6. පඤ්චවග්ගියකථා

10. ඨානුප්පත්තියාති කාරණෙන උප්පත්තියා. නික්කිලෙසො ජාති සභාවො ඉමස්සාති නික්කිලෙසජාතිකො. ‘‘ඤාණ’’න්ති අවිසෙසෙන වුත්තෙපි අත්ථතො අනාවරණඤාණමෙවාති ආහ ‘‘සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණ’’න්ති. ඉතොති ‘‘ධම්මං දෙසෙස්සාමී’’ති පරිවිතක්කදිවසතො, හෙට්ඨාති සම්බන්ධො. දෙවතා පන ආළාරස්ස කාලඞ්කරණමෙව ජානාති, න ආකිඤ්චඤ්ඤායතනෙ නිබ්බත්තභාවං. භගවා පන සබ්බං ජානාති, තෙන වුත්තං ‘‘ආකිඤ්චඤ්ඤායතනෙ නිබ්බත්තො’’ති. ‘‘පරිහීනත්තා’’ති ඉමිනා මහාජානියොති එත්ථ හාධාතුයා අත්ථං දස්සෙති. අස්සාති ආළාරස්ස. මහතී ජානිඅස්සාති ‘‘මහාජානිකො’’ති වත්තබ්බෙ කකාරස්ස යකාරං කත්වා ‘‘මහාජානියො’’ති වුත්තං. අක්ඛණෙති බ්‍රහ්මචරියවාසාය අනොකාසෙ, ආකිඤ්චඤ්ඤායතනෙති අත්ථො. හිය්‍යොති අනන්තරාතීතාහෙ. සොපීති උදකො රාමපුත්තොපි. පිසද්දො ආළාරාපෙක්ඛො. තත්ථ ආළාරො කාලාමො යාවආකිඤ්චඤ්ඤායතනඣානලාභී හොති, තස්මා ආකිඤ්චඤ්ඤායතනෙ නිබ්බත්තො. උදකො රාමපුත්තො යාවනෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනඣානලාභී හොති, තස්මා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනෙ නිබ්බත්තොති දට්ඨබ්බං. ‘‘බහුකාරා’’ති ච ‘‘බහූපකාරා’’ති ච පාඨස්ස ද්විධා යුත්තභාවං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘බහුකාරාති බහූපකාරා’’ති. පෙසිතත්තභාවං මන්ති යොජනා. ඉමිනා පහිතත්තන්ති එත්ථ අත්තසද්දො කායවාචකොති දස්සෙති.

11. අන්තරාසද්දෙන යුත්තත්තා ‘‘ගයං, බොධි’’න්ති එත්ථ සාම්‍යත්ථෙ උපයොගවචනන්ති ආහ ‘‘ගයාය ච බොධිමණ්ඩස්ස චා’’ති.

ගාථාය චතූසු සබ්බසද්දෙසු දුතියො සබ්බසද්දො අනවසෙසත්ථො, සෙසා සාවසෙසත්ථාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සබ්බං තෙභූමකධම්ම’’න්තිආදි. වචනත්ථො සුවිඤ්ඤෙය්‍යොව. අරහත්තඵලස්සාපි තණ්හාක්ඛයත්තා වුත්තං ‘‘තණ්හාක්ඛයෙ නිබ්බානෙ’’ති. සයංසද්දො අත්තපරියායො, අභිඤ්ඤායසද්දො තු ත්වාපච්චයන්තොති ආහ ‘‘අත්තනාව ජානිත්වා’’ති. ‘‘සබ්බං චතුභූමකධම්ම’’න්ති ඉමිනා ඤාධාතුයා කම්මං දස්සෙති. ‘‘අයං මෙ ආචරියො’’ති උද්දිසනාකාරදස්සනං.

‘‘ලොකුත්තරධම්මෙ’’ති ඉමිනා ලොකියධම්මෙ පන ආචරියො (මි. ප. 4.5.11) අත්ථීති දස්සෙති. පටිපුග්ගලොති එත්ථ පටිසද්දො පටිභාගත්ථොති ආහ ‘‘පටිභාගපුග්ගලො’’ති. සදිසපුග්ගලො නාම නත්ථීති අත්ථො. සීතිභූතොති සීති හුත්වා භූතො, සීතිභාවං වා පත්තො.

කාසීනන්ති බහුවචනවසෙන වුත්තත්තා ජනපදානං නාමං. ජනපදසමූහස්ස රට්ඨනාමත්තා වුත්තං ‘‘කාසිරට්ඨෙ’’ති. ‘‘නගර’’න්ති ඉමිනා පුරසද්දො නගරපරියායොති දස්සෙති. පටිලාභායාති පටිලාභාපනත්ථාය. ‘‘භෙරි’’න්ති ඉමිනා දුන්දුභිසද්දො භෙරිවාචකොති දස්සෙති. භෙරි හි ‘‘දුංදු’’න්තිසද්දෙන උභි පූරණමෙත්ථාති දුන්දුභීති වුච්චති. දකාරරකාරානං සංයොගං කත්වා දුන්ද්‍රුභීතිපි පාඨො අත්ථි, සො අපාඨොයෙව. ‘‘පහරිස්සාමී’’ති එත්ථ පහාරසද්දෙන ආහඤ්ඤින්ති එත්ථ ආපුබ්බහනධාතුයා අත්ථං දස්සෙති, ස්සාමිසද්දෙන අජ්ජතනිඉංවිභත්තියා අනාගතකාලෙ පවත්තභාවං, ඉතිසද්දෙන ගමනාකාරවාචකස්ස ඉතිසද්දස්ස ලොපභාවං දස්සෙති.

අනන්තජිනොති අනන්තසඞ්ඛාතස්ස සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස පදට්ඨානභූතෙන අරහත්තමග්ගඤාණෙන සබ්බකිලෙසාරීනං ජිතවා, එතෙන ඵලූපචාරෙන අනන්තජිනභාවං දස්සෙති. හුවෙය්‍ය පාවුසොති එත්ථ ‘‘හුවෙය්‍ය අපි ආවුසො’’ති පදවිභාගං කත්වා හුධාතු සත්තත්ථවාචකො, අපිසද්දො එවංනාමවාචකොති දස්සෙන්තො ආහ ආවුසො ‘‘එවං නාම භවෙය්‍යා’’ති. වකාරස්ස පකාරං කත්වා ‘‘හුපෙය්‍යා’’ති පාඨොපි යුජ්ජතියෙව.

12. ‘‘අත්ථාය පටිපන්නො’’ති ඉමිනා බාහුල්ලස්ස අත්ථාය පටිපන්නො බාහුල්ලිකොති වචනත්ථං දස්සෙති. පධානතොති දුක්කරචරියාය පදහනතො. ‘‘භට්ඨො’’ති ඉමිනා විබ්භන්තොති එත්ථ විපුබ්බභමුධාතුයා අනවට්ඨානත්ථො නාම අත්ථතො භට්ඨොති දස්සෙති. සොතන්ති එත්ථ සොතසද්දස්ස සොතවිඤ්ඤාණාදිවාචකත්තා ‘‘සොතින්ද්‍රිය’’න්ති වුත්තං. ඉරියායාති එත්ථ ඉරියනං චරණං ඉරියාති වචනත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘දුක්කරචරියායා’’ති. අභිජානාථ නොති එත්ථ නොසද්දො නුසද්දත්ථොති ආහ ‘‘අභිජානාථ නූ’’ති. වාක්‍යන්ති වාචකං. සඤ්ඤාපෙතුන්තිපදස්ස සඤ්ඤාපනාකාරං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘අහං බුද්ධො’’ති.

13. ඉතොති ‘‘චක්ඛුකරණී’’තිආදිතො. පදත්ථතොති පදතො ච අත්ථතො ච, පදානං අත්ථතො වා. ඉතොති යථාවුත්තතො. හීති සච්චං. සුත්තන්තකථන්ති සුත්තන්තවසෙන වුත්තවචනං.

18. දෙවතාකොටීහීති බ්‍රහ්මසඞ්ඛාතාහි දෙවතාකොටීහි. පතිට්ඨිතස්ස තස්ස ආයස්මතොති සම්බන්ධො. සාව එහිභික්ඛුඋපසම්පදාති යොජනා.

19. දුතියදිවසෙ ධම්මචක්ඛුං උදපාදීති සම්බන්ධො. ‘‘දුතියදිවසෙ’’තිආදි පාටිපදදිවසං උපනිධාය වුත්තං. පක්ඛස්සාති ආසළ්හීමාසකාළපක්ඛස්ස. සබ්බෙව තෙ භික්ඛූති යොජනා. අනත්තසුත්තෙනාති අනත්තලක්ඛණසුත්තන්තෙන (මහාව. 20; සං. නි. 3.59).

පඤ්චමියා පක්ඛස්සාති පක්ඛස්ස පඤ්චමියා. ලොකස්මින්ති සත්තලොකෙ. ‘‘මනුස්සඅරහන්තොති ඉමිනා දෙවඅරහන්තො බහූති දස්සෙති.