච්ඡත’’න්ති පදානං අලමත්ථපයොගෙ සම්පදානත්තා වුත්තං ‘‘අලමෙව දාතුන්ති ඉමිනා සම්බන්ධො’’ති. සොයෙව ගහෙතබ්බොති ‘‘දාතු’’න්තිභාවස්ස කත්තුභාවෙන සො එව පාඨො ගහෙතබ්බොති අත්ථො.

283. යා යාගු පවාරණං ජනෙති, සා යාගු භොජ්ජයාගු නාමාති යොජනා. යන්ති කාලං. ‘‘ආදිං කත්වා’’ති ඉමිනා යදග්ගෙනාති එත්ථ අග්ගසද්දො ආද්‍යත්ථො කිරියාවිසෙසනත්ථෙ කරණවචනන්ති දස්සෙති. ‘‘සග්ගනිබ්බත්තකපුඤ්ඤ’’න්ති ඉමිනා සග්ගාති එත්ථ ඵලූපචාරං දස්සෙති. සොති ගුළො.

284. තථාරූපෙනාති තථාසභාවෙන. ගුළස්ස අනුරූපසභාවෙනාති අත්ථො.

173. පාටලිගාමවත්ථුකථා

285. යථා සබ්බං සන්ථතං හොති, එවං තථා සබ්බසන්ථරිසන්ථතන්ති යොජනා.

286. සුනිධො ච වස්සකාරො චාති එත්ථ චකාරෙහි ද්වන්දවාක්‍යං දස්සෙති. ආයමුඛපච්ඡින්දනත්ථන්ති සුඞ්කමුඛස්ස පච්ඡෙදනත්ථං. ‘‘ඝරවත්ථූනී’’ති ඉමිනා වත්ථුසද්දස්ස කාරණදබ්බත්ථෙ පටික්ඛිපිත්වා භූභෙදත්ථං දීපෙති. තා දෙවතා නාමෙන්ති කිරාති යොජනා. යථානුරූපන්ති යං යං භොගබලානුරූපං. ලොකෙති සත්තලොකෙ. සද්දොති කිත්තිඝොසො. තෙනෙවාති තෙන සද්දස්ස අබ්භුග්ගතහෙතුනා එව. ‘‘ඔසරණට්ඨානං නාමා’’ති ඉමිනා අරියං ආයතනන්ති එත්ථ ආයතනසද්දො සමොසරණට්ඨානත්ථොති දස්සෙති. යත්තකං කයවික්කයට්ඨානං නාමාති සම්බන්ධො. ‘‘වාණිජානං…පෙ… කයවික්කයට්ඨානං නාමා’’ති ඉමිනා වණිජා පතන්ති සන්නිපතන්ති එත්ථාති වණිප්පතොති වචනත්ථං දස්සෙති. ‘‘වණිජපතො’’ති වත්තබ්බෙ ජකාරලොපොති දට්ඨබ්බො. පාළියං ‘‘තෙස’’න්ති පාඨසෙසස්ස අජ්ඣාහරිතබ්බභාවං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘තෙසං අරියායතනවාණිජපතාන’’න්ති. තෙසන්ති ච සාම්‍යත්ථෙ සාමිවචනං, නිද්ධාරණත්ථෙ වා විභත්තඅපාදානත්ථෙ වා. ඉදන්ති පුරං. පුටභෙදනන්ති එත්ථ පුටං භින්දන්ති එත්ථාති පුටභෙදනන්ති වචනත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘භණ්ඩිකභෙදනට්ඨාන’’න්ති. ‘‘සමුච්චයත්ථො වාසද්දො’’ති වුත්තවචනං විත්ථාරෙන්තො ආහ ‘‘තත්‍ර හී’’තිආදි. තත්ථ තත්‍රාති පාටලිපුත්තෙ, තීසු වා අග්ගිඋදකමිථුභෙදෙසු. ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤභෙදා’’ති ඉමිනා මිථුභෙදාති එත්ථ මිථුසද්දස්ස අඤ්ඤමඤ්ඤවෙවචනභාවං දස්සෙති. උළුම්පකුල්ලසද්දානං අත්ථෙ සමානෙපි කරණවිසෙසං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘උළුම්ප’’න්තිආදි. උළු වුච්චති උදකං, තතො පාති රක්ඛතීති උළුම්පො. කං වුච්චති උදකං, තස්මිං උලති ගච්ඡතීති කුල්ලො.

අණ්ණවන්ති එත්ථ අණ්ණවො නාම කිං සමුද්දස්ස නාමන්ති ආහ ‘‘අණ්ණව’’න්තිආදි. ‘‘අණ්ණව’’න්ති එතං නාමං උදකට්ඨානස්ස අධිවචනන්ති යොජනා. අණ්ණො වුච්චති උදකං, තං එතස්මිං අත්ථීති අණ්ණවො. සරසද්දස්ස අකාරාදිම්හි ච කණ්ඩෙ ච පවත්තනතො වුත්තං ‘‘සරන්ති ඉධ නදී අධිප්පෙතා’’ති. ඉධාති ඉමිස්සං ගාථායං. ඉදන්ති අත්ථජාතං.

යෙති අරියා. තෙති අරියා, තරන්තීති සම්බන්ධො. විසජ්ජපල්ලලානීති එත්ථ විසජ්ජසද්දො ත්වාපච්චයන්තො, පල්ලලසද්දො නින්නට්ඨානවාචකොති ආහ ‘‘විසජ්ජ…පෙ… නින්නට්ඨානානී’’ති. අයං පන ජනො කුල්ලං බන්ධතීති යොජනා. තිණ්ණා මෙධාවිනො ජනා ඉති වුත්තං හොතීති යොජනා.

287. අනනුබොධාති එත්ථ කාරණත්ථෙ නිස්සක්කවචනන්ති ආහ ‘‘අබුජ්ඣනෙනා’’ති. සන්ධාවිතං සංසරිතන්ති එත්ථ තපච්චයස්ස කම්මත්ථං සන්ධාය වුත්තං ‘‘මයා ච තුම්හෙහි චා’’ති. ඉමිනා කත්තුත්ථෙ සාමිවචනන්ති දස්සෙති. ‘‘අථ වා’’තිආදිනා තපච්චයස්ස භාවත්ථං දස්සෙති. සංසිතන්ති එත්ථ සරධාතුයා රකාරො ලොපොති ආහ ‘‘සංසරිත’’න්ති. ‘‘තණ්හාරජ්ජූ’’ති ඉමිනා භවතො භවං නෙතීති භවනෙත්තීති වචනත්ථෙන තණ්හාරජ්ජු භවනෙත්ති නාමාති දස්සෙති.

289. වණ්ණවත්ථාලඞ්කාරානි සාමඤ්ඤවසෙන ‘‘නීලා’’ති වුත්තානීති ආහ ‘‘නීලාති ඉදං සබ්බසඞ්ගාහක’’න්ති. තත්ථාති ‘‘නීලා’’තිආදිපාඨෙ. තෙසන්ති ලිච්ඡවීනං. පකතිවණ්ණා නීලා න හොන්තීති යොජනා. එතන්ති ‘‘නීලා’’තිආදිවචනං. පටිවත්තෙසීති එත්ථ වතුධාතු උපසග්ගවසෙන වා අත්ථාතිසයවසෙන වා පහරණත්ථොති ආහ ‘‘පහාරෙසී’’ති. ‘‘සජනපද’’න්ති ඉමිනා සාහාරන්ති එත්ථ ආහාරසද්දො ජනපදත්ථොති දස්සෙති. ජනපදො හි යස්මා නගරස්ස පරිවාරභාවෙන ආහරිතබ්බො, ඉමස්මා ච රාජපුරිසා බලිං ආහරන්ති, තස්මා ආහාරොති වුත්තො. සජනපදං වෙසාලිං දජ්ජෙය්‍යාථාති යොජනා. අඞ්ගුලිං ඵොටෙසුන්ති එත්ථ ඵුටධාතු සඤ්චලනත්ථොති ආහ ‘‘අඞ්ගුලිං චාලෙසු’’න්ති. ඉත්ථිකායාති ඉත්ථීයෙව පුරිසතො ඛුද්දකට්ඨෙන ඉත්ථිකා, තාය.

178. සීහසෙනාපතිවත්ථුකථා

290. ධම්මස්ස ච අනුධම්මන්ති එත්ථ ධම්මසද්දො කාරණත්ථොති ආහ ‘‘කාරණස්ස අනුකාරණ’’න්ති. ‘‘පරෙහී’’ති පදං ‘‘වුත්ත’’ඉති පදෙ කත්තා. ‘‘වුත්තකාරණෙනා’’තිපදං ‘‘සකාරණො’’තිපදෙ කරණං. කොචි අප්පමත්තකොපි තුම්හාකං වාදොති යොජනා. ‘‘විඤ්ඤූහී’’ති පදං ‘‘ගරහිතබ්බ’’ඉති පදෙ කත්තා. ‘‘ගරහිතබ්බකාරණ’’න්ති පදං ‘‘න ආගච්ඡතී’’ති පදෙ කම්මං. අනබ්භක්ඛාතුකාමාති එත්ථ අභිත්‍යූපසග්ගො අභිභවනත්ථො ආපුබ්බො ඛාධාතු පකථනත්ථොති ආහ ‘‘අභිභවිත්වා න ආචික්ඛිතුකාමා’’ති.

293. අනුවිච්චකාරන්ති එත්ථ අනුවිච්චසද්දො විචධාතු ත්වාපච්චයන්තොති ආහ ‘‘අනුවිචිත්වා’’ති. ‘‘චින්තෙත්වා’’ති ඉමිනා විචධාතුයා ඤාණත්ථං දස්සෙති. ‘‘කාතබ්බ’’න්ති ඉමිනා කාතබ්බන්ති කාරන්ති වචනත්ථං දස්සෙති. පටාකන්ති ධජපටාකං. ‘‘ආහිණ්ඩෙය්‍යු’’න්ති ඉමිනා පරියායෙය්‍යුන්ති එත්ථ පරිපුබ්බආපුබ්බ යාධාතුයා ගත්‍යත්ථං දස්සෙති. පාළියං ‘‘පරිහරෙය්‍යු’’න්තිපි පාඨො. ආහිණ්ඩෙය්‍යුන්ති ආහිණ්ඩන්ති. මුද්ධජො තතියක්ඛරො. ඔපානභූතන්ති එත්ථ ඔපානො විය භූතො ඔපානභූතොති අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පටියත්තඋදපානො විය ඨිත’’න්ති. ‘‘උදපානො’’ති ඉමිනා ඔපානසද්දො උදපානත්ථොති දස්සෙති. උදපානො හි සබ්බෙ ජනා ඔසරිත්වා පිවන්ති එත්ථාති ඔපානොති වුච්චති. ඉමෙසන්ති නිගණ්ඨානං. හීති සච්චං, යස්මා වා. සම්පත්තානං දානං දාතබ්බමෙව, තස්මා මා උපච්ඡින්දිත්ථාති යොජනා. උද්දිස්සාති ත්වාපච්චයන්තසද්දො ‘‘කත’’න්ති උත්තරපදෙන සමාසොති ආහ ‘‘උද්දිසිත්වා කත’’න්ති. එසෙව නයො ‘‘පටිච්චකම්ම’’න්ති එත්ථාපි.

294. පටිච්චකම්මන්ති එතං නාමං නිමිත්තකම්මස්ස අධිවචනන්ති යොජනා. යොති යො කොචි ජනො. වධකස්ස පාණඝාතකම්මං හොති විය, තස්සාපි හොතීති යොජනා. න ජීරන්තීති එත්ථ ජරධාතු ගත්‍යත්ථොති ආහ ‘‘න ගච්ඡන්තී’’ති.

179. කප්පියභූමිඅනුජානනකථා

295. බහාරාමකොට්ඨකෙති එත්ථ සමීපත්ථෙ භුම්මවචනන්ති ආහ ‘‘බහාරාමකොට්ඨකසමීපෙති ආරාමකොට්ඨකස්ස බහි සමීපෙති අත්ථො’’ති. අච්ඡන්තීති වසන්ති. එතන්ති ‘‘පච්චන්තිම’’න්ති එතං වචනං. ධුරවිහාරොපීති පධානවිහාරොපි. තත්ථ තත්ථාති තස්මිං තස්මිං ඨානෙ. අනුපගෙයෙවාති පාතොයෙව. ඔරවසද්දන්ති උච්චරවසඞ්ඛාතං සද්දං. කපිලසුත්තපරියොසානෙති සුත්තනිපාතෙ (සු. නි. අට්ඨ. 2.කපිලසුත්තවණ්ණනා) සඞ්ගහිතස්ස කපිලසුත්තස්ස පරියොසානෙ. පඤ්චසතානං කෙවට්ටපුරිසානන්ති සම්බන්ධො.

උස්සාවනන්තිකාදීසු එවං විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති යොජනා. යො විහාරො කරියතීති සම්බන්ධො. භූමියා ගති විය ගති එතෙසන්ති භූමිගතිකා. පතිට්ඨාපෙන්තෙහි බහූහි භික්ඛූහි පතිට්ඨාපෙතබ්බොති සම්බන්ධො. නිච්ඡාරෙන්තෙහි භික්ඛූහීති යොජනා. සයන්ති භික්ඛු. තං පනාති ‘‘සඞ්ඝස්ස කප්පියකුටිං අධිට්ඨාමී’’ති වචනං පන. අවත්වාපීති පිසද්දො තථා ‘‘වත්වාපී’’ති අත්ථං සම්පිණ්ඩෙති. අට්ඨකථාසූති මහාඅට්ඨකථාදීසු තීසු අට්ඨකථාසු. එත්ථාති උස්සාවනන්තිකකුටියං. ‘‘සමකාලං වට්ටතී’’ති වචනං දළ්හීකරොන්තො ආහ ‘‘සචෙ හී’’තිආදි. වචනෙති ‘‘කප්පියකුටිං කරොමා’’ති වචනෙ. තස්මින්ති ථම්භෙ. තෙනෙවාති අකතභාවෙනෙව. හීති සච්චං. එත්ථාති බහූසු.

යතොති ඉට්ඨකසිලාමත්තිකාපිණ්ඩතො. වුත්තනයෙනෙවාති ‘‘බහූහි සම්පරිවාරෙත්වා කප්පියකුටිං කරොමා’’ති වුත්තනයෙනෙව. ඉට්ඨකාදයොති ‘‘කප්පියකුටිං කරොමා’’ති අධිට්ඨාතබ්බඉට්ඨකාදයො. අන්ධකට්ඨකථායං වුත්තන්ති සම්බන්ධො. තථාති යථා අන්ධකට්ඨකථායං වුත්තං, තථා. ථම්භාදීනි උක්ඛිපිත්වා පතිට්ඨාපනඤ්ච ‘‘කප්පියකුටිං කරොමා’’ති සාවනඤ්ච අන්තං පරියොසානමෙතිස්සාති උස්සාවනන්තිකා.

තාසූති ද්වීසු ගොනිසාදිකාසු. යත්ථාති කුටියං. නෙව ආරාමො පරික්ඛිත්තො හොතීති සම්බන්ධො. පුන යත්ථාති කුටියං. අයන්ති කුටි. උභයත්ථාපීති ආරාමවිහාරගොනිසාදිකාසු ද්වීසුපි. බහුතරං පරික්ඛිත්තොපි පරික්ඛිත්තොයෙව නාමාති යොජනා. එත්ථාති උපඩ්ඪපරික්ඛිත්තබහුතරපරික්ඛිත්තආරාමෙ. ගාවො පවිසිත්වා යථාසුඛං නිසීදන්ති එත්ථාති ගොනිසාදා ගොසාලා. ගොනිසාදා වියාති ගොනිසාදිකා කුටි.

මනුස්සා වදන්තීති සම්බන්ධො. එසාති කුටි. වුත්තෙපීති පිසද්දෙ, ‘‘කප්පියකුටිං දෙමා’’ති වාක්‍යං අපෙක්ඛති. අන්ධකට්ඨකථායං වුත්තන්ති සම්බන්ධො. යස්මා වට්ටති, තස්මාති යොජනා. තෙසන්ති සෙසසහධම්මිකදෙවමනුස්සානං. තෙහීති සෙසසහධම්මිකදෙවමනුස්සෙහි. පුනපි වුත්තං, කිං වුත්තන්ති ආහ ‘‘භික්ඛුස්ස…පෙ… හොතී’’ති. අපීති තදඤ්ඤෙසං. තන්ති වචනං. හීති සච්චං, යස්මා වා. සඞ්ඝස්ස සන්තකමෙව වා භික්ඛුස්ස සන්තකමෙව වාති යොජනා. ඉති තස්මා සුවුත්තන්ති සම්බන්ධො. ගහපතීනං සන්තකං ගහපති කුටි. ‘‘කම්මවාචං සාවෙත්වා’’ති ඉදං උපලක්ඛණමත්තං කම්මවාචමවත්වා අපලොකනෙනපි කප්පියත්තා. කම්මවාචාය වා අපලොකනෙන වා සම්මනිතබ්බාති සම්මුති කුටි. ඉතිසද්දො පරිසමාපනත්ථො.

යං ආමිසං වුත්ථං, සබ්බං තං ආමිසන්තියොජනා. අකප්පියභූමියං සහසෙය්‍යපහොනකෙ ගෙහෙ වුත්ථං ඨපිතන්ති සම්බන්ධො. යං පන සඞ්ඝිකං වා පුග්ගලිකං වා අත්ථීති යොජනා. තෙසංයෙවාති භික්ඛුභික්ඛුනීනමෙව. එකරත්තම්පි ඨපිතං යං සන්තකං අත්ථීති යොජනා. තන්ති සඞ්ඝිකාදි. තත්ථාති අකප්පියභූමියං සහසෙය්‍යපහොනකගෙහෙ. එතන්ති අන්තොවුත්ථඅන්තොපක්කසඞ්ඛාතං යාවයාමකාලිකං, ‘‘න කප්පතී’’ති බ්‍යතිරෙකස්ස අන්වයං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සත්තාහකාලිකං පනා’’තිආදි.

තත්‍රාති පුරිමවචනාපෙක්ඛං. තත්‍ර වචනෙති හි අත්ථො. සාමණෙරො දෙතීති සම්බන්ධො. යංකිඤ්චි තණ්ඩුලාදිකං ආමිසන්ති යොජනා. මුඛසන්නිධි නාමාති ආපත්තියා මුඛො උපායො සන්නිධි නාමාති අත්ථො. තත්ථාති මහාපච්චරියං, මුඛසන්නිධිඅන්තොවුත්ථෙසු වා. භික්ඛු පචිත්වා පරිභුඤ්ජතීති සම්බන්ධො. ආමිසසංසට්ඨන්ති ආමිසෙන සංසග්ගං.

ජහිතවත්ථුකාති ජහිතං වත්ථු එතාසන්ති ජහිතවත්ථුකා. උස්සාවනන්තිකා කතාති සම්බන්ධො. සාති උස්සාවනන්තිකා. යො යොති ථම්භො වා භිත්තිපාදො වා. ඉට්ඨකාදීහි කතා උස්සාවනන්තිකාති යොජනා. චයස්සාති අධිට්ඨානස්ස. යෙහි පන ඉට්ඨකාදීහීතිආදිසද්දෙන ථම්භසිලාමත්තිකායො සඞ්ගණ්හාති. තදඤ්ඤෙසූති තෙහි අධිට්ඨිතඉට්ඨකාදීහි අඤ්ඤෙසු.

පාකාරාදිපරික්ඛෙපෙති උපචාරසීමාපරිච්ඡින්නස්ස ආරාමස්ස පාකාරාදිනා පරික්ඛෙපෙ කතෙ. පාකාරාදීති ආදිසද්දෙන වතිං සඞ්ගණ්හාති. කප්පියකුටිං ලද්ධුං වට්ටතීති ගොනිසාදිකාය අභාවෙන සෙසාසු තීසු කප්පියකුටීසු යංකිඤ්චි කප්පියකුටිං ලද්ධුං වට්ටතීති අත්ථො. තත්ථ තත්ථාති තස්මිං තස්මිං ඨානෙ. ඉතරා පනාති උස්සාවනන්තිකගොනිසාදිකාහි අඤ්ඤා. ද්වෙති උභො ගහපතිසම්මුතියො, ජහිතවත්ථුකාව හොන්තීති සම්බන්ධො. පක්ඛපාසකමණ්ඩලන්ති ද්වෙ පක්ඛෙ අපතනත්ථාය පසති බන්ධතීති පක්ඛපාසකො, මණ්ඩලන්ති ඡදනකොටිගොපානසීනං උපරි ඨපිතකට්ඨවිසෙසො, පක්ඛපාසකො ච මණ්ඩලඤ්ච පක්ඛපාසකමණ්ඩලං.

යත්‍රාති යස්මිං ඨානෙ. අනුපසම්පන්නස්ස දත්වාති අනපෙක්ඛවිස්සජ්ජනෙන අනුපසම්පන්නස්ස දත්වා. චීවරවිකප්පනං විය සාපෙක්ඛවිස්සජ්ජනම්පි වට්ටතීති වදන්ති. තත්‍රාති පුරිමවචනාපෙක්ඛං. සොති කරවීකතිස්සත්ථෙරො, පස්සිත්වා පුච්ඡීති සම්බන්ධො. ථෙරොති මහාසිවත්ථෙරො. ලූඛදිවසෙති අසිනිද්ධදිවසෙ. තතොති බ්‍රවනතො, පරන්ති සම්බන්ධො. නන්ති මහාසිවත්ථෙරං. පමුඛෙති ගබ්භස්ස පමුඛෙ. තන්ති සබ්බිකුම්භිං. බහීති විහාරස්ස බහි. සොති මහාසිවත්ථෙරො.

180. මෙණ්ඩකගහපතිවත්ථුකථා

296. ‘‘බහිද්වාරෙ’’ති එත්ථ කස්ස බහිද්වාරෙති ආහ ‘‘ධඤ්ඤාගාරස්ස බහිද්වාරෙ’’ති. ආළකථාලිකන්ති එත්ථ ආළකතණ්ඩුලපචනකං ගණ්හකථාලි ආළකථාලි, තාය පචිතං භත්තං ආළකථාලිකන්ති වචනත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ආළකතණ්ඩුලපචනකථාලික’’න්ති. බ්‍යඤ්ජනභණ්ඩිකන්ති බ්‍යඤ්ජනපරික්ඛාරිකං, බ්‍යඤ්ජනපරිවාරකන්ති අත්ථො. ඉමිනා සූපභිඤ්ජනකන්ති එත්ථ සූපසද්දො බ්‍යඤ්ජනවාචකො, භිඤ්ජනකසද්දො භණ්ඩිකපරියායොති දස්සෙති. දාසකම්මකරපොරිසන්ති එත්ථ දාසපොරිසා ච කම්මකරපොරිසා ච දාසකම්මකරපොරිසං, සමාහාරද්වන්දො පුබ්බපදෙ උත්තරලොපො, ඉති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘දාසපුරිසෙ ච කම්මකරපුරිසෙ චා’’ති. පොරිසසද්දොපි පුරිසසද්දෙන සමානො ‘‘පුරිසො එව පොරිසො’’ති අත්ථෙන. ධුවභත්තෙනාති එත්ථ ධුවසද්දො නිච්චපරියායොති ආහ ‘‘නිච්චකාල’’න්ති. දුය්හෙන ඛීරෙනාති සම්බන්ධො. ‘‘මෙණ්ඩකවත්ථුස්මිං පනා’’ති පාඨතො පට්ඨාය යාව ‘‘ඛණඤ්ඤෙව දුය්හෙනා’’ති පාඨා කෙසුචියෙව අට්ඨකථාපොත්ථකෙසු අත්ථි. එත්ථාති මෙණ්ඩකවත්ථුම්හි. ගොරසෙති ගවයෙහි නිබ්බත්තෙ ඛීරදධිතක්කනවනීතසබ්බිසඞ්ඛාතෙ රසෙ. පාථෙය්‍යන්ති පථස්ස හිතං පාථෙය්‍යං. ඤත්වාති පාථෙය්‍යමිච්ඡතීති ඤත්වා. භික්ඛාචාරවත්තෙන වාති අඤ්ඤාතකඅපවාරිතට්ඨානතො භික්ඛාචාරවත්තෙන වා. යාචිත්වාපීති පිසද්දො පගෙව භික්ඛාචාරවත්තෙනාති දස්සෙති. යත්තකෙන පාථෙය්‍යෙනාති සම්බන්ධො.

182. කෙණියජටිලවත්ථුකථා

300. කාජෙහීති එත්ථ කාජස්ස ගණනං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පඤ්චහි කාජසතෙහී’’ති. එකෙන කාජෙන ද්වින්නං කුටානං ගහිතත්තා වුත්තං ‘‘කුටසහස්ස’’න්ති. වොති තුම්හෙ. සුට්ඨු පසන්නොති සම්බන්ධො.

තත්ථාති ‘‘අට්ඨ පානානී’’ති පාඨෙ, අට්ඨසු පානෙසු වා. ‘‘අම්බෙහි කතපාන’’න්ති ඉමිනා මජ්ඣෙලොපසමාසං දස්සෙති. තත්ථාති ආමපක්කෙසු. කරොන්තෙන කාතබ්බන්ති සම්බන්ධො. ආදිච්චපාකෙනාති ආදිච්චහෙතුනා පචනෙන. පුරෙභත්තමෙව කප්පතීති භික්ඛුනා සයං කතත්තා පුරෙභත්තමෙව කප්පති. තෙන වුත්තං ‘‘අනුපසම්පන්නෙහී’’තිආදි. කතං අම්බපානන්ති සම්බන්ධො. සබ්බපානෙසූති ජම්බුපානාදීසු සබ්බෙසු පානෙසු.

තෙසූති ජම්බුපානාදීසු සත්තසු පානෙසු. පනසද්දො විසෙසත්ථජොතකො. ජම්බුඵලෙහීති ආමෙහි වා පක්කෙහි වා ජම්බුඵලෙහි. අට්ඨිකෙහීති අට්ඨි අස්මිමත්ථීති අට්ඨිකං ඵලං. ජාතිරසෙනාති යථාජාතෙන රසෙන. ඉමිනා මධුසක්ඛරකප්පුරාදීහි න යොජෙතබ්බොති දස්සෙති. තං පනාති මධුකපානං පන. මුද්දිකාති මුද්දිකඵලානි. සාලුකෙති කන්දෙ. සත්තන්නං ධඤ්ඤානං ඵලරසන්ති තණ්ඩුලධොවනොදකං. ‘‘පක්කඩාකරස’’න්ති ඉමිනා අපක්කඩාකරසං වට්ටතීති දීපෙති. හීති සච්චං, විත්ථාරො වා. රසොති පක්කරසො. පටිග්ගහෙත්වා ඨපිතසබ්බිආදීහි පක්කානං යාවජීවිකානං පත්තානං රසොති යොජනා. පක්කං යාවජීවිකපත්තරසන්ති සම්බන්ධො. යාවකාලිකපත්තානම්පීති පිසද්දො පගෙව යාවජීවිකපත්තානන්ති දස්සෙති. යං පානන්ති යං මධුකපුප්ඵරසපානං. සොති මධුකපුප්ඵරසො. තෙනාති මධුකපුප්ඵෙන. යතො කාලතො පට්ඨාය මජ්ජං න කරොන්ති, තතොති යොජනා. උච්ඡුරසො නිකසටො පච්ඡාභත්තං වට්ටති සත්තාහකාලිකත්තා. ඉමෙ චත්තාරො රසාති ඵලපත්තපුප්ඵඋච්ඡුරසසඞ්ඛාතා ඉමෙ චත්තාරො රසා. අග්ගිහුත්තමුඛාති යඤ්ඤා අග්ගිහුතමුඛා, අග්ගිහුතසෙට්ඨාති අත්ථො.

183. රොජමල්ලාදිවත්ථුකථා

301. සඞ්කරමකංසූති එත්ථ සඞ්කරසද්දස්ස යුද්ධත්ථාදීසු පවත්තනතො ඉධ පටිඤ්ඤාතත්ථෙති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කතිකමකංසූ’’ති. කතිකන්ති පටිඤ්ඤාතසඞ්ඛාතං කතිකං. උළාරං ඛොති එත්ථ උළාරසද්දො සෙට්ඨවාචකො. සෙට්ඨන්ති ච සුන්දරමෙවාති ආහ ‘‘සුන්දරං ඛො තෙ ඉද’’න්ති. තෙති තුය්හං. ‘‘බහුකතො’’ති පදස්ස කතබහුමානොති අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පසාදබහුමානෙනා’’ති. ‘‘පිට්ඨමයංඛාදනීය’’න්ති ඉමිනා පිට්ඨඛාදනීයන්ති එත්ථ මයසද්දලොපං දස්සෙති.

303. පටිභානෙය්‍යකාති එත්ථ පටිභානෙ නියුත්තා පටිභානෙය්‍යකාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පටිභානසම්පන්නා’’ති. ‘‘නිද්දොසසිප්පා’’ති ඉමිනා පරියොදාතසිප්පාති එත්ථ පරිසමන්තතො ඔදාතං සිප්පං එතෙසන්ති පරියොදාතසිප්පාති අත්ථං දස්සෙති. සිප්පත්ථිකෙහි සියති සෙවියතීති සිප්පං, සිප්පිකානං හිතාය සෙති පවත්තතීති වා සිප්පං, ඔට්ඨජො පඨමක්ඛරො. නාළියාවාපකෙනාති පදස්ස ද්වන්දභාවං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘නාළියා චෙව ආවාපකෙන චා’’ති. ඉමිනා යකාරො පදසන්ධිමත්තොති දස්සෙති. ‘‘නාළියා වා පසිබ්බකෙනා’’තිපි පාඨො, සො අපාඨොයෙව. කො ආවාපකො නාමාති ආහ ‘‘ආවාපකො නාම යත්ථා’’තිආදි. තත්ථ යත්ථාති යස්මිං ථවිකෙ. ඉමිනා ආහරිත්වා යථාලද්ධං වපන්ති පක්ඛිපන්ති එත්ථාති ආවාපකොති වචනත්ථං දස්සෙති. වප බීජනික්ඛෙපෙති ධාතුපාඨෙසු (සද්දනීතිධාතුමාලායං 15 පකාරන්තධාතු) වුත්තං. ඉධ පන පක්ඛිපනෙති දට්ඨබ්බො. තෙන වුත්තං ‘‘පක්ඛිපන්තී’’ති. පරිහරිතුමෙවාති පරිග්ගහෙත්වා හරිතුමෙව. වෙතනන්ති භතිං. යොති භික්ඛු. තං වාති පරිහරිතඛුරභණ්ඩං වා. අඤ්ඤං වාති අඤ්ඤස්ස සන්තකං වා.

304. ඉදන්ති දසමභාගදානං. දස කොට්ඨාසෙති දස පටිවීසෙ.

185. චතුමහාපදෙසකථා

305. ඉදං න කප්පතීතිආදීති ‘‘ඉදං න කප්පතී’’තිආදයො ඉමෙ චත්තාරො මහාපදෙසෙති යොජනා. අපස්සයං කත්වා දිසියන්ති එත්ථාති අපදෙසා ඔකාසා, අපස්සයං කත්වා දිසියන්ති එතෙහීති වා අපදෙසා කාරණා, ‘‘මහන්තා අපදෙසා මහාපදෙසා. තඤ්චාති මහාපදෙසසඞ්ඛාතං තඤ්ච සුත්තං, ගහෙත්වාති යොජනා. පරිමද්දන්තාති පුනප්පුනං මද්දන්තා, උපපරික්ඛන්තාති අත්ථො. ඉදන්ති කාරණං. තන්ති නවමහාඵලඅපරණ්ණං. තානීති ඛුද්දකඵලපානානි. හීති සච්චං.

තෙසන්ති ඡන්නං චීවරානං. තත්ථාති ඡසු අනුලොමචීවරෙසු. ‘‘පාණකෙහි සඤ්ජාතවත්ථ’’න්ති ඉමිනා කොසෙය්‍යවත්ථභාවං දස්සෙති. ද්වෙ පටාති චීනපටසොමාරපටා. දුකූලං සාණස්ස අනුලොමන්ති යොජනා.

තෙසංයෙවාති ද්වින්නං පත්තානමෙව. තෙසංයෙවාති තිණ්ණං තුම්බානමෙව. තෙසංයෙවාති ද්වින්නං කායබන්ධනානමෙව. සෙතච්ඡත්තන්ති සෙතෙහි වත්ථෙහි කතං ඡත්තං. තෙසංයෙවාති තිණ්ණං ඡත්තානමෙව.

සම්භින්නරසන්ති සංසග්ගරසං. එත්ථ භිජ්ජිත්ථාති භින්නොති වචනත්ථෙන භිදිධාතු ද්විධාකරණසඞ්ඛාතො භෙදත්ථො හොති, ධාත්වත්ථබාධකෙන සංත්‍යූපසග්ගෙන භිදිධාතුයා භෙදත්ථං බාධෙත්වා සංසග්ගත්ථවාචකො හොතීති දට්ඨබ්බං. ඡල්ලිම්පීති තචම්පි. සකලෙනෙවාති ඡල්ලියා එව. පායාසෙන අසංසට්ඨං යං සබ්බීති යොජනා. තානීති තක්කොලජාතිඵලාදීනි. යට්ඨිමධුකාදීසුපීති මධුලට්ඨිකාදීසුපි. ‘‘ලට්ඨිමධුකාදීසුපී’’ති වා පාඨො, සො අපාඨොයෙව. යං යන්ති වත්ථු. යථාති යෙනාකාරෙන, ධොවියමානෙ තච්ඡියමානෙති සම්බන්ධො.

සම්භින්නරසන්ති වත්වා තමෙවත්ථං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘සංසට්ඨ’’න්ති. සභාවන්ති යාවකාලං කප්පියසභාවං. තස්මාති යස්මා උපනෙති, තස්මා. තෙනාති සත්තාහකාලිකෙන. තදහුපටිග්ගහිතන්ති තදහෙව පටිග්ගහිතං. ද්වීහපටිග්ගහිතෙන සත්තාහකාලිකෙනාති සම්බන්ධො.

එත්ථාති කාලිකසංසග්ගෙ. ආපත්තියො වෙදිතබ්බාති යථාක්කමං ආපත්තියො වෙදිතබ්බා. සබ්බත්ථාති සබ්බස්මිං භෙසජ්ජක්ඛන්ධකෙ.

ඉති භෙසජ්ජක්ඛන්ධකවණ්ණනාය යොජනා සමත්තා.