1. මහාඛන්ධකං

1. බොධිකථා

එවූභතොවිභඞ්ගස්ස, කත්වාන යොජනානයං;

මහාවග්ගඛන්ධකස්ස, කරිස්සං යොජනානයං.

උභින්නන්ති උභයෙසං. පාතිමොක්ඛානන්ති පාතිමොක්ඛවිභඞ්ගානං. පාතිමොක්ඛගහණෙන හෙත්ථ තෙසං විභඞ්ගොපි ගහිතො අභෙදෙන වා උත්තරපදලොපවසෙන වා. ඛන්ධකන්ති පඤ්ඤත්තිසමූහං. ඛන්ධසද්දො හෙත්ථ පඤ්ඤත්තිවාචකො. විනයපඤ්ඤත්තියො වුච්චන්ති ‘‘ඛන්ධො’’ති. තෙසං සමූහො ඛන්ධකො. අථවා ඛන්ධොති රාසි. ඛන්ධසද්දො හි රාසත්ථවාචකො. විනයපඤ්ඤත්තිරාසි වුච්චති ‘‘ඛන්ධො’’ති. කකාරො පකාසකවාචකො. ඛන්ධානං විනයපඤ්ඤත්තිරාසීනං කො පකාසකොති ඛන්ධකො, තං ඛන්ධකං. අයං පනෙත්ථ යොජනා – උභින්නං පාතිමොක්ඛානං සඞ්ගීතිසමනන්තරං ඛන්ධකොවිදා ඛන්ධකෙසු කුසලා මහාථෙරා යං ඛන්ධකං සඞ්ගායිංසු, තස්ස ඛන්ධකස්ස දානි සංවණ්ණනාක්කමො යස්මා සම්පත්තො, තස්මා තස්ස ඛන්ධකස්ස අයං අනුත්තානත්ථවණ්ණනා හොතීති.

යෙ අත්ථාති සම්බන්ධො. හිසද්දො පදාලඞ්කාරො. යෙසන්ති පදානං. තෙති තෙ අත්ථෙ. භවෙති භවෙය්‍ය, භවිතුං සක්කුණෙය්‍යාති අත්ථො. තෙසන්ති අත්ථානං. කින්ති කිං පයොජනං. තෙති අත්ථෙ, ඤාතුන්ති සම්බන්ධො. අථවා තෙති අත්ථා, අවණ්ණිතාති සම්බන්ධො. තෙසංයෙවාති අත්ථානමෙව. අයං පනෙත්ථ යොජනා – පදභාජනීයෙ යෙසං පදානං යෙ අත්ථා භගවතා පකාසිතා, තෙසං පදානන්ති පාඨසෙසො, තෙ අත්ථෙ පුන වදෙය්‍යාම චෙ, කදා පරියොසානං සංවණ්ණනාය පරිනිට්ඨානං භවෙ, න භවෙය්‍යාති අධිප්පායො. යෙ චෙව අත්ථා උත්තානා, තෙසං සංවණ්ණනාය කිං පයොජනං, න පයොජනන්ති අධිප්පායො. අධිප්පායානුසන්ධීහි ච අධිප්පායෙන ච අනුසන්ධිනා ච බ්‍යඤ්ජනෙන ච යෙ පන අත්ථා අනුත්තානා, තෙ අත්ථෙ, අත්ථා වා අවණ්ණිතා යස්මා ඤාතුං න සක්කා, තස්මා තෙසංයෙව අත්ථානං අයං සංවණ්ණනානයො හොතීති. ඉතිසද්දො පරිසමාපනත්ථො.

1. ‘‘තෙන…පෙ… වෙරඤ්ජාය’’න්තිආදීසු (පාරා. 1) කරණවචනෙ විසෙසකාරණමත්ථි විය, ‘‘තෙන…පෙ… පඨමාභිසම්බුද්ධො’’ති එත්ථ කිඤ්චාපි නත්ථීති යොජනා. අසදිසොපමායං. කිඤ්චාපිසද්දො ගරහත්ථජොතකො, පන-සද්දො සම්භාවනත්ථජොතකො. ‘‘කරණවචනෙනෙවා’’ති එත්ථ එවකාරෙන උපයොගවචනං වා භුම්මවචනං වා නිවාරෙති. අභිලාපොති අභිමුඛං අත්ථං ලපතීති අභිලාපො, සද්දො. ආදිතොති වෙරඤ්ජකණ්ඩතො. එතන්ති ‘‘තෙන සමයෙන බුද්ධො භගවා උරුවෙලාය’’න්තිආදිවචනං. ‘‘අඤ්ඤෙසුපී’’ති වත්වා තමෙවත්ථං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘ඉතො පරෙසූ’’ති.

යදි විසෙසකාරණං නත්ථි, කිං පනෙතස්ස වචනෙ පයොජනන්ති චොදෙන්තො ආහ ‘‘කිං පනෙතස්සා’’තිආදි. එතස්සාති ‘‘තෙන සමයෙන බුද්ධො භගවා උරුවෙලාය’’න්තිආදිවචනස්ස. නිදානදස්සනං පයොජනං නාමාති යොජනා. තමෙවත්ථං විභාවෙතුමාහ ‘‘යා හී’’තිආදි. යා පබ්බජ්ජා චෙව යා උපසම්පදා ච භගවතො අනුඤ්ඤාතාති යොජනා. යානි ච අනුඤ්ඤාතානීති සම්බන්ධො. තානීති පබ්බජ්ජාදීනි. අභිසම්බොධින්ති අරහත්තමග්ගඤාණපදට්ඨානං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණඤ්ච සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණපදට්ඨානං අරහත්තමග්ගඤාණඤ්ච. බොධිමහාමණ්ඩෙති මහන්තානං මග්ගඤාණසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණානං පසන්නට්ඨානෙ බොධිරුක්ඛමූලෙති අත්ථො. එවන්තිආදි නිගමනං.

තත්ථාති යං ‘‘තෙන සමයෙන උරුවෙලාය’’න්තිආදිවචනං වුත්තං, තත්ථ. උරුවෙලායන්ති එත්ථ උරුසද්දො මහන්තපරියායොති ආහ ‘‘මහාවෙලාය’’න්ති. ‘‘වාලිකරාසිම්හී’’ති ඉමිනා වෙලාසද්දස්ස රාසත්ථං දස්සෙති, කාලසීමාදයො නිවත්තෙති. යදි පන ‘‘උරූ’’ති වාලිකාය නාමං, ‘‘වෙලා’’ති මරියාදාය, එවඤ්හි සති නනු උරුයා වෙලාති අත්ථො දට්ඨබ්බොති ආහ ‘‘වෙලාතික්කමනහෙතු ආහටා උරු උරුවෙලා’’ති. ඉමිනා වෙලාය අතික්කමො වෙලා උත්තරපදලොපවසෙන, වෙලාය ආහටා උරු උරුවෙලා පදවිපරියායවසෙනාති දස්සෙති. එත්ථාති ‘‘උරුවෙලාය’’න්තිපදෙ. තමෙවත්ථං විභාවෙන්තො ආහ ‘‘අතීතෙ කිරා’’තිආදි. අනුප්පන්නෙ බුද්ධෙ පබ්බජිත්වාති සම්බන්ධො. තාපසපබ්බජ්ජන්ති ඉසිපබ්බජ්ජං, න සමණපබ්බජ්ජං. කතිකවත්තන්ති කරණං කතං, කතෙන පවත්තං කතිකං, තමෙව වත්තං කතිකවත්තං. අකංසු කිරාති සම්බන්ධො. යොති යො කොචි. අඤ්ඤොති අත්තනා අපරො. සො ආකිරතූති සම්බන්ධො. පත්තපුටෙනාති පණ්ණෙන කතෙන පුටෙන. තතොති කතිකවත්තකරණතො. තත්ථාති තස්මිං පදෙසෙ. තතොති මහාවාලිකරාසිජනනතො, පරන්ති සම්බන්ධො. නන්ති තං පදෙසං. තන්ති මහාවාලිකරාසිං.

‘‘බොධිරුක්ඛමූලෙ’’ති එත්ථ අස්සත්ථරුක්ඛස්ස උපචාරවසෙන බොධීති නාමලභනං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘බොධි වුච්චති චතූසු මග්ගෙසු ඤාණ’’න්තිආදි. ඉමිනා චත්තාරි සච්චානි බුජ්ඣතීති බොධීති වචනත්ථෙන චතූසු මග්ගෙසු ඤාණං බොධි නාමාති දස්සෙති. එත්ථාති බොධිම්හි, බොධියං වා. සමීපත්ථෙ චෙතං භුම්මවචනං. රුක්ඛොපීති පිසද්දෙන න මග්ගඤාණමෙවාති දස්සෙති. මූලෙති ආසන්නෙ. පඨමාභිසම්බුද්ධොති අනුනාසිකලොපවසෙන සන්ධීති ආහ ‘‘පඨමං අභිසම්බුද්ධො’’ති. ‘‘හුත්වා’’ති ඉමිනා ‘‘පඨම’’න්තිපදස්ස භාවනපුංසකං දස්සෙති. සබ්බපඨමංයෙවාති සබ්බෙසං ජනානං පඨමමෙව අභිසම්බුද්ධො හුත්වාති සම්බන්ධො. එකො එව පල්ලඞ්කො එකපල්ලඞ්කොති අවධාරණසමාසං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘එකෙනෙව පල්ලඞ්කෙනා’’ති. ‘‘සකිං…පෙ… ආභුජිතෙනා’’ති ඉමිනා අවධාරණඵලං දස්සෙති. පල්ලඞ්කොති ච ඌරුබද්ධාසනං. විමුත්තිසුඛං පටිසංවෙදීති එත්ථ තදඞ්ගාදීසු (පටි. ම. අට්ඨ. 1.1.104) පඤ්චසු විමුත්තීසු පටිප්පස්සද්ධිසඞ්ඛාතා ඵලසමාපත්ති එවාධිප්පෙතාති ආහ ‘‘ඵලසමාපත්තිසුඛ’’න්ති. ඵලසමාපත්තීති අරහත්තඵලසමාපත්ති. සා හි විරුද්ධෙහි උපක්කිලෙසෙහි මුච්චිතට්ඨෙන විමුත්තීති වුච්චති, තාය සම්පයුත්තං සුඛං විමුත්තිසුඛං, චතුත්ථජ්ඣානිකං අරහත්තඵලසමාපත්තිසුඛං. අථවා තාය ජාතං සුඛං විමුත්තිසුඛං, සකලකිලෙසදුක්ඛූපසමසුඛං. ‘‘පටිසංවෙදයමානො’’තිඉමිනා ‘‘පටිසංවෙදී’’ති එත්ථ ණීපච්චයස්ස කත්තුත්ථං දස්සෙති. පුනප්පුනං සුට්ඨු වදති අනුභවතීති පටිසංවෙදී. පටිසංවෙදී හුත්වා නිසීදීති සම්බන්ධො.

පච්චයාකාරන්ති අවිජ්ජාදිපච්චයානං උප්පාදාකාරං. කස්මා පච්චයාකාරො පටිච්චසමුප්පාදො නාමාති ආහ ‘‘පච්චයාකාරො හී’’තිආදි. හීති සච්චං, යස්මා වා. ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤ’’න්තිඉමිනා ‘‘පටිච්චා’’තිපදස්ස කම්මං දස්සෙති, ‘‘සහිතෙ’’තිඉමිනා සංසද්දස්සත්ථං. ‘‘ධම්මෙ’’තිඉමිනා තස්ස සරූපං. එත්ථාති ඉමිස්සං විනයට්ඨකථායං. තත්ථාති ‘‘අනුලොමපටිලොම’’න්තිපදෙ, අනුලොමපටිලොමෙසු වා. ස්වෙව පච්චයාකාරො වුච්චතීති යොජනා. ‘‘අත්තනා කත්තබ්බකිච්චකරණතො’’තිඉමිනා අනුලොමසද්දස්ස සභාවත්ථං දස්සෙති. ස්වෙවාති පච්චයාකාරො එව. තං කිච්චන්ති අත්තනා කත්තබ්බං තං කිච්චං. තස්ස අකරණතොති අත්තනා කත්තබ්බකිච්චස්ස අකරණතො. ඉමිනා පටිලොමසද්දස්ස සභාවත්ථං දස්සෙති. පුරිමනයෙනෙවාති ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා’’තිආදිනා පුරිමනයෙනෙව. වාති අථවා. පවත්තියාති සංසාරපවත්තියා. අනුලොමොති අනුකූලො, අනුරූපො වා. ඉතරොති ‘‘අවිජ්ජායත්වෙවා’’තිආදිනා වුත්තො පච්චයාකාරො. තස්සාති පවත්තියා. පටිලොමොති පටිවිරුද්ධො, එත්ථාති ‘‘අනුලොමපටිලොම’’න්තිපදෙ. අත්ථො දට්ඨබ්බොති එත්ථ අත්ථො එවාති සම්භවතො තස්ස ඵලං වා ‘‘සද්දන්තරත්ථාපොහනෙන සද්දො අත්ථං වදතී’’ති වචනතො (උදා. අට්ඨ. 1; දී. නි. ටී. 1.1; ම. නි. ටී. 1.මුලපරියායසුත්තවණ්ණනා; සං. නි. ටී. 1.1.ඔඝතරයසුත්තවණ්ණනා; අ. නි. ටී. 1.1.රුපාදිවග්ගවණ්ණනා) සද්දන්තරත්ථාපොහනං වා දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ආදිතො පනා’’තිආදි. යාවසද්දො අවධිවචනො. යාව අන්තං පාපෙත්වාති සම්බන්ධො. ඉතොති ඉමෙහි වුත්තෙහි ද්වීහි අත්ථෙහි. ‘‘මනසාකාසී’’ති එත්ථ ඉකාරලොපවසෙන සන්ධීති ආහ ‘‘මනසි අකාසී’’ති. තත්ථාති ‘‘මනසාකාසී’’තිපදෙ. යථාති යෙනාකාරෙන. ඉදන්ති ඉමං ආකාරං. තත්ථාති ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා’’තිආදිපාඨෙ අවයවත්ථො එවං වෙදිතබ්බොති යොජනා. සමාසමජ්ඣෙ තසද්දෙන පුබ්බපදස්සෙව ලිඞ්ගවචනානි ගහෙතබ්බානීති ආහ ‘‘අවිජ්ජා ච සා පච්චයො චා’’ති. වාක්‍යෙ පන තසද්දෙන පරපදස්සෙව ලිඞ්ගවචනානි ගහෙතබ්බානි. ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා’’තිපදං ‘‘සම්භවන්තී’’තිපදෙන සම්බන්ධිතබ්බන්ති ආහ ‘‘තස්මා අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා සම්භවන්තී’’ති. සබ්බපදෙසූති ‘‘සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණ’’න්තිආදීසු සබ්බෙසු පදෙසු.

යථා පනාති යෙනාකාරෙන පන. ඉදන්ති ඉමං ආකාරං. තත්ථාති ‘‘අවිජ්ජාය…පෙ… නිරොධො’’තිආදිවාක්‍යෙ. අවිජ්ජායත්වෙවාති එත්ථ ‘‘භද්දියොත්වෙවා’’තිආදීසු විය ‘‘භද්දියො ඉති එවා’’ති පදච්ඡෙදො කත්තබ්බො, න එවං ‘‘අවිජ්ජාය ඉති එවා’’ති, අථ ඛො ‘‘අවිජ්ජාය තු එවා’’ති කාතබ්බොති ආහ ‘‘අවිජ්ජාය තු එවා’’ති. ‘‘ප අතිමොක්ඛං අතිපමොක්ඛ’’න්තිආදීසු (කඞ්ඛා. අට්ඨ. නිදානවණ්ණනා) විය උපසග්ගබ්‍යත්තයෙන වුත්තං, එවමිධ නිපාතබ්‍යත්තයෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. තත්ථ එවසද්දෙන සත්තජීවාදයො නිවත්තෙති. තුසද්දො පක්ඛන්තරත්ථජොතකො. අනුලොමපක්ඛතො පටිලොමසඞ්ඛාතං පක්ඛන්තරං මනසාකාසීති අත්ථො. අසෙසවිරාගනිරොධසද්දො අයුත්තසමාසො, උත්තරපදෙන ච තතියාසමාසොති ආහ ‘‘විරාගසඞ්ඛාතෙන මග්ගෙන අසෙසනිරොධා’’ති. තත්ථ අසෙසසද්දං විරාගසද්දෙන සම්බන්ධමකත්වා නිරොධසද්දෙන සම්බන්ධං කත්වා අත්ථස්ස ගහණං අයුත්තසමාසො නාම. ‘‘මග්ගෙනා’’තිඉමිනා විරාගසද්දස්සත්ථං දස්සෙති. මග්ගො හි විරජ්ජනට්ඨෙන විරාගොති වුච්චති. සඞ්ඛාරනිරොධොති එත්ථ මග්ගෙන නිරොධත්තා අනුප්පාදනිරොධො හොතීති ආහ ‘‘සඞ්ඛාරානං අනුප්පාදනිරොධො හොතී’’ති. අනුප්පාදනිරොධොති ච අනුප්පාදෙන නිරොධො සමුච්ඡෙදවසෙන නිරුද්ධත්තා. එවන්ති යථා අවිජ්ජායත්වෙව අසෙසවිරාගනිරොධා සඞ්ඛාරනිරොධො, එවං තථාති අත්ථො. තත්ථාති ‘‘එවමෙතස්සා’’තිආදිවචනෙ. කෙවලසද්දො සකලපරියායොති ආහ ‘‘සකලස්සා’’ති, අනවසෙසස්සාති අත්ථො. අථවා සත්තජීවාදීහි අමිස්සිතත්තා අමිස්සත්ථොති ආහ ‘‘සුද්ධස්ස වා’’ති. ‘‘සත්තවිරහිතස්සා’’ති ඉමිනා සුද්ධභාවං දස්සෙති. දුක්ඛක්ඛන්ධස්සාති එත්ථ ඛන්ධසද්දො රාසත්ථවාචකොති ආහ ‘‘දුක්ඛරාසිස්සා’’ති.

එතමත්ථං විදිත්වාති එත්ථ එතසද්දස්ස විසයං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘ය්වාය’’න්තිආදි. තත්ථ ‘‘අවිජ්ජාදිවසෙන…පෙ… නිරොධො හොතී’’ති ය්වායං අත්ථො වුත්තොති යොජනා. සමුදයො ච හොතීති සම්බන්ධො. විදිතවෙලායන්ති පාකටවෙලායං පසිද්ධකාලෙති අත්ථො. ඉමං උදානන්ති එත්ථ ඉමසද්දො වුච්චමානාපෙක්ඛො. තස්මිං අත්ථෙ විදිතෙ සතීති යොජනා. පජානනතායාති පකාරෙන ජානනභාවස්ස. සොමනස්සයුත්තඤාණසමුට්ඨානන්ති සොමනස්සෙන එකුප්පාදාදිවසෙන යුත්තෙන ඤාණෙන සමුට්ඨානං, යුත්තං වා ඤාණසඞ්ඛාතං සමුට්ඨානං උදානන්ති සම්බන්ධො. තත්ථ උදානන්ති කෙනට්ඨෙන උදානං? උදානට්ඨෙන, මොදනට්ඨෙන, කීළනට්ඨෙන චාති අත්ථො. කිමිදං උදානං නාම? පීතිවෙගසමුට්ඨාපිතො උදාහාරො. යථා (උදා. අට්ඨ. ගන්ථාරම්භකථා) හි යං තෙලාදිමිනිතබ්බවත්ථු මානං ගහෙතුං න සක්කොති විසන්දිත්වා ගච්ඡති, තං ‘‘අවසෙකො’’ති වුච්චති. යඤ්ච ජලං තළාකං ගහෙතුං න සක්කොති, අජ්ඣොත්ථරිත්වා ගච්ඡති, තං ‘‘ඔඝො’’ති වුච්චති. එවමෙවං යං පීතිවෙගසමුට්ඨාපිතං විතක්කවිප්ඵාරං හදයං සන්ධාරෙතුං න සක්කොති, සො අධිකො හුත්වා අන්තො අසණ්ඨහිත්වා වචීද්වාරෙන නික්ඛමන්තො පටිග්ගාහකනිරපෙක්ඛො උදාහාරවිසෙසො ‘‘උදාන’’න්ති වුච්චති. ‘‘අත්තමනවාචං නිච්ඡාරෙසී’’ති ඉමිනා උදධාතුස්ස උදාහාරත්ථං දස්සෙති.

තස්සාති උදානස්ස අත්ථො එවං වෙදිතබ්බොති යොජනා. යදාති එත්ථ දාපච්චයස්ස අත්ථවාක්‍යං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යස්මිං කාලෙ’’ති. හවෙති ‘‘බ්‍යත්ත’’න්ති ඉමස්මිං අත්ථෙ නිපාතො. බ්‍යත්තං පාකටන්ති හි අත්ථො. පාතුභවන්තීති එත්ථ පාතුනිපාතස්ස අත්ථස්ස ‘‘හවෙ’’ති නිපාතෙන වුත්තත්තා භූධාතුස්සෙව අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘උප්පජ්ජන්තී’’ති. අනුලොම පටිලොම පච්චයාකාර පටිවෙධසාධකාති අනුලොමතො ච පටිලොමතො ච පච්චයාකාරස්ස පටිවිජ්ඣනස්ස සාධකා. බොධිපක්ඛියධම්මාති බොධියා මග්ගඤාණස්ස පක්ඛෙ භවා සත්තතිංස ධම්මා. අථවා පාතුනිපාතෙන සහ ‘‘භවන්තී’’තිපදස්ස අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පකාසන්තී’’ති. ඉමස්මිං නයෙ හවෙසද්දො එකංසත්ථවාචකො. හවෙ එකංසෙනාති හි අත්ථො. අභිසමයවසෙනාති මග්ගඤාණවසෙන. මග්ගඤාණඤ්හි යස්මා අභිමුඛං චත්තාරි සච්චානි සමෙච්ච අයති ජානාති, තස්මා අභිසමයොති වුච්චති.

‘‘කිලෙසසන්තාපනට්ඨෙනා’’ති ඉමිනා ආභුසො කිලෙසෙ තාපෙතීති ආතාපොති වචනත්ථං දස්සෙති. න වීරියසාමඤ්ඤං හොති, අථ ඛො සම්මප්පධානවීරියමෙවාති ආහ ‘‘සම්මප්පධානවීරියවතො’’ති. ඉමිනා ආතාපීති එත්ථ ඊපච්චයස්ස වන්තුඅත්ථං දස්සෙති. ආරම්මණූපනිජ්ඣානලක්ඛණෙන චාති කසිණාදිආරම්මණං උපගන්ත්වා නිජ්ඣානසභාවෙන අට්ඨසමාපත්තිසඞ්ඛාතෙන ඣානෙන ච. ලක්ඛණූපනිජ්ඣානලක්ඛණෙන චාති අනිච්චාදිලක්ඛණං උපගන්ත්වා නිජ්ඣානසභාවෙන විපස්සනාමග්ගඵලසඞ්ඛාතෙන ඣානෙන ච. ‘‘බාහිතපාපස්සා’’ති ඉමිනා බාහිතො අණො පාපො අනෙනාති බ්‍රාහ්මණොති වචනත්ථං දස්සෙති. අණසද්දො හි පාපපරියායො. ‘‘ඛීණාසවස්සා’’ති ඉමිනා තස්ස සරූපං දස්සෙති. අථස්සාති අථ අස්ස, තස්මිං කාලෙ බ්‍රාහ්මණස්සාති අත්ථො. යා එතා කඞ්ඛා වුත්තාති සම්බන්ධො. ‘‘කො නු ඛො…පෙ… අවොචා’’තිආදිනා (සං. නි. 2.12) නයෙන ච තථා ‘‘කතමං නු ඛො…පෙ… අවොචා’’තිආදිනා (සං. නි. 2.35) නයෙන ච පච්චයාකාරෙ වුත්තාති යොජනා. නො කල්ලො පඤ්හොති අයුත්තො පඤ්හො, දුප්පඤ්හො එසොති අත්ථො. තථාති එවං, තතො අඤ්ඤථා වා. යා ච සොළස කඞ්ඛා (ම. නි. 1.18; සං. නි. 2.20) ආගතාති සම්බන්ධො. අපටිවිද්ධත්තා කඞ්ඛාති යොජනා. සොළස කඞ්ඛාති අතීතවිසයා පඤ්ච, අනාගතවිසයා පඤ්ච, පච්චුප්පන්නවිසයා ඡාති සොළසවිධා කඞ්ඛා. වපයන්තීති වි අපයන්ති, ඉකාරලොපෙනායං සන්ධි. විත්‍යූපසග්ගො ධාත්වත්ථානුවත්තකො, අපයන්ති – සද්දො අපගමනත්ථොති ආහ ‘‘අපගච්ඡන්තී’’ති. ‘‘නිරුජ්ඣන්තී’’තිඉමිනා අපගමනත්ථමෙව පරියායන්තරෙන දීපෙති. ‘‘කස්මා’’ති ඉමිනා ‘‘යතො පජානාති සහෙතුධම්ම’’න්ති වාක්‍යස්ස පුබ්බවාක්‍යකාරණභාවං දස්සෙති. සහෙතුධම්මන්ති එත්ථ සහ අවිජ්ජාදිහෙතුනාති සහෙතු, සඞ්ඛාරාදිකො පච්චයුප්පන්නධම්මො. සහෙතු ච සො ධම්මො චාති සහෙතුධම්මොති වචනත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අවිජ්ජාදිකෙනා’’තිආදි. ‘‘පටිවිජ්ඣතී’’ති ඉමිනා පජානා තීති එත්ථ ඤාධාතුයා අවබොධනත්ථං දස්සෙති, මාරණතොසනාදිකෙ අත්ථෙ නිවත්තෙති. ඉතීති තස්මා, වපයන්තීති යොජනා.

2. පච්චයක්ඛයස්සාති පච්චයානං ඛයට්ඨානස්ස අසඞ්ඛතස්සාති යොජනා. තත්‍රාති දුතියඋදානෙ. ඛීයන්ති පච්චයා එත්ථාති ඛයං, නිබ්බානන්ති ආහ ‘‘පච්චයානං ඛයසඞ්ඛාතං නිබ්බාන’’න්ති. ‘‘අඤ්ඤාසී’’ති ඉමිනා අවෙදීති එත්ථ විදධාතුයා ඤාණත්ථං දස්සෙති, අනුභවනලාභාදිකෙ නිවත්තෙති. තස්මා වපයන්තීති සම්බන්ධො. වුත්තප්පකාරාති පඨමඋදානෙ වුත්තසදිසා. ධම්මාති බොධිපක්ඛියධම්මා, චතුඅරියසච්චධම්මා වා.

3. ඉමං උදානං උදානෙසීති සම්බන්ධො. යෙන මග්ගෙන විදිතොති යොජනා. තත්‍රාති තතියඋදානෙ. සො බ්‍රාහ්මණො තිට්ඨතීති සම්බන්ධො. තෙහි උප්පන්නෙහි බොධිපක්ඛියධම්මෙහි වා යස්ස අරියමග්ගස්ස චතුසච්චධම්මා පාතුභූතා, තෙන අරියමග්ගෙන වා විධූපයන්ති යොජනා. වුත්තප්පකාරන්ති සුත්තනිපාතෙ වුත්තප්පකාරං. මාරසෙනන්ති කාමාදිකං දසවිධං මාරසෙනං. ‘‘විධමෙන්තො’’තිඉමිනා විධූපයන්ති එත්ථ ධූපධාතුයා විධමනත්ථං දස්සෙති, ලිම්පනත්ථාදයො නිවත්තෙති. ‘‘විද්ධං සෙන්තො’’තිඉමිනා විධමෙන්තොති එත්ථ ධමුධාතුයා ධංසනත්ථං දස්සෙති, සද්දත්ථාදයො නිවත්තෙති. ‘‘සූරියොව ඔභාසය’’න්තිපදස්ස ‘‘සූරියො ඉවා’’ති අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යථා’’තිආදි. සූරියොති ආදිච්චො. සො හි යස්මා පඨමකප්පිකානං සූරං ජනෙති, තස්මා සූරියොති වුච්චති. අබ්භුග්ගතොති අභිමුඛං උද්ධං ආකාසං ගතො, අබ්භං වා ආකාසං උග්ගතො. අබ්භසද්දො හි ආකාසපරියායො. ආකාසො හි යස්මා ආභුසො භාති දිප්පති, තස්මා ‘‘අබ්භ’’න්ති වුච්චති. අයං පනෙත්ථ ඔපම්මසංසන්දනං – යථා සූරියො ඔභාසයන්තො තිට්ඨති, එවං බ්‍රාහ්මණො සච්චානි පටිවිජ්ඣන්තො. යථා සූරියො අන්ධකාරං විධමෙන්තො තිට්ඨති, එවං බ්‍රාහ්මණො මාරසෙනම්පි විධූපයන්තොති.

එත්ථාති එතෙසු තීසු උදානෙසු. පඨමං උදානං උප්පන්නන්ති සම්බන්ධො. ඉමිස්සා ඛන්ධකපාළියා උදානපාළිං සංසන්දන්තො ආහ ‘‘උදානෙ පනා’’තිආදි. උදානෙ පන වුත්තන්ති සම්බන්ධො. තන්ති උදානෙ වුත්තවචනං, වුත්තන්ති සම්බන්ධො. අච්චයෙනාති අතික්කමෙන, තමෙවත්ථං විභාවෙන්තො ආහ ‘‘තදා හී’’තිආදි. තදාති ‘‘ස්වෙ ආසනා වුට්ඨහිස්සාමී’’ති රත්තිං උප්පාදිතමනසිකාරකාලෙ. භගවා මනසාකාසීති සම්බන්ධො. පුරිමා ද්වෙ උදානගාථා ආනුභාවදීපිකා හොන්තීති යොජනා. තස්සාති පච්චයාකාරපජානනපච්චයක්ඛයාධිගමස්ස. එකෙකමෙවාති අනුලොමපටිලොමෙසු එකෙකමෙව. පඨමයාමඤ්චාති අච්චන්තසංයොගෙ උපයොගවචනං, නිරන්තරං පඨමයාමකාලන්ති අත්ථො. ඉධ පනාති ඉමස්මිං ඛන්ධකෙ පන. තමෙවත්ථං විත්ථාරෙන්තො ආහ ‘‘භගවා හී’’තිආදි. තත්ථ භගවා උදානෙසීති සම්බන්ධො. විසාඛපුණ්ණමායාති විසාඛාය යුත්තාය පුණ්ණමාය. ‘‘අරුණො උග්ගමිස්සතී’’ති වත්තබ්බසමයෙති සම්බන්ධො. සබ්බඤ්ඤුතන්ති සබ්බඤ්ඤුභාවං, අනාවරණඤාණන්ති අත්ථො. තතොති අරුණුග්ගමනතො. තං දිවසන්ති භුම්මත්ථෙ උපයොගවචනං, තස්මිං දිවසෙති හි අත්ථො. අච්චන්තසංයොගෙ වා, තං දිවසං කාලන්ති හි අත්ථො. එවං මනසි කත්වාති යථා තං දිවසං අනුලොමපටිලොමං මනසාකාසි, එවං මනසි කත්වාති අත්ථො. ඉතීති එවං. ‘‘බොධිරුක්ඛමූලෙ…පෙ… නිසීදී’’ති එවං වුත්තං තං සත්තාහන්ති යොජනා. තත්ථෙවාති බොධිරුක්ඛමූලෙයෙව.

2. අජපාලකථා

4. න භගවාති එත්ථ නකාරො ‘‘උපසඞ්කමී’’ති පදෙන යොජෙතබ්බො, න උපසඞ්ඛමීති හි අත්ථො. තම්හා සමාධිම්හාති තතො අරහත්තඵලසමාපත්තිසමාධිතො. අනන්තරමෙව අනුපසඞ්කමනං උපමාය ආවිකරොන්තො ආහ ‘‘යථා පනා’’තිආදි. ඉච්චෙවං වුත්තං න හොතීති යොජනා. ඉදන්ති ඉදං අත්ථජාතං. එත්ථාති ‘‘භුත්වා සයතී’’ති වාක්‍යෙ. එවන්ති උපමෙය්‍යජොතකො. ඉධාපීති ඉමිස්සං ‘‘අථ ඛො භගවා’’තිආදිපාළියම්පි. ඉදන්ති අයමත්ථො දීපිතො හොතීති යොජනා. එත්ථාති ‘‘අථ ඛො භගවා’’තිආදිපාඨෙ.

අපරානිපීති පල්ලඞ්කසත්තාහතො අඤ්ඤානිපි. තත්‍රාති ‘‘අපරානිපී’’තිආදිවචනෙ. භගවති නිසින්නෙ සතීති යොජනා. කිරසද්දො විත්ථාරජොතකො. කිං නු ඛොති පරිවිතක්කනත්ථෙ නිපාතො. එකච්චානන්ති අප්පෙසක්ඛානං එකච්චානං. තාසන්ති දෙවතානං. බලාධිගමට්ඨානන්ති බලෙන තෙජසා අධිගමට්ඨානං. අනිමිසෙහීති උම්මිසෙහි. සත්තාහන්ති කම්මත්ථෙ චෙතං උපයොගවචනං, අච්චන්තසංයොගෙ වා. එවඤ්හි සති ‘‘කාල’’න්ති කම්මං වෙදිතබ්බං. තං ඨානන්ති අනිමිසෙහි අක්ඛීහි ඔලොකියමානට්ඨානං. අථාති අනිමිසසත්තාහස්ස අනන්තරෙ. රතනචඞ්කමෙති රතනමයෙ චඞ්කමෙ. තං ඨානන්ති චඞ්කමට්ඨානං. තතොති චඞ්කමසත්තාහතො. රතනඝරන්ති රතනමයං ගෙහං. තත්ථාති රතනඝරෙ අභිධම්මපිටකං විචිනන්තොති සම්බන්ධො. එත්ථාති රතනඝරෙ, අභිධම්මපිටකෙ වා, නිද්ධාරණෙ චෙතං භුම්මවචනං. තං ඨානන්ති අභිධම්මපිටකවිචිනනට්ඨානං.

එවන්තිආදි පුබ්බවචනස්ස නිගමවසෙන පච්ඡිමවචනස්ස අනුසන්ධිනිදස්සනං. තෙනාති අජපාලානං නිසීදනකාරණෙන. අස්සාති නිග්‍රොධස්ස. ‘‘අජපාලනිග්‍රොධොත්වෙව නාම’’න්ති ඉමිනා උපචාරවසෙන නාමලභනං දස්සෙති. අජපා බ්‍රාහ්මණා ලන්ති නිවාසං ගණ්හන්ති එත්ථාති අජපාලො, උණ්හකාලෙ වා අන්තොපවිට්ඨෙ අජෙ අත්තනො ඡායාය පාලෙතීති අජපාලො, අජපාලො ච සො නිග්‍රොධො චෙති අජපාලනිග්‍රොධොති වචනත්ථානිපි පකරණන්තරෙසු (උදා. අට්ඨ. 4) දස්සිතානි. තත්‍රාපීති අජපාලනිග්‍රොධෙපි. බොධිතොති බොධිරුක්ඛතො. එත්ථාති අජපාලනිග්‍රොධෙ. භගවති නිසින්නෙති යොජනා. තත්ථාති ‘‘අථ ඛො අඤ්ඤතරො’’තිආදිවචනෙ. සොති බ්‍රාහ්මණො. දිට්ඨමඞ්ගලිකො නාමාති දිට්ඨසුතමුතසඞ්ඛාතෙසු තීසු මඞ්ගලිකෙසු දිට්ඨමඞ්ගලිකො නාම කිරාති අත්ථො. ‘‘මානවසෙන…පෙ… වුච්චතී’’ති ඉමිනා ‘‘හුංහු’’න්ති කරොතීති හුංහුඞ්කො, හුංහුඞ්කො ජාති සභාවො ඉමස්සාති හුංහුඞ්කජාතිකොති වචනත්ථං දස්සෙති.

තෙනාති බ්‍රාහ්මණෙන. සිඛාප්පත්තන්ති අග්ගප්පත්තං. තස්සාති උදානස්ස. යොති පුග්ගලො, පටිජානාතීති සම්බන්ධො. ‘‘න දිට්ඨමඞ්ගලිකතායා’’ති ඉමිනා අවධාරණඵලං දස්සෙති. ‘‘බාහිතපාපධම්මත්තා’’ති ඉමිනා බාහිතො පාපො ධම්මො අනෙනාති බාහිතපාපධම්මොති වචනත්ථං දස්සෙති. ‘‘හුංහුඞ්කාරපහානෙනා’’ති ඉමිනා නත්ථි හුංහුඞ්කාරො ඉමස්සාති නිහුංහුඞ්කොති වචනත්ථං දස්සෙති. රාගාදිකසාවාභාවෙනාති ඉමිනා නත්ථි රාගාදිකසාවො ඉමස්සාති නික්කසාවොති වචනත්ථං දස්සෙති. ‘‘භාවනානුයොගයුත්තචිත්තතායා’’ති ඉමිනා යතං අනුයුත්තං අත්තං චිත්තං ඉමස්සාති යතත්තොති වචනත්ථං දස්සෙති. එත්ථ හි යතසද්දො වීරියවාචකො, යතධාතුයා නිප්ඵන්නො, අත්තසද්දො චිත්තපරියායො. යතසද්දස්ස යමුධාතුයා ච නිප්ඵන්නභාවං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘සීලසංවරෙන වා’’තිආදි. ‘‘සඤ්ඤතචිත්තතායා’’ති ඉමිනා යමති සංයමතීති යතං, යතං අත්තං චිත්තං ඉමස්සාති යතත්තොති වචනත්ථං දස්සෙති. සච්චානි විදන්ති ජානන්තීති වෙදානීති වචනත්ථෙන මග්ගඤාණානි වෙදානි නාමාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘චතුමග්ගඤාණසඞ්ඛාතෙහි වෙදෙහී’’ති. ‘‘චතුමග්ගඤාණසඞ්ඛාතාන’’න්ති විභත්තිපරිණාමං කත්වා ‘‘වෙදාන’’න්තිපදෙන යොජෙතබ්බො. අන්තන්ති නිබ්බානං. තඤ්හි යස්මා සඞ්ඛාරානං අවසානෙ ජාතං, තස්මා අන්තන්ති වුච්චති. පුන අන්තන්ති අරහත්තඵලං. තඤ්හි යස්මා මග්ගස්ස පරියොසානෙ පවත්තං, තස්මා අන්තන්ති වුච්චති. ‘‘මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස වුසිතත්තා’’ති ඉමිනා වුසිතං මග්ගසඞ්ඛාතං බ්‍රහ්මචරියං අනෙනාති වුසිතබ්‍රහ්මචරියොති වචනත්ථං දස්සෙති. ධම්මෙන බ්‍රහ්මවාදං වදෙය්‍යාති වුත්තවචනස්ස අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘බ්‍රාහ්මණො අහන්ති එතං වාදං ධම්මෙන වදෙය්‍යා’’ති. ධම්මෙනාති භූතෙන සභාවෙන. ලොකෙති එත්ථ සත්තලොකොවාධිප්පෙතොති ආහ ‘‘සකලෙ ලොකසන්නිවාසෙ’’ති.

3. මුචලින්දකථා

5. අකාලමෙඝොති එත්ථ වප්පාදිකාලස්ස අභාවා න අකාලො හොති, අථ ඛො වස්සකාලෙ අසම්පත්තත්තා අකාලොති ආහ ‘‘අසම්පත්තෙ වස්සකාලෙ’’ති. ‘‘උප්පන්නමෙඝො’’ති ඉමිනා අකාලෙ උප්පන්නො මෙඝො අකාලමෙඝොති වචනත්ථං දස්සෙති. ගිම්හානං පච්ඡිමෙ මාසෙති ජෙට්ඨමූලමාසෙ. තස්මින්ති මෙඝෙ. සීතවාතදුද්දිනීති එත්ථ සීතෙන වාතෙන දූසිතං දිනං ඉමිස්සා වට්ටලිකායාති සීතවාතදුද්දිනීති වචනත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සා ච පනා’’තිආදි. සා ච පන සත්තාහවට්ටලිකා සීතවාතදුද්දිනී නාම අහොසීති සම්බන්ධො. ‘‘සමීපෙ පොක්ඛරණියා නිබ්බත්තො’’ති ඉමිනා මුචලින්දස්ස සමීපෙ නිබ්බත්තො මුචලින්දොති වචනත්ථං දස්සෙති. මුචලින්දොති ච නිචුලො. සො නීපොති ච පියකොති ච වුච්චති. නාගස්ස භොගො එකොපි සත්තාභුජත්තා ‘‘භොගෙහී’’ති බහුවචනවසෙන වුත්තං. තස්මින්ති නාගරාජෙ ඨිතෙ සතීති යොජනා. තස්සාති නාගරාජස්ස. තස්මාති යස්මා භණ්ඩාගාරගබ්භපමාණං අහොසි, තස්මා. ඨානස්ස කාරණං පරිදීපෙති අනෙනාති ඨානකාරණපරිදීපනං ‘‘මා භගවන්තං සීත’’න්තිආදිවචනං. සොති නාගරාජා. හීති සච්චං. පාළියං ‘‘බාධයිත්ථා’’ති කිරියාපදං අජ්ඣාහරිතබ්බන්ති ආහ ‘‘මා සීතං භගවන්තං බාධයිත්ථා’’ති. තත්ථාති ‘‘මා භගවන්තං සීත’’න්තිආදිවචනෙ. සත්තාහවට්ටලිකාය සතීති සම්බන්ධො. තම්පීති උණ්හම්පි. නන්ති භගවන්තං. තස්සාති නාගරාජස්ස. උබ්බිද්ධන්ති උද්ධං ඡිද්දං. විද්ධඡිද්දසද්දා හි පරියායා. ආකාසං මෙඝපටලපටිච්ඡන්නං ආසන්නං විය හොති, මෙඝපටලවිගමෙ දූරං විය උපට්ඨාති, තස්මා වුත්තං ‘‘මෙඝවිගමෙන දූරීභූත’’න්ති. විගතවලාහකන්ති එත්ථ විගතසද්දො අපගතත්ථවාචකො, වලාහකසද්දො මෙඝපරියායොති ආහ ‘‘අපගතමෙඝ’’න්ති. ඉන්දනීලමණි විය දිබ්බතීති දෙවොති වචනත්ථෙන ආකාසො දෙවො නාමාති ආහ ‘‘දෙවන්ති ආකාස’’න්ති. අත්තනො රූපන්ති අත්තනො නාගසණ්ඨානං. ඉමිනා සකවණ්ණන්ති එත්ථ සකසද්දො අත්තවාචකො, වණ්ණසද්දො සණ්ඨානවෙවචනොති දස්සෙති.

සුඛො විවෙකොති එත්ථ තදඞ්ග වික්ඛම්භන සමුච්ඡෙද පටිප්පස්සද්ධිනිස්සරණවිවෙකසඞ්ඛාතෙසු පඤ්චසු විවෙකෙසු නිබ්බානසඞ්ඛාතො නිස්සරණවිවෙකො ච කායචිත්තඋපධිවිවෙකසඞ්ඛාතෙසු තීසු විවෙකෙසු නිබ්බානසඞ්ඛාතො උපධිවිවෙකො ච ගහෙතබ්බොති ආහ ‘‘නිබ්බානසඞ්ඛාතො උපධිවිවෙකො’’ති. ‘‘චතුමග්ගඤාණසන්තොසෙනා’’ති ඉමිනා තුට්ඨස්සාති එත්ථ පිණ්ඩපාතසන්තොසාදිකෙ නිවත්තෙති. සුතධම්මස්සාති එත්ථ සුතසද්දො විස්සුතපරියායොති ආහ ‘‘පකාසිතධම්මස්සා’’ති, පාකටසච්චධම්මස්සාති අත්ථො. පස්සතොති එත්ථ මංසචක්ඛුස්ස කරණභාවෙන ආසඞ්කා භවෙය්‍යාති ආහ ‘‘ඤාණචක්ඛුනා’’ති. ‘‘අකුප්පනභාවො’’ති ඉමිනා අබ්‍යාපජ්ජන්ති එත්ථ බ්‍යාපාදසද්දස්ස දොසවාචකභාවො ච ණ්‍යපච්චයස්ස භාවත්ථො ච දස්සිතො. එතෙනාති ‘‘අබ්‍යාපජ්ජ’’න්තිපදෙන. මෙත්තාපුබ්බභාගොති අබ්‍යාපජ්ජස්ස පුබ්බභාගෙ මෙත්තාය උප්පන්නභාවො. පාණභූතෙසු සංයමොති එත්ථ පාණභූතසද්දා වෙවචනභාවෙන සත්තෙසු එව වත්තන්තීති ආහ ‘‘සත්තෙසු චා’’ති. කරුණාපුබ්බභාගොති සංයමස්ස පුබ්බභාගෙ කරුණාය උප්පන්නභාවො. යාති යා විරාගතා. අනාගාමිමග්ගස්ස කාමරාගස්ස අනවසෙසපහානත්තා වුත්තං ‘‘එතෙන අනාගාමිමග්ගො කථිතො’’ති. යාථාවමානස්ස අරහත්තමග්ගෙන නිරුද්ධත්තා වුත්තං ‘‘අස්මි…පෙ… කථිත’’න්ති. ඉතොති අරහත්තතො.

4. රාජායතනකථා

6. පාචීනකොණෙති පුරත්ථිමඅස්සෙ, පුබ්බදක්ඛිණදිසාභාගෙති අත්ථො. රාජායතනරුක්ඛන්ති ඛීරිකාරුක්ඛං. තෙන ඛො පන සමයෙනාති එත්ථ තසද්දස්ස විසයං පුච්ඡිත්වා දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කතරෙන සමයෙනා’’ති. නිසින්නස්ස භගවතොති යොජනා. දෙවරාජසද්දස්ස අඤ්ඤෙ පජාපතිආදයො දෙවරාජානො නිවත්තෙතුං ‘‘සක්කො’’ති වුත්තං. තන්ති හරීතකං. පරිභුත්තමත්තස්සෙව භගවතොති සම්බන්ධො. නිසින්නෙ භගවති.

‘‘තෙන ඛො පන සමයෙනා’’ති ඉමිනා යෙන සමයෙන භගවා රාජායතනමූලෙ නිසීදි, තෙන ඛො පන සමයෙනාති අත්ථං දස්සෙති. උක්කලජනපදතොති උක්කලනාමකා ජනපදම්හා. යස්මිං දෙසෙ භගවා විහරති, තං දෙසන්ති යොජනා. එත්ථාති ‘‘තං දෙසං අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නා’’තිපදෙ. තෙසන්ති වාණිජානං. ඤාතිසාලොහිතසද්දානං අඤ්ඤමඤ්ඤවෙවචනත්තා ‘‘ඤාතී’’ති වුත්තෙ සාලොහිතසද්දස්ස අත්ථො සිද්ධොති දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘ඤාතිභූතපුබ්බා දෙවතා’’ති. සාති දෙවතා. නෙසන්ති වාණිජානං. තතොති අපවත්තනකාරණා. තෙති වාණිජා. ඉදන්ති අපවත්තනං. බලින්ති උපහාරං. තෙසන්ති වාණිජානං. ‘‘සබ්බිමධුඵාණිතාදීහි යොජෙත්වා’’ති පදං පුබ්බාපරාපෙක්ඛං, තස්මා මජ්ඣෙ වුත්තං. පතිමානෙථාති එත්ථ මාන පූජායං පෙමනෙති ධාතුපාඨෙසු (සද්දනීතිධාතුමාලායං 18 නකාරන්තධාතු) වුත්තත්තා පූජනපෙමනං නාම අත්ථතො උපට්ඨහනන්ති ආහ ‘‘උපට්ඨහථා’’ති. තං වොති එත්ථ තංසද්දො පතිමානනවිසයො, වොසද්දො තීසු වොසද්දෙසු තුම්හසද්දස්ස කාරියො වොසද්දො, සො ච චතුත්ථ්‍යත්ථොති ආහ ‘‘තං පතිමානං තුම්හාක’’න්ති. වොකාරො හි තිවිධො තුම්හසද්දස්ස කාරියො, යොවචනස්ස කාරියො, පදපූරණොති. තත්ථ තුම්හසද්දස්ස කාරියො පඤ්චවිධො පච්චත්තඋපයොගකරණසම්පදානසාමිවචනවසෙනාති. තත්ථ තුම්හසද්දකාරියො සම්පදානවචනො ඉධාධිප්පෙතො. තෙනාහ ‘‘තුම්හාක’’න්ති. ‘‘ය’’න්තිසද්දස්ස විසයො පටිග්ගහණත්ථොති ආහ ‘‘යං පටිග්ගහණ’’න්ති. අස්සාති භවෙය්‍ය. යො පත්තො අහොසීති යොජනා. අස්සාති භගවතො. සොති පත්තො. සුජාතාය ආගච්ඡන්තියා එවාති සම්බන්ධො. අනාදරෙ චෙතං සාමිවචනං. තෙනාති අන්තරධායහෙතුනා. අස්සාති භගවතො. හත්ථෙසූති කරණත්ථෙ චෙතං භුම්මවචනං. හත්ථෙහීති හි අත්ථො. කිම්හීති කෙන.

ඉතොති ආසළ්හීමාසජුණ්හපක්ඛපඤ්චමිතො. එත්තකං කාලන්ති එතං පමාණං එකූනපඤ්ඤාසදිවසකාලං. ජිඝච්ඡාති ඝසිතුමිච්ඡා. පිපාසාති පාතුමිච්ඡා. අස්සාති භගවතො. චෙතසා-චෙතොසද්දානං සම්බන්ධාපෙක්ඛත්තා තෙසං සම්බන්ධං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘අත්තනො’’ති ච ‘‘භගවතො’’ති ච. ඉමෙහි සම්බන්ධිසද්දානමසදිසත්තා සම්බන්ධොපි අසදිසොති දස්සෙති. අත්තනොති චතුන්නං මහාරාජානං. සමාසොයෙව අවයවීපධානො හොති, වාක්‍යං පන අවයවපධානොයෙවාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘චතූහි දිසාහී’’ති. පාළියං ‘‘ආගන්ත්වා’’ති පාඨසෙසො යොජෙතබ්බො. ‘‘සිලාමයෙ’’ති ඉමිනා සිලාමයමෙව සෙලාමයන්ති අත්ථං දස්සෙති. ඉදන්ති ‘‘සෙලාමයෙ පත්තෙ’’ති වචනං. යෙති මුග්ගවණ්ණසිලාමයෙ පත්තෙ. තතොති ඉන්දනීලමණිමයපත්තඋපනාමනතො, පරන්ති සම්බන්ධො. තෙසන්ති චතුන්නං මහාරාජානං. චත්තාරොපි අධිට්ඨහීති සම්බන්ධො. යථාති යෙනාකාරෙන, අධිට්ඨියමානෙති යොජනා. එකසදිසොති එකංසෙන සදිසො. අධිට්ඨිතෙ පත්තෙති සම්බන්ධො. පත්තෙති ච කරණත්ථෙ භුම්මවචනං. පත්තෙන පටිග්ගහෙසීති හි අත්ථො. පච්චග්ඝෙති එත්ථ එකාරො ස්මිංවචනස්ස කාරියොති ආහ ‘‘පච්චග්ඝස්මි’’න්ති. පටි අග්ඝන්ති පදවිභාගං කත්වා පටිසද්දො පාටෙක්කත්ථො, ‘‘අග්ඝ’’න්ති සාමඤ්ඤතො වුත්තෙපි මහග්ඝත්ථොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පාටෙක්කං මහග්ඝස්මි’’න්ති. ඉමිනා චත්තාරො එකතො හුත්වා න මහග්ඝා හොන්ති, පාටෙක්කං පන මහග්ඝා හොන්තීති දස්සෙති. අථ වා සඋපසග්ගො පච්චග්ඝසද්දො අභිනවපරියායොති ආහ ‘‘අභිනවෙ’’ති. අභිනවොති ච අචිරතනවත්ථුස්ස නාමං. අචිරතනවත්ථු අචිරතනත්තා අබ්භුණ්හං විය හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘අබ්භුණ්හෙ’’ති. ‘‘තඞ්ඛණෙ නිබ්බත්තස්මි’’න්ති ඉමිනා තමෙවත්ථං විභාවෙති. ද්වෙවාචිකාතිපදස්ස සමාසවසෙන ච තද්ධිතවසෙන ච නිප්ඵන්නභාවං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ද්වෙ වාචා’’තිආදි. පත්තාති එත්ථ එකො ඉතිසද්දො ලුත්තනිද්දිට්ඨො. ඉති තස්මා ද්වෙවාචිකාඉති අත්ථොති යොජනා. තෙති වාණිජා. අථාති තස්මිං කාලෙ. තෙති කෙසෙ. තෙසන්ති වාණිජානං. පරිහරථාති අත්තනො අභිවාදනපච්චුට්ඨානට්ඨානන්ති පටිග්ගහෙත්වා, පරිච්ඡින්දිත්වා වා හරථාති අත්ථො. තෙති වාණිජා. අමතෙනෙවාති අමතෙන ඉව, අභිසිත්තා ඉවාති යොජනා.

5. බ්‍රහ්මයාචනකථා

7. භගවා උපසඞ්කමීති සම්බන්ධො. තස්මින්ති අජපාලනිග්‍රොධෙ. ආචිණ්ණසමාචිණ්ණොති ආචරිතො සම්මාචරිතො, න එකස්ස බුද්ධස්ස ආචිණ්ණො, අථ ඛො සබ්බබුද්ධානං ආචිණ්ණසමාචිණ්ණො, අතිආචිණ්ණො නිච්චාචිණ්ණොති අත්ථො. සඞ්ඛෙපෙන වුත්තමත්ථං විත්ථාරෙන්තො ආහ ‘‘ජානන්ති හී’’තිආදි. ධම්මදෙසනන්ති භගවතො ධම්මදෙසනං, ධම්මදෙසනත්ථාය වා භගවන්තං, භගවන්තං වා ධම්මදෙසනං. තතොති යාචනකාරණා. හීති සච්චං, යස්මා වා. ලොකසන්නිවාසො බ්‍රහ්මගරුකො යස්මා, ඉති තස්මා උප්පාදෙස්සන්තීති යොජනා. ඉතීතිආදි නිගමනං.

තත්ථාති පරිවිතක්කනාකාරපාඨෙ. ‘‘පඤ්චකාමගුණෙසු අල්ලීය’’න්තීති ඉමිනා අල්ලීයන්ති අභිරමිතබ්බට්ඨෙන ලග්ගන්ති එත්ථාති ආලයා පඤ්ච කාමගුණාති වචනත්ථං දස්සෙති. අල්ලීයන්තීති ලග්ගන්ති. ‘‘පඤ්ච කාමගුණෙ අල්ලීයන්තී’’තිපි පාඨො, එවං සති අල්ලීයන්ති අභිරමිතබ්බට්ඨෙන සෙවියන්තීති ආලයා පඤ්ච කාමගුණාති වචනත්ථො කාතබ්බො. අල්ලීයන්තීති සෙවන්ති. තෙති පඤ්ච කාමගුණා. ‘‘යදිද’’න්තිපදස්ස යං ඉදන්ති පදවිභාගං කත්වා ‘‘ය’’න්ති ච ‘‘ඉද’’න්ති ච සබ්බනාමපදන්ති ආසඞ්කා භවෙය්‍යාති ආහ ‘‘යදිදන්ති නිපාතො’’ති. ඉමිනා තීසු ලිඞ්ගෙසු ද්වීසු ච වචනෙසු විනාසං, විකාරං වා විසදිසං වා නඅයනත්තා නගමනත්තා අබ්‍යයං නාමාති දස්සෙති, අත්ථො පන සබ්බනාමත්ථොයෙවාති දට්ඨබ්බං. තස්සාති ‘‘යදිද’’න්තිනිපාතස්ස, අත්ථොති සම්බන්ධො. ඨානන්ති ‘‘ඨානං’’ඉතිපදං. පටිච්චසමුප්පාදන්ති ‘‘පටිච්චසමුප්පාදො’’ඉතිපදං. අත්ථොපි යුත්තොයෙවාති දට්ඨබ්බං. ඉමෙසන්ති සඞ්ඛාරාදීනං පච්චයුප්පන්නානං. පච්චයාති අවිජ්ජාදිකාරණා. ‘‘ඉදප්පච්චයා එවා’’ති ඉමිනා ඉදප්පච්චයතාති එත්ථ තාපච්චයස්ස ස්වත්ථං දීපෙති ‘‘දෙවතා’’තිආදීසු (ඛු. පා. අට්ඨ. එවමිච්චාදිපාඨවණ්ණනා) විය.

සො මමස්ස කිලමථොති එත්ථ තංසද්දස්ස විසයං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යා අජානන්තානං දෙසනා නාමා’’ති, ඉමිනා ‘‘දෙසෙය්‍යං, න ආජානෙය්‍යු’’න්ති ද්වින්නමෙව කිරියාපදානං තසද්දස්ස විසයභාවං දස්සෙති, න එකස්ස කිරියාපදස්ස. සොති දෙසනාසඞ්ඛාතො කායවචීපයොගො, ඉමිනා වාක්‍යවිසයෙ තසද්දො උත්තරපදස්සෙව ලිඞ්ගවචනානි ගණ්හාතීති දස්සෙති, සමාසමජ්ඣෙ පන තසද්දො පුබ්බපදස්සෙව ලිඞ්ගවචනානි ගණ්හාති. තෙන වුත්තං ‘‘අවිජ්ජා ච සා පච්චයො චා’’ති (උදා. අට්ඨ. පඨමබොධිසුත්තවණ්ණනා) ච ‘‘අභිධම්මො ච සො පිටකඤ්චා’’ති ච (පාරා. අට්ඨ. 1.පඨමමහාසඞ්ගීතිකථා; ධ. ස. අට්ඨ. නිදානකථා) ආදි. කිලමථොති කායකිලමනහෙතු. කිලමති අනෙනාති කිලමථො. අස්සාති භවෙය්‍ය. සාති කායවචීපයොගසඞ්ඛාතා දෙසනා. විහෙසාති කායවිහිංසාහෙතු. විහිංසති ඉමායාති විහෙසා. චිත්තෙන පන බුද්ධානං කිලමථො වා විහෙසා වා නත්ථි අරහත්තමග්ගෙන සමුච්ඡින්නත්තා. ‘‘පටිභංසූ’’ති එත්ථ පටීති කම්මප්පවචනීයයොගත්තා ‘‘භගවන්ත’’න්ති එත්ථ සාම්‍යත්ථෙ උපයොගවචනන්ති ආහ ‘‘භගවතො’’ති. ‘‘අනු අච්ඡරියා’’ති ඉමිනා ‘‘න අච්ඡරියා’’ති පදවිභාගං නිවත්තෙති, පුනප්පුනං අච්ඡරියාති අත්ථො. පටිභංසූති එත්ථ පටිසද්දො පටිභානත්ථො, භාධාතු ඛායනත්ථොති ආහ ‘‘පටිභානසඞ්ඛාතස්ස ඤාණස්ස ගොචරා අහෙසු’’න්ති. ‘‘ගොචරා අහෙසු’’න්ති ඉමිනා ඛායනං නාම අත්ථතො ගොචරභාවෙන භවනන්ති දස්සෙති.

මෙති මම, මයා වා, අධිගතං ධම්මං පකාසිතුන්ති සම්බන්ධො. අරියමග්ගසොතස්ස පටි පටිසොතන්ති වුත්තෙ නිබ්බානමෙවාති ආහ ‘‘පටිසොතං වුච්චති නිබ්බාන’’න්ති. නිබ්බානගාමින්ති අරියමග්ගං. අරියමග්ගො හි යස්මා නිබ්බානං ගමයති, තස්මා නිබ්බානගාමීති වුච්චති. තමොඛන්ධෙනාති එත්ථ තමසද්දො අවිජ්ජාපරියායො, ඛන්ධසද්දො රාසත්ථොති ආහ ‘‘අවිජ්ජාරාසිනා’’ති. ‘‘අජ්ඣොත්ථටා’’ති ඉමිනා ආවුටාති එත්ථ වුධාතු ආවරණත්ථොති දස්සෙති. අප්පොස්සුක්කතායාති එත්ථ අපත්‍යූපසග්ගො අභාවත්ථො, තාපච්චයො භාවත්ථොති ආහ ‘‘නිරුස්සුක්කභාවෙනා’’ති.

8. ලොකෙති සත්තලොකෙ. මහාබ්‍රහ්මෙති මහාබ්‍රහ්මානො. අප්පරජක්ඛජාතිකාති එත්ථ අප්පං රජං අක්ඛිම්හි එතෙසන්ති අප්පරජක්ඛා, අප්පරජක්ඛා ජාති සභාවො එතෙසන්ති අප්පරජක්ඛජාතිකාති වචනත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පඤ්ඤාමයෙ’’තිආදි. ‘‘පඤ්ඤාමයෙ’’ති ඉමිනා මංසමයෙති අත්ථං නිවත්තෙති. එතෙසන්ති සත්තානං. ධම්මස්සාති තුපච්චයයොගෙ ඡට්ඨීකම්මං. ආපුබ්බො ඤාධාතු පටිවිජ්ඣනත්ථොති ආහ ‘‘පටිවිජ්ඣිතාරො’’ති.

සංවිජ්ජති මලං එතෙසන්ති සමලා, පූරණකස්සපාදිකා ඡ සත්ථාරො, තෙහි. ‘‘රාගාදීහී’’ති ඉමිනා මලසරූපං දස්සෙති. අවාපුරෙතන්ති එත්ථ අවපුබ්බො ච ආපුබ්බො ච පුරධාතු විවරණත්ථොති ආහ ‘‘විවර එත’’න්ති. වකාරස්ස පකාරං කත්වා ‘‘අපාපුරෙත’’න්තිපි පාඨො. අමතසද්දස්ස සලිලාදයො නිවත්තෙතුං වුත්තං ‘‘නිබ්බානස්සා’’ති. ඉමෙ සත්තා සුණන්තූති සම්බන්ධො. විමලෙනාති එත්ථ විසද්දො අභාවත්ථොති ආහ ‘‘අභාවතො’’ති. ඉමිනා නත්ථි මලං එතස්සාති විමලොති වචනත්ථං දස්සෙති. ‘‘සම්මාසම්බුද්ධෙනා’’ති ඉමිනා අඤ්ඤපදත්ථසරූපං දස්සෙති. අනුක්කමෙන මග්ගෙන බුජ්ඣිතබ්බන්ති අනුබුද්ධන්ති වුත්තෙ චතුසච්චධම්මො ගහෙතබ්බොති ආහ ‘‘චතුසච්චධම්ම’’න්ති.

‘‘සෙලමයෙ’’ති ඉමිනා සිලාය නිබ්බත්තො සෙලොති වචනත්ථං දස්සෙති. ‘‘සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙනා’’ති ඉමිනා සමන්තචක්ඛුසරූපං දස්සෙති. භගවා ත්වම්පීති යොජනා. ධම්මසද්දො පඤ්ඤාපරියායොති ආහ ‘‘ධම්මමයං පඤ්ඤාමය’’න්ති. අපෙතො සොකො ඉමස්සාති අපෙතසොකො, භගවා. සොකං අවතරතීති සොකාවතිණ්ණා, ජනතා. සොකාවතිණ්ණඤ්ච ජාතිජරාභිභූතඤ්චාති චසද්දො යොජෙතබ්බො. ඉමිනා චසද්දො ලුත්තනිද්දිට්ඨොති දස්සෙති.

‘‘භගවා’’තිපදං ‘‘වීරො’’තිආදීසු යොජෙතබ්බං. ‘‘වීරියවන්තතායා’’ති ඉමිනා වීරං යස්සත්ථීති වීරොති වචනත්ථං දස්සෙති. සද්දසත්ථෙසු ආලපනපදෙසු විග්ගහො න කාතබ්බොති ඉදං ආලපනාවත්ථං සන්ධාය වුත්තං, ඉධ පන තෙසමත්ථදස්සනත්ථාය විග්ගහො වුත්තොති දට්ඨබ්බං. ‘‘දෙවපුත්ත…පෙ… විජිතත්තා’’ති ඉමිනා විජිතො මාරෙහි සංගාමො අනෙනාති විජිතසඞ්ගාමොති වචනත්ථං දස්සෙති. එත්ථ ච ඛන්ධමාරො මච්චුමාරෙන සඞ්ගහිතො ද්වින්නං මාරානං එකතො විජිතත්තා. ‘‘සත්තවාහො’’ති පඨමක්ඛරෙන ච ‘‘සත්ථවාහො’’ති දුතියක්ඛරෙන ච යුත්තො. තත්ථ සත්ථවාහො වියාති ‘‘සත්ථවාහො’’ති උපචාරෙන වුත්තෙ දුතියක්ඛරෙන යුත්තො, සත්තෙ වහහීති සත්තවාහොති මුඛ්‍යතො වුත්තෙ පඨමක්ඛරෙන යුත්තො. ඉධ පන පඨමක්ඛරෙන යුත්තොති ආහ ‘‘සත්තෙ වහතීති සත්තවාහො’’ති. නත්ථි ඉණං ඉමස්සාති අණණො භගවා.

9. බුද්ධචක්ඛුනාති එත්ථ චක්ඛු දුවිධං මංසචක්ඛුඤාණචක්ඛුවසෙන. තත්ථාපි මංසචක්ඛු දුවිධං පසාදචක්ඛුසසම්භාරචක්ඛුවසෙන. තත්ථ පසාදරූපං පසාදචක්ඛු නාම, භමුකට්ඨිපරිච්ඡින්නො මංසපිණ්ඩො සසම්භාරචක්ඛු නාම. ඤාණචක්ඛු පන පඤ්චවිධං (පටි. ම. අට්ඨ. 1.1.3) දිබ්බධම්මපඤ්ඤාබුද්ධසමන්තචක්ඛුවසෙන. තත්ථ දිබ්බචක්ඛුඅභිඤ්ඤාඤාණං දිබ්බචක්ඛු නාම, හෙට්ඨිමමග්ගත්තයං ධම්මචක්ඛු නාම, අරහත්තමග්ගඤාණං පඤ්ඤාචක්ඛු නාම, ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තඤාණඤ්ච ආසයානුසයඤාණඤ්ච බුද්ධචක්ඛු නාම, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං සමන්තචක්ඛු නාම. ඉධ පන ‘‘බුද්ධචක්ඛුනා’’ති වුත්තත්තා යථාවුත්තද්වෙඤාණානියෙවාති ආහ ‘‘ඉන්ද්‍රිය…පෙ… ඤාණෙන චා’’ති. හීති සච්චං. යෙසන්ති සත්තානං. සද්ධාදීනීති ආදිසද්දෙන වීරියසතිසමාධිපඤ්ඤින්ද්‍රියානි සඞ්ගණ්හාති. තික්ඛානීති තිඛිණානි. මුදූනීති සුඛුමතරානි. ආකාරාති කාරණා. ඉමානි තීණි දුකානි බාහිරත්ථසමාසවසෙන වුත්තානි. සුඛෙන විඤ්ඤාපෙතබ්බාති සුවිඤ්ඤාපයා, තථා දුවිඤ්ඤාපයාති වචනත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යෙ කථිතකාරණ’’න්තිආදි. පරලොකො ච වජ්ජඤ්ච පරලොකවජ්ජානි, තානි භයතො පස්සන්තීති පරලොකවජ්ජභයදස්සාවිනොති වචනත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යෙ’’තිආදි. ඉමානි ද්වෙ දුකානි කිතවසෙන වුත්තානි, ඉධ පච්ඡිමදුකෙ ‘‘න අප්පෙකච්චෙ පරලොකවජ්ජභයදස්සාවිනො’’ති දුතියපදං න වුත්තං, පටිසම්භිදාමග්ගපාළියං (පටි. ම. 1.111) පන යුගළවසෙන වුත්තං. උප්පලානි එත්ථ සන්තීති උප්පලිනීති වචනත්ථෙන ගච්ඡො වා ලතා වා පොක්ඛරණී වා වනං වා ‘‘උප්පලිනී’’ති වුච්චති, ඉධ පන ‘‘වන’’න්ති ආහ ‘‘උප්පලවනෙ’’ති. නිමුග්ගානෙව හුත්වාති සම්බන්ධො. පොසයන්තීති වඩ්ඪන්ති, ඉමිනා අන්තොනිමුග්ගානෙව හුත්වා පොසයන්තීති අන්තොනිමුග්ගපොසීනීති වචනත්ථං දස්සෙති. ‘‘උදකෙන සම’’න්ති ඉමිනා උදකෙන සමං සමොදකං, සමොදකං හුත්වා ඨිතානීති අත්ථං දස්සෙති. ‘‘අතික්කමිත්වා’’ති ඉමිනා අච්චුග්ගම්මාතිපදස්ස අතිඋග්ගන්ත්වාති අත්ථං දස්සෙති.

පටිච්ඡන්නෙන ආරොපිතාති පාරුතා, න පාරුතා අපාරුතා. අපාරුතා නාම අත්ථතො විවරණාති ආහ ‘‘විවටා’’ති සොති අරියමග්ගො. හීති සච්චං. පච්ඡිමපදද්වයෙති ගාථාය උත්තමපදද්වයෙ. අයමෙවත්ථොති අයං වක්ඛමානො එවං අත්ථො දට්ඨබ්බොති යොජනා. හීති විත්ථාරො. න භාසින්ති එත්ථ උත්තමපුරිසත්තා ‘‘අහ’’න්ති වුත්තං. ‘‘දෙවමනුජෙසු’’ති වත්තබ්බෙ එකසෙසවසෙන ‘‘මනුජෙසූ’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘දෙවමනුස්සෙසූ’’ති.

6. පඤ්චවග්ගියකථා

10. ඨානුප්පත්තියාති කාරණෙන උප්පත්තියා. නික්කිලෙසො ජාති සභාවො ඉමස්සාති නික්කිලෙසජාතිකො. ‘‘ඤාණ’’න්ති අවිසෙසෙන වුත්තෙපි අත්ථතො අනාවරණඤාණමෙවාති ආහ ‘‘සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණ’’න්ති. ඉතොති ‘‘ධම්මං දෙසෙස්සාමී’’ති පරිවිතක්කදිවසතො, හෙට්ඨාති සම්බන්ධො. දෙවතා පන ආළාරස්ස කාලඞ්කරණමෙව ජානාති, න ආකිඤ්චඤ්ඤායතනෙ නිබ්බත්තභාවං. භගවා පන සබ්බං ජානාති, තෙන වුත්තං ‘‘ආකිඤ්චඤ්ඤායතනෙ නිබ්බත්තො’’ති. ‘‘පරිහීනත්තා’’ති ඉමිනා මහාජානියොති එත්ථ හාධාතුයා අත්ථං දස්සෙති. අස්සාති ආළාරස්ස. මහතී ජානිඅස්සාති ‘‘මහාජානිකො’’ති වත්තබ්බෙ කකාරස්ස යකාරං කත්වා ‘‘මහාජානියො’’ති වුත්තං. අක්ඛණෙති බ්‍රහ්මචරියවාසාය අනොකාසෙ, ආකිඤ්චඤ්ඤායතනෙති අත්ථො. හිය්‍යොති අනන්තරාතීතාහෙ. සොපීති උදකො රාමපුත්තොපි. පිසද්දො ආළාරාපෙක්ඛො. තත්ථ ආළාරො කාලාමො යාවආකිඤ්චඤ්ඤායතනඣානලාභී හොති, තස්මා ආකිඤ්චඤ්ඤායතනෙ නිබ්බත්තො. උදකො රාමපුත්තො යාවනෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනඣානලාභී හොති, තස්මා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනෙ නිබ්බත්තොති දට්ඨබ්බං. ‘‘බහුකාරා’’ති ච ‘‘බහූපකාරා’’ති ච පාඨස්ස ද්විධා යුත්තභාවං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘බහුකාරාති බහූපකාරා’’ති. පෙසිතත්තභාවං මන්ති යොජනා. ඉමිනා පහිතත්තන්ති එත්ථ අත්තසද්දො කායවාචකොති දස්සෙති.

11. අන්තරාසද්දෙන යුත්තත්තා ‘‘ගයං, බොධි’’න්ති එත්ථ සාම්‍යත්ථෙ උපයොගවචනන්ති ආහ ‘‘ගයාය ච බොධිමණ්ඩස්ස චා’’ති.

ගාථාය චතූසු සබ්බසද්දෙසු දුතියො සබ්බසද්දො අනවසෙසත්ථො, සෙසා සාවසෙසත්ථාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සබ්බං තෙභූමකධම්ම’’න්තිආදි. වචනත්ථො සුවිඤ්ඤෙය්‍යොව. අරහත්තඵලස්සාපි තණ්හාක්ඛයත්තා වුත්තං ‘‘තණ්හාක්ඛයෙ නිබ්බානෙ’’ති. සයංසද්දො අත්තපරියායො, අභිඤ්ඤායසද්දො තු ත්වාපච්චයන්තොති ආහ ‘‘අත්තනාව ජානිත්වා’’ති. ‘‘සබ්බං චතුභූමකධම්ම’’න්ති ඉමිනා ඤාධාතුයා කම්මං දස්සෙති. ‘‘අයං මෙ ආචරියො’’ති උද්දිසනාකාරදස්සනං.

‘‘ලොකුත්තරධම්මෙ’’ති ඉමිනා ලොකියධම්මෙ පන ආචරියො (මි. ප. 4.5.11) අත්ථීති දස්සෙති. පටිපුග්ගලොති එත්ථ පටිසද්දො පටිභාගත්ථොති ආහ ‘‘පටිභාගපුග්ගලො’’ති. සදිසපුග්ගලො නාම නත්ථීති අත්ථො. සීතිභූතොති සීති හුත්වා භූතො, සීතිභාවං වා පත්තො.

කාසීනන්ති බහුවචනවසෙන වුත්තත්තා ජනපදානං නාමං. ජනපදසමූහස්ස රට්ඨනාමත්තා වුත්තං ‘‘කාසිරට්ඨෙ’’ති. ‘‘නගර’’න්ති ඉමිනා පුරසද්දො නගරපරියායොති දස්සෙති. පටිලාභායාති පටිලාභාපනත්ථාය. ‘‘භෙරි’’න්ති ඉමිනා දුන්දුභිසද්දො භෙරිවාචකොති දස්සෙති. භෙරි හි ‘‘දුංදු’’න්තිසද්දෙන උභි පූරණමෙත්ථාති දුන්දුභීති වුච්චති. දකාරරකාරානං සංයොගං කත්වා දුන්ද්‍රුභීතිපි පාඨො අත්ථි, සො අපාඨොයෙව. ‘‘පහරිස්සාමී’’ති එත්ථ පහාරසද්දෙන ආහඤ්ඤින්ති එත්ථ ආපුබ්බහනධාතුයා අත්ථං දස්සෙති, ස්සාමිසද්දෙන අජ්ජතනිඉංවිභත්තියා අනාගතකාලෙ පවත්තභාවං, ඉතිසද්දෙන ගමනාකාරවාචකස්ස ඉතිසද්දස්ස ලොපභාවං දස්සෙති.

අනන්තජිනොති අනන්තසඞ්ඛාතස්ස සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස පදට්ඨානභූතෙන අරහත්තමග්ගඤාණෙන සබ්බකිලෙසාරීනං ජිතවා, එතෙන ඵලූපචාරෙන අනන්තජිනභාවං දස්සෙති. හුවෙය්‍ය පාවුසොති එත්ථ ‘‘හුවෙය්‍ය අපි ආවුසො’’ති පදවිභාගං කත්වා හුධාතු සත්තත්ථවාචකො, අපිසද්දො එවංනාමවාචකොති දස්සෙන්තො ආහ ආවුසො ‘‘එවං නාම භවෙය්‍යා’’ති. වකාරස්ස පකාරං කත්වා ‘‘හුපෙය්‍යා’’ති පාඨොපි යුජ්ජතියෙව.

12. ‘‘අත්ථාය පටිපන්නො’’ති ඉමිනා බාහුල්ලස්ස අත්ථාය පටිපන්නො බාහුල්ලිකොති වචනත්ථං දස්සෙති. පධානතොති දුක්කරචරියාය පදහනතො. ‘‘භට්ඨො’’ති ඉමිනා විබ්භන්තොති එත්ථ විපුබ්බභමුධාතුයා අනවට්ඨානත්ථො නාම අත්ථතො භට්ඨොති දස්සෙති. සොතන්ති එත්ථ සොතසද්දස්ස සොතවිඤ්ඤාණාදිවාචකත්තා ‘‘සොතින්ද්‍රිය’’න්ති වුත්තං. ඉරියායාති එත්ථ ඉරියනං චරණං ඉරියාති වචනත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘දුක්කරචරියායා’’ති. අභිජානාථ නොති එත්ථ නොසද්දො නුසද්දත්ථොති ආහ ‘‘අභිජානාථ නූ’’ති. වාක්‍යන්ති වාචකං. සඤ්ඤාපෙතුන්තිපදස්ස සඤ්ඤාපනාකාරං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘අහං බුද්ධො’’ති.

13. ඉතොති ‘‘චක්ඛුකරණී’’තිආදිතො. පදත්ථතොති පදතො ච අත්ථතො ච, පදානං අත්ථතො වා. ඉතොති යථාවුත්තතො. හීති සච්චං. සුත්තන්තකථන්ති සුත්තන්තවසෙන වුත්තවචනං.

18. දෙවතාකොටීහීති බ්‍රහ්මසඞ්ඛාතාහි දෙවතාකොටීහි. පතිට්ඨිතස්ස තස්ස ආයස්මතොති සම්බන්ධො. සාව එහිභික්ඛුඋපසම්පදාති යොජනා.

19. දුතියදිවසෙ ධම්මචක්ඛුං උදපාදීති සම්බන්ධො. ‘‘දුතියදිවසෙ’’තිආදි පාටිපදදිවසං උපනිධාය වුත්තං. පක්ඛස්සාති ආසළ්හීමාසකාළපක්ඛස්ස. සබ්බෙව තෙ භික්ඛූති යොජනා. අනත්තසුත්තෙනාති අනත්තලක්ඛණසුත්තන්තෙන (මහාව. 20; සං. නි. 3.59).

පඤ්චමියා පක්ඛස්සාති පක්ඛස්ස පඤ්චමියා. ලොකස්මින්ති සත්තලොකෙ. ‘‘මනුස්සඅරහන්තොති ඉමිනා දෙවඅරහන්තො බහූති දස්සෙති.

7. පබ්බජ්ජාකථා

31. පොරාණානුපොරාණානන්ති පුරාණෙ ච අනුපුරාණෙ ච භවානං. එකසට්ඨීති එකො ච සට්ඨි ච, එකෙන වා අධිකා සට්ඨි එකසට්ඨි.

තත්‍රාති තෙසු එකසට්ඨිමනුස්සඅරහන්තෙසු. පුබ්බයොගොති පුබ්බෙ කතො උපායො, පුබ්බූපනිස්සයොති අත්ථො. වග්ගබන්ධෙනාති සමූහං කත්වා බන්ධෙන. තෙති පඤ්චපඤ්ඤාස ජනා. ඣාපෙස්සාමාති ඩය්හිස්සාම. නීහරිංසූති ගාමතො නීහරිංසු. තෙසූති පඤ්චපඤ්ඤාසජනෙසු. පඤ්ච ජනෙ ඨපෙත්වාති සම්බන්ධො. සෙසාති පඤ්චහි ජනෙහි අවසෙසා. සොති යසො දාරකො. තෙපීති චත්තාරොපි ජනා. තත්ථාති සරීරෙ. තෙ සබ්බෙපීති යසස්ස මාතාපිතුභරියාහි සද්ධිං සබ්බෙපි තෙ සහායකා. තෙනාති පුබ්බයොගෙන.

ආමන්තෙසීති කථෙසි.

32. දිබ්බෙසු විසයෙසු භවා දිබ්බා ලොභපාසාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘දිබ්බා නාමා’’තිආදි. ලොභපාසාති ලොභසඞ්ඛාතා බන්ධනා. අසවනතාති එත්ථ කරණත්ථෙ පච්චත්තවචනන්ති ආහ ‘‘අසවනතායා’’ති. පරිහායන්තීති එත්ථ කෙන පරිහායන්තීති ආහ ‘‘විසෙසාධිගමතො’’ති. විසෙසාධිගමතොති මග්ගඵලසඞ්ඛාතස්ස විසෙසස්ස අධිගමතො.

33. අන්තං ලාමකං කරොතීති අන්තකොති වචනත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ලාමකා’’ති. ‘‘හීනසත්තා’’ති ඉමිනා අන්තකස්ස සරූපං දස්සෙති. ආමන්තනපදමෙතං. තන්ති රාගපාසං. හීති සච්චං. සොති මාරො පාපිමා. අන්තලික්ඛෙ චරන්තානං පඤ්චාභිඤ්ඤානම්පි බන්ධනත්තා අන්තලික්ඛෙ චරති පවත්තතීති අන්තලික්ඛචරොති වචනත්ථෙන රාගපාසො ‘‘අන්තලික්ඛචරො’’ති මාරෙන පාපිමතා වුත්තො.

34. නානාජනපදතොති එකිස්සාපි දිසාය නානාජනපදතො. ‘‘අනුජානාමි…පෙ… පබ්බාජෙථා’’තිආදිම්හි විනිච්ඡයො එවං වෙදිතබ්බොති යොජනා. පබ්බාජෙන්තෙන භික්ඛුනා පබ්බාජෙතබ්බොති සම්බන්ධො. යෙ පටික්ඛිත්තා පුග්ගලාති යොජනා. පරතොති පරස්මිං. ‘‘න භික්ඛවෙ…පෙ… පබ්බාජෙතබ්බො’’ති පාළිං (මහාව. 89) ආදිං කත්වාති යොජනා. තෙති පටික්ඛිත්තපුග්ගලෙ. සොපි චාති සොපි ච පුග්ගලො. අනුඤ්ඤාතොයෙව පබ්බාජෙතබ්බොති සම්බන්ධො. තස්ස චාති පුග්ගලස්ස ච, අථ වා තෙසඤ්ච මාතාපිතූනං. වචනවිපල්ලාසො හෙස. අනුජානනලක්ඛණං වණ්ණයිස්සාමාති සම්බන්ධො.

එවන්ති ඉමිනා වුත්තනයෙන. චසද්දො වාක්‍යසම්පිණ්ඩනත්ථො. සචෙ අච්ඡින්නකෙසො හොති ච, සචෙ එකසීමාය අඤ්ඤෙපි භික්ඛූ අත්ථි චාති අත්ථො. අඤ්ඤෙපීති අත්තනා අපරෙපි. භණ්ඩූති මුණ්ඩො, සොයෙව කම්මං භණ්ඩුකම්මං. තස්සාති භණ්ඩුකම්මස්ස. ඔකාසොති පබ්බජ්ජාය ඛණො. ‘‘ඔකාසං න ලභතී’’ති වත්වා තස්ස කාරණං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘සචෙ’’තිආදි.

අවුත්තොපීති එත්ථ පිසද්දො වුත්තො පන කා නාම කථාති දස්සෙති. උපජ්ඣායං උද්දිස්ස පබ්බාජෙතීති එත්ථ පබ්බජ්ජා චතුබ්බිධා තාපසපබ්බජ්ජා පරිබ්බාජකපබ්බජ්ජා සාමණෙරපබ්බජ්ජා උපසම්පදපබ්බජ්ජාති. තත්ථ කෙසමස්සුහරණං තාපසපබ්බජ්ජා නාම වක්කලාදිගහණතො පඨමමෙව වජිතබ්බත්තා. ඉසිපබ්බජ්ජාතිපි තස්සායෙව නාමං. කෙසමස්සුහරණමෙව පරිබ්බාජකපබ්බජ්ජා නාම කාසායාදිගහණතො පඨමමෙව වජිතබ්බත්තා. කෙසමස්සුහරණඤ්ච කාසායච්ඡාදනඤ්ච සාමණෙරපබ්බජ්ජා නාම සරණගහණතො පඨමමෙව වජිතබ්බත්තා. උපසම්පදපබ්බජ්ජා තිවිධා එහිභික්ඛුඋපසම්පදපබ්බජ්ජා සරණගහණූපසම්පදපබ්බජ්ජා ඤත්තිචතුත්ථවාචිකූපසම්පදපබ්බජ්ජාති. තත්ථ එහිභික්ඛූපසම්පදපබ්බජ්ජායං කෙසමස්සුහරණාදි සබ්බං එකතොව සම්පජ්ජති ‘‘එහි භික්ඛූ’’ති භගවතො වචනෙන අභිනිප්ඵන්නත්තා. සරණගහණූපසම්පදපබ්බජ්ජා සාමණෙරපබ්බජ්ජසදිසායෙව. කෙසමස්සුහරණඤ්ච කාසායච්ඡාදනඤ්ච සරණගහණඤ්ච ඤත්තිචතුත්ථවාචිකූපසම්පදපබ්බජ්ජා නාම කම්මවාචාගහණතො පඨමමෙව වජිතබ්බත්තා. තත්ථ සාමණෙරපබ්බජ්ජං සන්ධාය වුත්තං ‘‘උපජ්ඣායං උද්දිස්ස පබ්බාජෙතී’’ති. උපජ්ඣායං උද්දිස්සාති උපජ්ඣායස්ස වෙය්‍යාවච්චකරට්ඨානනියමං කත්වා. පබ්බජ්ජාකම්මෙ අත්තනො ඉස්සරියමකත්වාති අත්ථො. දහරෙන භික්ඛුනා කෙසච්ඡෙදනං කාසායච්ඡාදනං සරණදානන්ති තීණි කිච්චානි කාතබ්බානියෙව. කෙචි ‘‘සරණානි පන සයං දාතබ්බානී’’ති පාඨං ඉධානෙත්වා දහරෙන භික්ඛුනා සරණානි න දාතබ්බානීති වදන්ති, තං න ගහෙතබ්බං දහරස්ස භික්ඛුත්තා, භික්ඛූනං පබ්බාජෙතුං ලභනත්තා ච. උපජ්ඣායො චෙ කෙසච්ඡෙදනඤ්ච කාසායච්ඡාදනඤ්ච අකත්වා පබ්බජ්ජත්ථං සරණානියෙව දෙති, න රුහති පබ්බජ්ජා පබ්බජ්ජාය අකත්තබ්බත්තා. කම්මවාචං සාවෙත්වා උපසම්පාදෙති, රුහති උපසම්පදා අපත්තචීවරානං උපසම්පදසිද්ධිතො, කම්මවිපත්තියා අභාවතො ච. ඛණ්ඩසීමන්ති උපචාරසීමට්ඨං බද්ධසීමං. පබ්බාජෙත්වාති කෙසච්ඡෙදනං සන්ධාය වුත්තං ‘‘කාසායානි අච්ඡාදෙත්වා’’ති කාසායච්ඡාදනස්ස විසුං වුත්තත්තා. සාමණෙරස්ස සරණදානස්ස අරුහත්තා ‘‘සරණානි පන සයං දාතබ්බානී’’ති වුත්තං. පුරිසං පබ්බාජෙතුන්ති සම්බන්ධො. හීති සච්චං. ආණත්තියාති භික්ඛූනං ආණත්තියා. යෙන කෙනචීති ගහට්ඨපබ්බජිතෙසු යෙන කෙනචි.

‘‘භබ්බරූපො’’ති වත්වා තස්ස අත්ථං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘සහෙතුකො’’ති. සහෙතුකොති මග්ගඵලානං උපනිස්සයෙහි සහ පවත්තො. යසස්සීති පරිවාරයසෙන ච කිත්තියසෙන ච සමන්නාගතො. ඔකාසං කත්වාපීති ඔකාසං කත්වා එව. සයමෙවාති න අඤ්ඤො ආණාපෙතබ්බො. එත්තොයෙවාති දස්සනට්ඨානතොයෙව. අස්සාති පබ්බජ්ජාපෙක්ඛස්ස. ඛජ්ජු වාති කණ්ඩුවනං වා. ‘‘කච්ඡු වා’’තිපි පාඨො, පාමං වාති අත්ථො. පිළකා වාති ඵොටා වා. එත්තකෙනාති එතපමාණෙන ඝංසිත්වා න්හාපනමත්තෙන. අනිවත්තිධම්මාති ගිහිභාවං අනිවත්තනසභාවා. කතඤ්ඤූති කතස්සූපකාරස්ස ජානනසීලා. කතවෙදිනොති කතඤ්ඤූපකාරස්ස වෙදං පාකටං කරොන්තො.

අනිය්‍යානිකකථාති යාවදත්ථං සුපිත්වා යාවදත්ථං භුඤ්ජීත්වා චිත්තකෙළිං කරොන්තො අනුක්කණ්ඨිතො විහරාහීතිආදිකා කථා. නකථෙතබ්බං දස්සෙත්වා කථෙතබ්බං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අථඛ්වස්සා’’ති. අස්සාති පබ්බජ්ජාපෙක්ඛස්ස. ආචික්ඛනාකාරං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ආචික්ඛන්තෙන චා’’තිආදි. වණ්ණ…පෙ… වසෙනාති වණ්ණො ච සණ්ඨානඤ්ච ගන්ධො ච ආසයො ච ඔකාසො ච, තෙසං වසෙන, ආචික්ඛිතබ්බන්ති සම්බන්ධො. හීති ඵලජොතකො, ආචික්ඛනස්ස ඵලං වක්ඛාමීති අත්ථො. සොති පබ්බජ්ජාපෙක්ඛො. පුබ්බෙති පුබ්බභවෙ, පබ්බජනතො පුබ්බෙ වා. කණ්ටකවෙධාපෙක්ඛො පරිපක්කගණ්ඩො විය ඤාණං පවත්තතීති යොජනා. අස්සාති පබ්බජ්ජාපෙක්ඛස්ස. ඉන්දාසනීති සක්කස්ස වජිරාවුධො. සො හි ඉන්දෙන අසීයති ඛිපීයතීති ඉන්දාසනීති වුච්චති. ඉන්දාසනි පබ්බතෙ චුණ්ණයමානා විය සබ්බෙ කිලෙසෙ චුණ්ණයමානංයෙවාති යොජනා. ඛුරග්ගෙයෙවාති ඛුරස්ස කොටියමෙව. ඛුරකම්මපරියොසානෙයෙවාති අත්ථො. හීති සච්චං. තස්මාති යස්මා පත්තා, තස්මා. අස්සාති පබ්බජ්ජාපෙක්ඛස්ස.

ගිහිගන්ධන්ති ගෙහෙ ඨිතස්ස ජනස්ස ගන්ධං. අථාපීති යදිපි අච්ඡාදෙතීති සම්බන්ධො. අස්සාති පබ්බජ්ජාපෙක්ඛස්ස. ආචරියො වාති සරණදානාචරියො වා කම්මවාචාචරියො වා ඔවාදාචරියො වා. තංයෙව වාති පබ්බජ්ජාපෙක්ඛමෙව වා. තෙන භික්ඛුනාවාති ආචරියුපජ්ඣායභික්ඛුනා එව.

අනාණත්තියාති ආචරියුපජ්ඣායෙහි අනාණත්තියා. ඉමිනා ආචරියුපජ්ඣායෙහි අනාණත්තෙන යෙන කෙනචි නිවාසනාදීනි න කාතබ්බානීති දස්සෙති. භික්ඛුනාති ආචරියුපජ්ඣායභික්ඛුනා. තස්සෙවාති පබ්බජ්ජාපෙක්ඛස්සෙව. උපජ්ඣායමූලකෙති උපජ්ඣායමූලකෙ නිවාසනපාරුපනෙ. අයන්ති විනිච්ඡයො.

තත්ථාති පබ්බජ්ජූපසම්පදට්ඨානෙ. තෙසන්ති භික්ඛූනං. අථාති වන්දාපනතො පච්ඡා, වන්දාපනස්ස අනන්තරා වා. ‘‘එවං වදෙහී’’ති පාළිනයනිදස්සනමුඛෙන ‘‘යමහං වදාමි, තං වදෙහී’’ති අට්ඨකථානයං නිදස්සෙති. අථාති තදනන්තරං. අස්සාති පබ්බජ්ජාපෙක්ඛස්ස, දාතබ්බානීති සම්බන්ධො. එකපදම්පීති තීසු වාක්‍යපදෙසු එකං වාක්‍යපදම්පි, නවසු වා විභත්‍යන්තපදෙසු එකපදම්පි. එකක්ඛරම්පීති චතුවීසතක්ඛරෙසු එකක්ඛරම්පි.

එකතො සුද්ධියාති එකස්සෙව කම්මවාචාචරියස්ස ඨානකරණසම්පත්තියා සුජ්ඣනෙන. උභතො සුද්ධියාවාති උභයෙසං සරණදානාචරියසාමණෙරානං සුජ්ඣනෙන එව. ඨානකරණසම්පදන්ති උරආදිට්ඨානානඤ්ච සංවුතාදිකරණානඤ්ච සම්පදං. වත්තුන්ති ඨානකරණසම්පදං වත්තුං. න සක්කොතීති වත්තුං න සක්කොතීති යොජනා.

ඉමානීති සරණානි. චසද්දො උපන්‍යාසො, පනසද්දො පදාලඞ්කාරො. එකසම්බන්ධානීති එකතො සම්බන්ධානි. අනුනාසිකන්තං කත්වා දානකාලෙ ‘‘බුද්ධං’’ඉති ‘‘සරණං’’ඉති පදානඤ්ච ‘‘සරණං’’ඉති ‘‘ගච්ඡාමි’’ඉති පදානඤ්ච අන්තරා විච්ඡෙදමකත්වා එකසම්බන්ධමෙව කත්වා දාතබ්බානීති වුත්තං හොති. කස්මා තිණ්ණං පදානමන්තරා බ්‍යවධානස්ස කස්සචි අක්ඛරස්ස අභාවතො. විච්ඡින්දිත්වාති විච්ඡෙදං කත්වා. මකාරන්තං කත්වා දානකාලෙ තිණ්ණං පදානමන්තරා එකසම්බන්ධමකත්වා විච්ඡින්දිත්වා එව කත්වා දාතබ්බානීති වුත්තං හොති. කස්මා? තිණ්ණං පදානමන්තරා බ්‍යවධානස්ස නිස්සරස්ස මකාරස්ස අත්ථිභාවතො. අන්ධකට්ඨකථායං වුත්තන්ති සම්බන්ධො. තන්ති වචනං, ‘‘නත්ථී’’තිපදෙ කත්තා, ‘‘න වුත්ත’’න්තිපදෙ කම්මං. තථාති ‘‘අහං භන්තෙ බුද්ධරක්ඛිතො’’තිආදිනා ආකාරෙන, අවදන්තස්ස සරණං න කුප්පති, බුකාරදකාරාදීනං බ්‍යඤ්ජනානං ඨානකරණසම්පදං හාපෙන්තස්සෙව සරණං කුප්පතීති අධිප්පායො.

‘‘තික්ඛත්තු’’න්ති ඉමිනා සකිං වා ද්වික්ඛත්තුං වා න වට්ටතීති දීපෙති. තික්ඛත්තුතො අධිකං පන සහස්සක්ඛත්තුම්පි වට්ටතියෙව. තත්ථාති තාසු පබ්බජ්ජාඋපසම්පදාසු. පරතොති පරස්මිං. සාති උපසම්පදා. පබ්බජ්ජා පන අනුඤ්ඤාතා එවාති සම්බන්ධො. පරතොපීති පිසද්දො පුබ්බාපෙක්ඛො. සාති පබ්බජ්ජා. එත්තාවතාති එත්තකෙන කෙසච්ඡෙදනකාසායච්ඡාදනසරණදානෙන. හීති ඵලජොතකො.

එසාති එසො සාමණෙරොති අත්ථො. ‘‘ගතිමා’’ති වත්වා තස්සත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පණ්ඩිතජාතිකො’’ති. අථාති එවං සති. අස්සාති සාමණෙරස්ස. තස්මිංයෙව ඨානෙති සාමණෙරභූමියං ඨිතට්ඨානෙයෙව. යථා භගවතා උද්දිට්ඨානි, තථා උද්දිසිතබ්බානීති යොජනා. එතන්ති ‘‘අනුජානාමි…පෙ… ජාතරූප රජතපටිග්ගහණා වෙරමණී’’ති වචනං.

තන්ති අන්ධකට්ඨකථායං වුත්තවචනං. යථාපාළියාවාති එවසද්දො සන්නිට්ඨානත්ථො, තෙන යථාපාළියාව උද්දිසිතබ්බානි. යථාපාළිං විසජ්ජෙත්වා අඤ්ඤථා එව උද්දිසිතබ්බානීති වාදං නිවාරෙති. යථාපාළිං විසජ්ජෙත්වා අඤ්ඤථා ‘‘පාණාතිපාතා වෙරමණිං සික්ඛාපදං සමාදියාමී’’ති උද්දිසන්තොපි නිද්දොසොයෙව. හීති සච්චං, යස්මා වා. තානීති සික්ඛාපදානි. යාවාති යත්තකං කාලං න ජානාති, න කුසලො හොතීති සම්බන්ධො. සන්තිකාවචරොයෙවාති ආචරියුපජ්ඣායානං සමීපෙ අවචාරොව. අස්සාති සාමණෙරස්ස. කප්පියාකප්පියන්ති දසසික්ඛාපදවිනිමුත්තං කප්පියං පරාමාසාදිඤ්ච අකප්පියං අපරාමාසාදිඤ්ච. තෙනාපීති සාමණෙරෙනාපි. නාසනඞ්ගානීති ලිඞ්ගනාසනඅඞ්ගානි. සාධුකං සික්ඛිතබ්බන්ති සාධුකං අසික්ඛන්තස්ස ලිඞ්ගනාසනඤ්ච දණ්ඩකම්මනාසනඤ්ච හොතීති අධිප්පායො.

10. දුතියමාරකථා

35. මය්හන්තිපදස්ස ‘‘අනුප්පත්තා සච්ඡිකතා’’තිපදෙසු ඡට්ඨීකත්තුභාවං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘මයා ඛොති අත්ථො’’ති. ‘‘අථ වා’’තිආදිනා ‘‘මය්හ’’න්තිපදස්ස ‘‘යොනිසො මනසිකාරා, යොනිසො සම්මප්පධානා’’තිපදෙසු සම්බන්ධභාවං දස්සෙති. ‘‘යොනිසො මනසිකාරා, යොනිසො සම්මප්පධානා’’ති එත්ථ කාරණත්ථෙ නිස්සක්කවචනන්ති ආහ ‘‘තෙන හෙතුනා’’ති. ‘‘පුනා’’තිආදිනා ‘‘මය්හ’’න්තිපදං ‘‘යොනිසො මනසිකාරා, යොනිසො සම්මප්පධානා’’තිපදෙසු සාම්‍යත්ථෙ සාමිභාවෙන යොජෙත්වා පුන ‘‘අනුප්පත්තා, සච්ඡිකතා’’ති පදෙසු කත්තුත්ථෙ සාමිභාවෙන විභත්තිවිපල්ලාසො කාතබ්බොති දස්සෙති.

11. භද්දවග්ගියකථා

36. භද්දං රූපඤ්ච චිත්තඤ්ච එතෙසමත්ථීති භද්දකා. වග්ගබන්ධනං වග්ගො උත්තරපදලොපෙන, වග්ගෙන චරන්තීති වග්ගියා. භද්දකා ච තෙ වග්ගියා චාති භද්දවග්ගියා කකාරලොපෙනාති අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘භද්දවග්ගියා’’තිආදි. ‘‘වොකාරො නිපාතමත්තො’’ති ඉමිනා තුම්හසද්දස්ස ච යොවචනස්ස ච කාරියභාවං නිවත්තෙති. හීති සච්චං. තෙති භද්දවග්ගියා. ඉදන්ති පඤ්චසීලරක්ඛනං. පුබ්බකම්මන්ති පුබ්බෙ උපචිතං කුසලකම්මං.

12. උරුවෙලපාටිහාරියකථා

38. පරියාදියෙය්‍යන්ති එත්ථ දාධාතුස්ස පරීති ච ආති ච උපසග්ගවසෙන අභිභවනත්ථොති ආහ ‘‘අභිභවෙය්‍ය’’න්ති.

39. පච්ඡා පක්ඛිත්තාති සඞ්ගීතිතො පරං පොත්ථකාරූළ්හෙහි ඨපිතාති අත්ථො.

44. ‘‘එවං වදන්තො විය ඔණතො’’ති ඉමිනා ‘‘ආහරහත්ථො’’තිපදස්ස තද්ධිතභාවං දස්සෙති. විත්ථිණ්ණමුඛත්තා මන්දං හීනං අතිමුඛමෙතාසන්ති වචනත්ථෙන අග්ගිකපාලා මන්දාමුඛියොති වුච්චන්තීති ආහ ‘‘අග්ගිභාජනානි වුච්චන්තී’’ති.

51. යස්මා යො නාගදමනකාලො චිරං පතති පවත්තති, තස්මා සො චිරපතිකොති වුච්චති, තස්මා චිරපතිකා පට්ඨාය අභිප්පසන්නාති යොජනා. ඉති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘චිරකාලතො පට්ඨායා’’ති.

52. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු ‘‘ජටාමිස්ස’’න්තිආදිපදෙසු. ඛාරිකාජන්ති එත්ථ කමණ්ඩලුආදිකා තාපසපරික්ඛාරා ඛාරීති වුච්චන්ති, ඛාරිසඞ්ඛාතෙන භාරෙන පූරිතො කාජො ඛාරිකාජොති අත්ථං එකදෙසෙන දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඛාරිභාරො’’ති.

13. බිම්බිසාරසමාගමකථා

55. ලට්ඨිසද්දො තරුණරුක්ඛවාචකො ‘‘අම්බලට්ඨිකාය’’න්තිආදීසු (දී. නි. 1.2), ඉධාපි තරුණතාලරුක්ඛො ලට්ඨි නාමාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තාලුය්‍යානෙ’’ති. වටරුක්ඛෙති නිග්‍රොධරුක්ඛෙ. එත්ථ ‘‘වට’’ඉති ඉමිනා වටරුක්ඛො බහුමූලත්තා සුට්ඨුං පතිට්ඨාතීති අත්ථෙන සුප්පතිට්ඨො නාමාති දස්සෙති. ‘‘රුක්ඛෙ’’ඉති ඉමිනා චෙතියසද්දො චෙතියරුක්ඛෙ වත්තතීති දස්සෙති, දෙවාලයඤ්ච ථූපඤ්ච නිවත්තෙති. තස්සාති වටරුක්ඛස්ස. එතන්ති ‘‘සුප්පතිට්ඨෙ චෙතියෙ’’ති එතං නාමං. ලොකවොහාරවසෙන දසසහස්සසඞ්ඛාතෙ සඞ්ඛ්‍යාවිසෙසෙ නීහරිත්වා යුජ්ජිතබ්බන්ති නියුතන්ති වචනත්ථෙන දසසහස්සං නියුතං නාමාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘එකනියුතං දසසහස්සානී’’ති. ‘‘නහුත’’න්තිපි පාඨො, සො අයුත්තො නහුතසඞ්ඛාතෙන සඞ්ඛ්‍යාවිසෙසෙන මිස්සීභාවෙන පසඞ්ගත්තා. තෙසන්ති ද්වාදසනියුතානං බ්‍රාහ්මණගහපතිකානං.

‘‘කිසසරීරත්තා’’ති ඉමිනා කිසො කො අත්තා එතෙසන්ති කිසකාති වචනත්ථං දස්සෙති. කකාරො හෙත්ථ අත්තවාචකො. ‘‘ඔවාදකො’’ති ඉමිනා ඔවදානොති එත්ථ යුපච්චයො කත්තුත්ථොති දස්සෙති. ගාථාබන්ධත්තා අකාරස්ස දීඝො. ‘‘අථ වා’’තිආදිනා කිසකො හුත්වා අඤ්ඤෙ ඔවදානො කිසකොවදානොති වචනත්ථං දස්සෙති. ඉදන්ති ඉදං අත්ථජාතං, අයමත්ථො වා. ත්වං පහාසීති සම්බන්ධො. තන්ති තුවං. ඉති වුත්තං හොතීති යොජනා.

කාමිත්ථියොති එකාරලොපවසෙන සන්ධීති ආහ ‘‘කාමෙ ඉත්ථියො චා’’ති. උපචීසූති එත්ථ කාමඛන්ධකිලෙසඅභිසඞ්ඛාරසඞ්ඛාතෙසු චතූසු උපධීසු ඛන්ධුපධි අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘ඛන්ධුපධීසූ’’ති.

කොචරහීති එත්ථ කොසද්දො ‘‘කො තෙ බලං මහාරාජා’’තිආදීසු (ජා. 2.22.1880) විය ක්වසද්දත්ථොති ආහ ‘‘ක්වචරහී’’ති. නිපාතොයෙවෙස.

පදසද්දස්ස චරණපදාදයො නිවත්තෙතුං වුත්තං ‘‘නිබ්බානපද’’න්ති. ‘‘සන්තසභාවතායා’’තිආදිනා සන්තො සභාවො ඉමස්ස පදස්සාති සන්තං. නත්ථි උපධයො එත්ථාති අනුපධිකං. නත්ථි කිඤ්චනමෙත්ථාති අකිඤ්චනං. තීසු භවෙසු න සඤ්ජතීති අසත්තං. අඤ්ඤථා න භවතීති අනඤ්ඤථාභාවි. අඤ්ඤෙන කෙනචි න නෙතබ්බන්ති අනඤ්ඤනෙය්‍යන්ති වචනත්ථං දස්සෙති. තෙනාති ‘‘සන්ත’’න්තිආදිපදෙන. මෙති මම, මනොති සම්බන්ධො. එත්ථ දෙවමනුස්සලොකෙ මෙ මනො රතො නාමාති කිං වක්ඛාමි. ඉති ඉමමත්ථං දස්සෙතීති යොජනා.

56. තඤ්චාති සාවකභාවඤ්ච.

57. අස්සාසකාති එත්ථ ආපුබ්බො සාසධාතු ආපුබ්බ සිසධාතුනා සදිසො, ‘‘මෙ’’ති ඡට්ඨීයොගත්තා ණ්වුපච්චයො ච භාවත්ථොති ආහ ‘‘ආසිසනා’’ති. ‘‘පත්ථනා’’ති ඉමිනා ආපුබ්බසිසධාතුයා අත්ථං දස්සෙති. අස්සාති බිම්බිසාරරඤ්ඤො. තත්ථාති රතනත්තයෙ. නිච්ඡයගමනමෙවාති ‘‘සරණ’’ඉතිනිච්ඡයෙන ජානනමෙව ගතො. අත්තසන්නිය්‍යාතනන්ති අත්තනො අත්තානං රතනත්තයෙ සන්නිය්‍යාතනං. ඉමිනා අත්තසන්නිය්‍යාතන, පණිපාත, තප්පරායන, සිස්සභාවූපගමනසඞ්ඛාතෙසු චතූසු සරණගමනෙසු (දී. නි. අට්ඨ. 1.250; ම. නි. අට්ඨ. 1.56; ඛු. පා. අට්ඨ. 1.සරණගමනගමකවිභාවනා) අත්තසන්නිය්‍යාතනසරණගමනං දීපෙති. අයන්ති බිම්බිසාරො රාජා. තන්ති නියතසරණතං. පණිපාතගමනඤ්චාති එත්ථ පණීති කරො. යථා හි පාදපදසද්දා දීඝරස්සවසෙන හුත්වා චරණං වදන්ති, එවං පාණිපණිසද්දා කරං වදන්ති. තස්මා වුත්තං ‘‘පණීති කරො’’ති. පතනං පාතො, පණිනො පාතො පණිපාතො. අත්ථතො අඤ්ජලිපණමනන්ති වුත්තං හොති. තස්ස ගමනඤ්ච ගච්ඡන්තොති අත්ථො. ඉමිනා පණිපාතසරණගමනං දීපෙති. චසද්දො ‘‘පාකට’’න්ති එත්ථාපි යොජෙතබ්බො. පාකටඤ්ච කරොන්තොති හි අත්ථො.

58. සිඞ්ගීනික්ඛසවණ්ණොති එත්ථ සිඞ්ගීසඞ්ඛාතො නික්ඛො සිඞ්ගීනික්ඛො, තෙන සමානො වණ්ණො එතස්සාති සිඞ්ගීනික්ඛසවණ්ණොති වචනත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සිඞ්ගීසුවණ්ණනික්ඛෙන සමානවණ්ණො’’ති. තත්ථ ‘‘සුවණ්ණ’’ඉතිපදෙන නික්ඛසද්දස්ස සුවණ්ණත්ථං දස්සෙති, පඤ්චසුවණ්ණාදයො අත්ථෙ නිවත්තෙති. ‘‘සමාන’’ඉතිපදෙන සවණ්ණොති එත්ථ සකාරො සමානසද්දස්සෙව කාරියොති දස්සෙති. සබ්බෙසූති අඛිලෙසු චක්ඛාදිඉන්ද්‍රියෙසු. දන්තොති දමිතො. ඉන්ද්‍රියසංවරොති වුත්තං හොති. තමෙවත්ථං පාකටං කරොන්තො ආහ ‘‘භගවතො හී’’තිආදි.

59. ඔණීතො පත්තතො පාණි යෙනාති ඔණීතපත්තපාණීති වචනත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පත්තතො චා’’තිආදි. ‘‘අපනීතපාණි’’න්ති ඉමිනා ඔණීතසද්දො අපනීතත්ථො, පාණිසද්දෙන ච සම්බන්ධිතබ්බොති දස්සෙති. ‘‘සල්ලක්ඛෙත්වා’’ති ඉමිනා ‘‘භගවන්ත’’න්ති ඉමං කම්මං ‘‘සල්ලක්ඛෙත්වා’’ති පාඨසෙසෙන යොජෙතබ්බන්ති දස්සෙති. එකමන්තන්ති එත්ථ අන්තසද්දො සමීපදෙසත්ථො, කොටිදෙසත්ථො වා හොති, උපයොගවචනඤ්ච භුම්මත්ථෙ හොතීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘එකස්මිං පදෙසෙ’’ති. අත්ථිකපයොගෙ කරණස්ස සම්භවතො ආහ ‘‘බුද්ධාභිවාදනගමනෙන වා ධම්මස්සවනගමනෙන වා’’ති. අප්පාකිණ්ණන්ති එත්ථ අප්පසද්දො පටිසෙධත්ථොති ආහ ‘‘අනාකිණ්ණ’’න්ති. ‘‘අබ්බොකිණ්ණ’’න්තිපි පාඨො. අප්පනිග්ඝොසන්ති එත්ථ ‘‘අප්පසද්ද’’න්තිපදෙන වචනසද්දස්ස ගහිතත්තා ඉමිනා පාරිසෙසනයෙන නගරනිග්ඝොසසද්දොයෙව ගහෙතබ්බොති ආහ ‘‘නගරනිග්ඝොසසද්දෙන අප්පනිග්ඝොස’’න්ති. තීසු පාඨෙසු පඨමෙන පාඨෙන ජනස්ස වාතො ජනවාතො, තෙන විරහිතං විජනවාතන්ති විකප්පං දස්සෙති. දුතියෙන ජනස්ස වාදො ජනවාදො, තෙන විරහිතං විජනවාදන්ති විකප්පං දස්සෙති. තතියෙන ජනස්ස පාතො සඤ්චරණං ජනපාතො, තෙන විරහිතං විජනපාතන්ති විකප්පං දස්සෙති. රහස්සං කරීයති එත්ථාති රාහස්සෙය්‍යකං. මනුස්සානං රාහස්සෙය්‍යකං මනුස්සරාහස්සෙය්‍යකන්ති වචනත්ථං දස්සෙති ‘‘මනුස්සාන’’න්තිආදිනා.

14. සාරිපුත්තමොග්ගල්ලාන පබ්බජ්ජාකථා

60. ‘‘තෙති සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානා. අගමංසු කිරාති යොජනා. තත්‍රාති ගිරග්ගසමජ්ජෙ. අථාති පරිවිතක්කනානන්තරං. තස්සාති සඤ්චයස්ස. පාරන්ති පරතීරං. එත්ථාති තුම්හාකං වාදෙ. ඉදන්ති අයං වාදො එත්තකොයෙවාති අත්ථො. යොති යො කොචි. ත්වඤ්ච අහඤ්ච අම්හෙ, තෙසු. නාමතුම්හසඞ්ඛාතෙසු හි තීසු සද්දෙසු එකසෙසෙන කත්තබ්බෙසු පච්ඡිමස්සෙව එකසෙසො කාතබ්බො. තෙනාති කතිකකරණහෙතුනා.

සංඛෙපෙන වුත්තං විත්ථාරෙන දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඉදං හී’’තිආදි. අත්ථීකෙහීති අමතෙන අත්ථිකෙහි. උපඤ්ඤාතං මග්ගන්ති අමතස්ස මග්ගො උපගන්ත්වා ඤාතො. ඤාතො චෙව උපගතො චාති සහ උපසග්ගෙන පදං පරිවත්තිත්වා අත්ථං කථෙන්තො උපසග්ගත්ථො ච ධාතුත්ථො ච විසුංයෙව හොතීති ඤාපෙති. අත්ථිකෙහි අම්හෙහි උපඤ්ඤාතං නිබ්බානං මග්ගං මග්ගන්තො අනුබන්ධෙය්‍යන්ති වා දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අථ වා’’තිආදි. මග්ගඵලපච්චවෙක්ඛණඤාණෙහි උපගන්ත්වා ඤාතබ්බන්ති උපඤ්ඤාතං නිබ්බානං. මග්ගධාථුයා අන්වෙසනත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පරියෙසන්තො’’ති.

සාරිපුත්තොපි පඤ්හං පුච්ඡීති සම්බන්ධො. කමණ්ඩලුතොති කුණ්ඩිකතො. අත්තනො ච පරෙසඤ්ච අකථනෙන අන්තරෙ විවරං පටිසන්දහතීති පටිසන්ධාරො, තං. එත්ථාති ‘‘න ත්‍යාහං සක්කොමී’’තිපදෙ. අධිප්පායො එවං වෙදිතබ්බොති යොජනා. එත්තකන්ති එත්තකං පඤ්හං. ඉමස්සාති පරිබ්බාජකස්ස. අවිසයභාවන්ති අත්තනො අවිසයභාවං.

හෙතුං පටිච්ච භවන්තීති හෙතුප්පභවාති වචනත්ථෙන පඤ්චක්ඛන්ධා හෙතුප්පභවා නාමාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘හෙතුප්පභවා නාම පඤ්චක්ඛන්ධා’’ති. තෙනාති ‘‘යෙ ධම්මා හෙතුප්පභවා’’ති පදෙන. අස්සාති සාරිපුත්තපරිබ්බාජකස්ස. ‘‘තෙසං හෙතු නාම සමුදයසච්ච’’න්ති ඉමිනා හිනොති එතස්මා ඵලන්ති හෙතූති වචනත්ථෙන සමුදයසච්චං හෙතු නාමාති දස්සෙති. තඤ්චාති සමුදයසච්චඤ්ච. තෙසන්ති එත්ථ තසද්දස්ස විසයං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘උභින්නම්පි සච්චාන’’න්ති. අපවත්තිවසෙන නිරුජ්ඣති එත්ථාති නිරොධො. තඤ්චාති නිරොධඤ්ච. තෙනාති ‘‘තෙසඤ්ච යො නිරොධො’’තිපදෙන. අස්සාති සාරිපුත්තපරිබ්බාජකස්ස. එත්ථාති ඉමිස්සං ගාථායං, චතූසු සච්චෙසු වා. නයතොති නානන්තරිකනයතො, අවිනාභාවනයතො වා, නෙත්තිදෙසනාහාරනයතො වා. තමෙවත්ථං පාකටං කරොන්තො ආහ ‘‘නිරොධෙ හී’’තිආදි. එකදෙසසරූපෙකසෙසනයෙන වා මග්ගසච්චං ගහෙතබ්බන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අථ වා’’තිආදි. නිරොධො ච නිරොධූපායො ච නිරොධොති එකදෙසසරූපෙකසෙසො කාතබ්බො. තෙසඤ්චාති එත්ථ අවුත්තසම්පිණ්ඩනත්ථෙන චසද්දෙන මග්ගසච්චං ගහෙතබ්බන්තිපි වදන්ති. අයං නයො අට්ඨකථායං න වුත්තො. තමෙවත්ථන්ති චතුසච්චසඞ්ඛාතං තමෙවත්ථං. පටිපාදෙන්තොති නිගමෙන්තො.

‘‘සචෙපී’’ති ඉමිනා යදීති පදස්සත්ථං වණ්ණෙති. ‘‘එත්තකමෙවා’’ති ඉමිනා තාවදෙවාති පදස්සත්ථං වණ්ණෙති. ‘‘ඉතො උත්තරි නත්ථී’’ති ඉමිනා එවකාරස්ස ඵලං දස්සෙති. ඉතොති සොතාපත්තිඵලතො. ‘‘ඉදං…පෙ… පත්තබ්බ’’න්ති ඉමිනා ‘‘එත්තකමෙවා’’ති පදස්ස අත්ථසරූපං දස්සෙති. ‘‘එසො එව ධම්මො’’ති ඉමිනා ‘‘එසෙව ධම්මො’’තිපදස්ස අත්ථං වණ්ණෙති. පච්චබ්‍යත්ථාති පතිඅවපුබ්බො ඉධාතු පටිවිද්ධත්ථොති ආහ ‘‘පටිවිද්ධත්ථා’’ති. තුම්හෙහීති අස්සජිත්ථෙරං සන්ධායාහ. ඉමිනා ‘‘පච්චබ්‍යත්ථා’’ති එත්ථ හිය්‍යත්තනීපරස්සපදමජ්ඣිමපුරිසබහුවචනත්ථවිභත්තිං දීපෙති. කප්පනහුතෙහීති කප්පානං නහුතෙහි, කොටිපකොටිසතසහස්සානං සතෙහි නහුතෙහීති අත්ථො. අබ්භතීතන්ති අභිඅතීතං. අම්හෙහි අදිට්ඨමෙව හුත්වා අතික්කමාපිතන්ති අත්ථො.

62. ආරම්මණභූතස්ස නිබ්බානස්ස ගම්භීරත්තා ආරම්මණිකභූතං ඤාණම්පි ගම්භීරමෙවාධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘ගම්භීරස්ස ච ඤාණස්සා’’ති. යථා හි සණ්හවත්ථස්ස සිබ්බනත්ථාය සණ්හසූචි අධිප්පෙතාති. උපධීනං සම්මා ඛයට්ඨෙන නිබ්බානං උපධිසඞ්ඛයං නාමාති ආහ ‘‘උපධිසඞ්ඛයෙති නිබ්බානෙ’’ති. තදාරම්මණායාති තංනිබ්බානාරම්මණාය. විමුත්තියාති ඵලවිමුත්තියා. සාවකපාරමීඤාණෙති අග්ගසාවකපාරමීඤාණෙ. තෙසූති සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානෙසු. අඩ්ඪමාසෙන අරහත්තෙ පතිට්ඨිතොති සම්බන්ධො.

අතීතෙති කප්පසතසහස්සාධිකෙ අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යමත්ථකෙ. තස්සාති බුද්ධස්ස සන්තිකෙ අග්ගසාවකභාවං පත්ථෙසීති යොජනා. අස්සමෙති මුනීනං ඨානෙ. තඤ්හි ආ කොධං, ආ භුසො වා රාගාදයො සමෙන්ති එත්ථාති අස්සමොති වුච්චති, තස්මිං. පත්ථයිත්වා ච පෙසෙසීති සම්බන්ධො. තත්ථාති නීලුප්පලමණ්ඩපෙ. තෙසූති තාපසසෙට්ඨීසු.

63. යෙසන්ති කුලානං. ‘‘විධවභාවායා’’ති ඉමිනා විධවාය භාවො වෙධබ්‍යන්ති වචනත්ථං දස්සෙති. විධවාති ච පතිසුඤ්ඤා. සා හි ධවෙන විගතාති ‘‘විධවා’’ති ච, විගතො ධවො ඉමිස්සාති ‘‘විධවා’’ති ච වුච්චති. උභයෙනාපීති පුත්තපබ්බජ්ජපතිපබ්බජ්ජසඞ්ඛාතෙන දුවිධෙනපි.

සඤ්චයානීති එත්ථ නිස්සයූපචාරෙන නිස්සයෙ නිස්සිතූපචාරො හොතීති ආහ ‘‘සඤ්චයස්ස අන්තෙවාසිකානී’’ති. අථ වා ණපච්චයො තස්සෙදමත්ථෙ හොතීති ආහ ‘‘සඤ්චයස්ස අන්තෙවාසිකානී’’ති. ‘‘මගධාන’’න්ති බහුවචනවසෙන වුත්තත්තා ජනපදස්ස නාමන්ති ආහ ‘‘මගධානං ජනපදස්සා’’ති. ගිරිබ්බජන්ති එත්ථ වජො වියාති වජො, ගිරි. වජසදිසො ගිරි එත්ථාති ගිරිබ්බජං පදහෙට්ඨුපරියවසෙන, නගරං. ‘‘මහාවීරියවන්තො’’ති ඉමිනා මහන්තො වීරො එතෙසං තථාගතානන්ති මහාවීරාති වචනත්ථං දස්සෙති. ධම්මෙන නයමානානං කා උසූයා විජානතන්ති එත්ථ කච්චායනනයෙන (කච්චායනෙ 277 සුත්තෙ) උසූයපයොගෙ සම්පදානං හොතීති ආසඞ්කා භවෙය්‍යාති ආහ ‘‘භුම්මත්ථෙ සාමිවචනං, උපයොගත්ථෙ වා’’ති. විජානන්තානන්ති විජානන්තෙසු තථාගතෙසු, විජානන්තෙ වා.

15. උපජ්ඣායවත්තකථා

64. අනුපජ්ඣායකාති එත්ථ වජ්ජාවජ්ජං උපගන්ත්වා ඣායතීති උපජ්ඣායො, සො නත්ථි එතෙසන්ති අනුපජ්ඣායකාති අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘වජ්ජාවජ්ජ’’න්තිආදි. ‘‘පිණ්ඩාය චරණකපත්ත’’න්ති ඉමිනා පිණ්ඩාය උද්දිස්ස, උට්ඨහිත්වා වා තිට්ඨති අනෙනාති උත්තිට්ඨො, සොයෙව පත්තො උත්තිට්ඨපත්තොති අත්ථං දස්සෙති. ‘‘උත්තිට්ඨෙ න පමජ්ජෙය්‍යා’’තිආදීසු (ධ. ප. 168) පන පිණ්ඩාය චරණං ‘‘උත්තිට්ඨ’’න්ති වුච්චති. තස්මා තත්ථ පිණ්ඩාය උද්දිස්ස, උට්ඨහිත්වා වා තිට්ඨනං උත්තිට්ඨන්ති වචනත්ථො කාතබ්බො. ‘‘පිණ්ඩාය චරණපත්ත’’න්ති ඉදං වචනං ‘‘තස්මිඤ්හි මනුස්සා උච්ඡිට්ඨසඤ්ඤිනො’’තිපදං ලඞ්ඝිත්වා ‘‘තස්මා උත්තිට්ඨපත්තන්ති වුත්ත’’න්තිපදෙන යොජෙතබ්බං, තස්මා පිණ්ඩාය චරණකපත්තත්තා උත්තිට්ඨපත්තන්ති වුත්තන්ති වුත්තං හොති. තස්මිං මනුස්සා කිංසඤ්ඤිනොති ආහ ‘‘තස්මිඤ්හි මනුස්සා උච්ඡිට්ඨසඤ්ඤිනො’’ති. තස්මිඤ්හි තස්මිං එව උත්තිට්ඨපත්තෙ පබ්බජිතානං පරිභොගභාවෙන මනුස්සෙහි අවසජ්ජිතබ්බත්තා, අවඡඩ්ඩෙතබ්බත්තා වා මනුස්සා උච්ඡිට්ඨසඤ්ඤිනො හොන්තීති යොජනා. පබ්බජිතානං පිණ්ඩාය චරණකපත්තත්තා උත්තිට්ඨපත්තන්ති වුත්තං, මනුස්සානං පන අවසජ්ජිතපත්තත්තා උච්ඡිට්ඨපත්තන්ති වුත්තන්ති අධිප්පායො. උත්තිට්ඨ පත්තන්තිපදං වාක්‍යමෙව, න සමාසොතිපි දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අථ වා’’තිආදි. ‘‘උට්ඨහිත්වා’’ති ඉමිනා උත්තිට්ඨාති එත්ථ ත්වාලොපොති දස්සෙති. ‘‘ගහෙතු’’න්ති ඉමිනා පාඨසෙසං දස්සෙති. ගෙහසිතපෙමවසෙනාති ගෙහෙ නිස්සිතපෙමවසෙන, මෙත්තාපුබ්බඞ්ගමපෙමවසෙනාති අත්ථො. සගාරවා හුත්වා සප්පතිස්සා හුත්වා විහරන්තාති අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘උපට්ඨපෙත්වා’’ති. ‘‘සභාගජීවිකා’’ති ඉමිනා සභාගවුත්තිකාති එත්ථ වුත්තිසද්දො ජීවිකත්ථොයෙව, න විවරණාද්‍යත්ථොති දස්සෙති. උපජ්ඣායභාවං සම්පටිච්ඡති එතෙහීති උපජ්ඣායභාවසම්පටිච්ඡනානි, තානියෙව වෙවචනානි උපජ්ඣායභාවසම්පටිච්ඡනවෙවචනානි. තික්ඛත්තුන්ති උක්කට්ඨවසෙන වුත්තං, සකිම්පි වට්ටතියෙව. පදස්ස වසෙන විඤ්ඤාපෙතීති සම්බන්ධො. හීති සච්චං. එත්ථාති උපජ්ඣායගහණට්ඨානෙ. යදිදං වාචාය වා සාවනං, යදිදං කායෙන වා අත්ථවිඤ්ඤාපනං අත්ථි, ඉදමෙව සාවනඅත්ථවිඤ්ඤාපනමෙව උපජ්ඣායගහණන්ති යොජනා. සාධූති සම්පටිච්ඡනන්ති උපජ්ඣායෙන පඤ්චසු පදෙසු යස්මිං කිස්මිංචි වුත්තෙ සද්ධිවිහාරිකස්ස ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡනං. තන්ති කෙසඤ්චි වචනං. හීති සච්චං, යස්මා වා. එත්ථාති උපජ්ඣායගහණෙ. ‘‘න සම්පටිච්ඡනං අඞ්ග’’න්ති ඉමිනා ආයාචනදානානියෙව අඞ්ගානි නාමාති දස්සෙති. සද්ධිවිහාරිකෙනාපි ඤාතුන්ති සම්බන්ධො. ඉමිනා පදෙනාති ‘‘සාධූ’’ති ඉමිනා පදෙන.

තත්‍රායං සම්මාවත්තනාති එත්ථ තසද්දස්ස විසයං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘යං වුත්තං සම්මා වත්තිතබ්බ’’න්ති. ඉමිනා කිරියාවිසයභාවමෙව දීපෙති, න දබ්බවිසයභාවං. අයන්ති වුච්චමානා. අස්සාති සද්ධිවිහාරිකස්ස. ධොතපාදපරිහරණත්ථායාති ධොතස්ස පාදස්ස පංසුමක්ඛනාදීනං පරිහරණත්ථාය. තාති උපාහනායො. කාලස්සෙවාති පච්චූසකාලතොයෙව, නිස්සක්කත්ථෙ චෙතං සාමිවචනං. තතොති තෙහි තීහි දන්තකට්ඨෙහි, විභත්තඅපාදානමෙතං. තෙසු වා තීසු දන්තකට්ඨෙසු. යන්ති යං දන්තකට්ඨං. අථාති තස්මිං ගහණෙ.

තතොති සීතුණ්හොදකෙහි, සීතුණ්හොදකෙසු වා. වළඤ්ජෙතීති පරිභුඤ්ජති. උදකන්ති මුඛධොවනොදකං. ‘‘වච්චකුටිතො’’ති ඉමිනා පස්සාවකුටීපි ගහෙතබ්බා. එවන්ති සම්මජ්ජියමානෙ. අසුඤ්ඤන්ති ජනසද්දතො අතුච්ඡං. ආසනන්ති ථෙරස්ස ආසනං. තස්මින්ති ආසනෙ. නිසින්නස්ස ථෙරස්ස වත්තං කාතබ්බන්ති සම්බන්ධො. උක්ලාපො අස්මිං දෙසෙ අත්ථීති උක්ලාපොති අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කෙනචි කචවරෙන සංකිණ්ණො’’ති. එත්ථ ච සඞ්කාරො උච්ඡිට්ඨො කලාපො සමූහො උක්ලාපොති වචනත්ථෙන උක්ලාපොති වුච්චති. කචීයති බන්ධීයති අස්මිං දෙසෙති කචො, සො වරීයති ඉච්ඡීයති අනෙනාති කචවරොති වචනත්ථෙන කචවරොති වුච්චති. හත්ථෙනපීති එත්ථ පිසද්දො පිලොතිකෙනපීතිආදිං සඞ්ගණ්හාති.

එකතො කත්වාති එකතො සමානපටලං කත්වා. කස්මා සඞ්ඝාටීති ආහ ‘‘සබ්බං හී’’තිආදි. ‘‘සඞ්ඝටිතත්තා’’ති ඉමිනා සංහරිතබ්බාති සඞ්ඝාටීති වචනත්ථං දස්සෙති. නිවත්තිත්වා ඔලොකෙන්තං උපජ්ඣායං සංපාපුණාතීති යොජනා. එකෙන වා පදවීතිහාරෙනාති සම්බන්ධො. පත්තොයෙව උණ්හභාරිකෙසු පරියාපන්නොති පත්තපරියාපන්නො, පත්තෙ පරියාපන්නො යාගුආදිකො පත්තපරියාපන්නොතිපි යුජ්ජතියෙව. භික්ඛාචාරෙති භික්ඛාචාරට්ඨානෙ. යාගුයා වා ලද්ධායාති සම්බන්ධො. තස්සාති උපජ්ඣායස්ස. සො පත්තොති උණ්හාදීසු පරියාපන්නො සො පත්තො. අඤ්ඤත්‍ර වාති ආරාමාදීසු වා. තස්සාති උපජ්ඣායස්ස. වචනෙ අනිට්ඨිතෙති සම්බන්ධො. ඉතො පට්ඨායාති ‘‘න උපජ්ඣායස්ස භණමානස්සා’’ති එත්ථ වුත්තනකාරතො පට්ඨාය. ඉමිනා හෙට්ඨා වුත්තෙසු ‘‘නාතිදූරෙ ගන්තබ්බ’’න්තිආදීසු නකාරපටිසිද්ධෙසු ආපත්ති නත්ථීති දස්සෙති. යත්ථ කත්ථචීති ‘‘න ච උණ්හෙ චීවරං නිදහිතබ්බ’’න්තිආදීසු යෙසු කෙසුචි. අයන්ති දුක්කටාපත්ති. හීති සච්චං. ආපත්තිසාමන්තාති එත්ථ ආපත්තියා සාමන්තා ආපත්තිසාමන්තාති අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ආපත්තියා ආසන්න’’න්ති. ‘‘ආසන්න’’න්ති ඉමිනා සාමන්තාසද්දස්ස ආසන්නවෙවචනතඤ්ච උපයොගත්ථෙ නිස්සක්කවචනතඤ්ච දස්සෙති. ඊදිසං වචනං භන්තෙ වත්තුං වට්ටති නාමාති යොජනා.

ගාමතො පඨමතරන්ති ගාමතො උපජ්ඣායස්ස පඨමතරං. තෙනෙවාති උපජ්ඣායෙනෙව. නිවත්තන්තෙන සද්ධිවිහාරිකෙනාති සම්බන්ධො. ‘‘තින්ත’’න්ති වත්වා තමෙවත්ථං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘සෙදග්ගහිත’’න්ති. ඉමිනා සෙදෙන සීදතීති සින්නන්ති අත්ථං දස්සෙති. ‘‘අතිරෙකං කත්වා’’ති ඉමිනා උස්සාරෙත්වාතිපදස්ස අධිප්පායත්ථං දස්සෙති, උද්ධං උද්ධං සාරෙත්වාති වුත්තං හොති. පච්ඡිමවාක්‍යස්ස පුබ්බවාක්‍යකාරණභාවං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘කිං කාරණා’’ති. මජ්ඣෙ භඞ්ගස්ස දොසං ආවිකරොන්තො ආහ ‘‘සමං කත්වා’’තිආදි. තතොති සමං කත්වා සංහරණතො, නිච්චං භිජ්ජමානන්ති සම්බන්ධො. මජ්ඣෙ භඞ්ගතො වා, දුබ්බලන්ති සම්බන්ධො. එතන්ති ‘‘චතුරඞ්ගුලං කණ්ණං උස්සාරෙත්වා’’ති එතං වචනං. යථාති යෙනාකාරෙන සංහරියමානෙති සම්බන්ධො. චීවරභොගස්ස ඔරො අන්තො ඔභොගොති අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කායබන්ධන’’න්තිආදි.

යොති උපජ්ඣායො. ‘‘ගාමෙයෙවා’’ති වත්වා තමෙවත්ථං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘අන්තරඝරෙ වා පටික්කමනෙ වා’’ති. පටික්කමනෙ වාති භොජනසාලායං වා. තස්සාති උපජ්ඣායස්ස. ලද්ධා භික්ඛා යෙනාති ලද්ධභික්ඛො, තස්ස වා. පිණ්ඩපාතො හොතීති යොජනා. තස්සාති උපජ්ඣායස්ස. පිණ්ඩපාතො න හොතීති සම්බන්ධො. අත්තනා ලද්ධොපීති පිසද්දො උපජ්ඣායෙන ලද්ධොපීති අත්ථං සම්පිණ්ඩෙති. ආහරියතූති එත්ථ තුවිභත්ති පුච්ඡායං හොති, ආහරියතු කින්ති අත්ථො. කාලොති භොජනකාලො. භුඤ්ජිත්ථාති භුත්තො, තස්මිං සතීති සම්බන්ධො. උපකට්ඨොති මජ්ඣන්හිකස්ස ආසන්නො.

අනන්තරහිතායාති එත්ථ අන්තරධායතීති අන්තරහිතො, තට්ටිකචම්මඛණ්ඩාදි, නත්ථි අන්තරහිතො එතස්මිං පත්තභූමීනමන්තරෙති අනන්තරහිතොති අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අනත්ථතායා’’ති. කාළවණ්ණකතා වා සුධාබද්ධා වා නිරජමත්තිකා හොතීති යොජනා. තන්ති පත්තං. ධොතවාලිකායපීති සුද්ධවාලිකායපි. තත්ථාති පංසුරජසක්ඛරාදීසු. පුන තත්ථාති පණ්ණාධාරකෙසු. ඉදං වචනං වුත්තන්ති සම්බන්ධො. අභිමුඛෙනාති අත්තනො අභිමුඛෙන. සණිකන්ති සින්නං. අන්තෙ පනාති චීවරස්ස කොටියං පන. නික්ඛිපන්තස්ස සද්ධිවිහාරිකස්ස චීවරස්ස භොගොති යොජනා.

චුණ්ණං සන්නෙතබ්බන්ති එත්ථ චුණ්ණසමොධානෙන නෙතබ්බන්ති අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පිණ්ඩි කාතබ්බා’’ති. ‘‘එකස්මිං නිද්ධූමෙ ඨානෙ’’ති ඉමිනා එකමන්තන්ති එත්ථ එකස්මිං අන්තෙ ඨානෙති අත්ථං දස්සෙති. ජන්තාඝරෙති අග්ගිසාලායං. සා හි ජලති දිබ්බති අග්ගි එත්ථාති ජන්තා, ජනෙති සරීරසෙදමෙත්ථාති වා ජන්තා, සා එව ඝරං ජන්තාඝරන්ති වුච්චති, තස්මිං. පරිපූජාවසෙන කරීයතීති පරිකම්මන්ති අත්ථෙන අඞ්ගාරදානාදිකං පරිකම්මං නාමාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පරිකම්මං නාමා’’තිආදි.

‘‘න කෙනචි ගෙලඤ්ඤෙනා’’තිආදිනා උස්සහනස්ස කාරණං දස්සෙති. හීති සච්චං. අගිලානෙන සට්ඨිවස්සෙන සද්ධිවිහාරිකෙනාපි කාතබ්බන්ති යොජනා. අනාදරෙනාති වත්තකරණස්ස අනාදරෙන. නකාරපටිසංයුත්තෙසූති පටිසෙධවාචකෙන නකාරෙන පටිසංයුත්තෙසු. පදෙසූති ‘‘න උපජ්ඣායස්ස භණමානස්ස අන්තරන්තරා කථා ඔපාතෙතබ්බා’’තිආදීසු වාක්‍යෙසු. භූමියන්ති උපලක්ඛණවසෙන වුත්තං භිත්තියම්පි අපටිඝංසිතබ්බත්තා. ‘‘පිඨසඞ්ඝාටඤ්චා’’ති ඉමිනා කවාටපීළන්ති එත්ථ පීඨසද්දෙන පිඨසඞ්ඝාටං වුච්චති උත්තරපදලොපවසෙන වා එකදෙසවොහාරවසෙන වාති දස්සෙති. ‘‘අච්ඡුපන්තෙනා’’ති ඉමිනා අප්පටිඝංසන්තෙනාති එත්ථ ඝංසධාතුයා අත්ථං දස්සෙති. සම්මා තායති අත්තානඤ්ච පරඤ්ච අනෙනාති සන්තානං, තමෙව සන්තානකන්ති අත්ථෙන කීටකුලාවකමක්කටකසුත්තාදි සන්තානකං නාමාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සන්තානක’’න්තිආදි. උල්ලොකතොති විතානතො. තඤ්හි උද්ධං ලුචීයතෙ බන්ධීයතෙති උල්ලොකන්ති වුච්චති, චකාරස්ස කකාරමකත්වා ‘‘උල්ලොච’’න්තිපි වුච්චති. තොසද්දෙන ආකාරස්ස ස්මාවචනස්ස කාරියභාවං දස්සෙති. අපහරිතබ්බන්ති අපනෙතබ්බං. ‘‘අවහරිතබ්බ’’න්තිපි පාඨො, හෙට්ඨා හරිතබ්බං පාතෙතබ්බන්ති අත්ථො.

ආලොකසන්ධිභාගාති එත්ථ භාගසද්දස්ස ද්වන්දතො පරත්තා පුබ්බපදෙසුපි පච්චෙකං යොජෙතබ්බොති ආහ ‘‘ආලොකසන්ධිභාගා ච කණ්ණභාගා චා’’ති. තස්ස අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අන්තරබාහිරා’’තිආදි. ‘‘වාතපානකවාටකානී’’ති ඉමිනා ආලොකසන්ධිසද්දස්ස වාතපානකවාටකපරියායභාවං දස්සෙති. ‘‘කොණා’’ති ඉමිනා කණ්ණසද්දස්ස කොණවෙවචනභාවං දස්සෙති.

‘‘යථා පඨම’’න්තිආදිනා පඨමපඤ්ඤත්තමෙව පඤ්ඤපෙතබ්බං, න අඤ්ඤථාති දස්සෙති. ඉදං පතිරූපං පඨමපඤ්ඤත්තං සන්ධාය වුත්තං. පඨමපඤ්ඤත්තෙ අපතිරූපෙ අඤ්ඤථාපි පඤ්ඤපෙතබ්බං. එතදත්ථමෙවාති යථාපඤ්ඤත්තං පඤ්ඤපෙතබ්බස්ස අත්ථාය එව. සචෙ පඤ්ඤත්තං අහොසි, එවං සතීති යොජනා. ඉදන්ති භිත්තිං මොචෙත්වා පඤ්ඤාපනං. කටෙසු කිළඤ්ජෙසු සාරත්තා උත්තමත්තා කටසාරකොති වුච්චති. නිවත්තෙත්වාති සංහරිත්වා. පුරත්ථිමාති එත්ථ යකාරලොපෙන නිද්දෙසොති ආහ ‘‘පුරත්ථිමායා’’ති.

වූපකාසෙතබ්බොති එත්ථ කසධාතු ගත්‍යත්ථොති ආහ ‘‘අඤ්ඤත්ථ නෙතබ්බො’’ති. උපජ්ඣායං ගහෙත්වා අඤ්ඤත්ථ ගන්තබ්බොති අත්ථො. අඤ්ඤත්ථාති අඤ්ඤං ඨානං. විවෙචෙතබ්බන්ති එත්ථ දිට්ඨිගතතො උපජ්ඣායං විවෙචෙතබ්බන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘විස්සජ්ජාපෙතබ්බ’’න්ති. ‘‘අඤ්ඤො වත්තබ්බො’’ති වත්වා තස්ස ආකාරං දස්සෙති ‘‘ථෙර’’න්තිආදිනා. සො සො භික්ඛු යාචිතබ්බොති සම්බන්ධො. අඤ්ඤෙන දාපෙතබ්බොති අත්තනා අඤ්ඤෙන භික්ඛුනා උපජ්ඣායස්ස පරිවාසො දාපෙතබ්බොති අත්ථො. කින්ති නු ඛොති කෙන එව උපායෙන දදෙය්‍ය නුඛොති අත්ථො. ඉතිසද්දො හි අවධාරණත්ථො. අට්ඨකථායපි ඉමමෙව නයං දස්සෙති ‘‘කෙන නු ඛො උපායෙනා’’ති ඉමිනා. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු ‘‘කින්ති නු ඛො පටිකස්සෙය්‍යා’’තිආදිවාක්‍යෙසු. සත්තසු කම්මෙසු තිවිධස්ස උක්ඛෙපනීයකම්මස්ස ගරුකත්තා වුත්තං ‘‘උක්ඛෙපනීයං අකත්වා’’ති. තමෙවත්ථං විත්ථාරෙන්තො ආහ ‘‘තෙන හී’’තිආදි.

තෙන සද්ධිවිහාරිකෙන යාචිතබ්බාති සම්බන්ධො. සචෙ කරොන්තියෙවාති භික්ඛූ සචෙ කම්මං කරොන්තියෙව. පුන සචෙ කරොන්තියෙවාති භික්ඛූ සචෙ උක්ඛෙපනීයකම්මං කරොන්තියෙව. අථාති තස්මිං කම්මෙ කතෙ. ඉතීති එවං යාචනෙන. නන්ති තං උපජ්ඣායං.

සම්පරිවත්තකන්ති එත්ථ ‘‘පිණ්ඩුක්ඛෙපක’’න්තිආදීසු (පාචි. 620) විය සම්පරිවත්තකන්තිපදං කිරියාවිසෙසනං, කපච්චයො ච විච්ඡත්ථොති ආහ ‘‘සම්පරිවත්තෙත්වා සම්පරිවත්තෙත්වා’’ති. යදීති යාව. යදිසද්දො හි යාවපරියායො, තෙන වුත්තං ‘‘න තාව පක්කමිතබ්බ’’න්ති. යාව අප්පමත්තකම්පි රජනං ගලති, න තාව පක්කමිතබ්බන්ති යොජනා. විසභාගපුග්ගලෙනාති විසභාගෙන පුග්ගලෙන කරණභූතෙන. න උපජ්ඣායං අනාපුච්ඡා ගාමො පවිසිතබ්බොති එත්ථ න අඤ්ඤෙනෙව කරණීයෙන පවිසිතබ්බො. පිණ්ඩාය පන පවිසිතබ්බොති ආසඞ්කා භවෙය්‍යාති ආහ ‘‘පිණ්ඩාය වා’’තිආදි. ‘‘අනාපුච්ඡිත්වා’’ති ඉමිනා අනාපුච්ඡාති එත්ථ ආකාරො ත්වාපච්චයස්ස කාරියොති දස්සෙති. භික්ඛාචාරන්ති භික්ඛාය චරණට්ඨානං, උපජ්ඣායෙන ගන්තබ්බන්ති යොජනා. පරිවෙණන්ති උපජ්ඣායස්ස පරිවෙණං. පස්සතීති උපජ්ඣායං පස්සති.

දස්සනත්ථාය වාති අසුභදස්සනත්ථාය වා. ඉමිනාපි වාසත්ථාය එව න ගන්තබ්බන්ති ආසඞ්කං නිවත්තෙති. කම්මන්ති පක්කමනස්ස කාරණං කම්මං. අනනුජානනං සන්ධාය වුත්තං ‘‘යාවතතිය’’න්ති. තන්ති උපජ්ඣායං. අස්සාති සද්ධිවිහාරිකස්ස. ‘‘න සම්පජ්ජතී’’ති ඉමිනා සචෙ සම්පජ්ජති, න පක්කමිතබ්බාති දස්සෙති. කෙවලන්ති විනා උද්දෙසාදිසම්පජ්ජනෙහි. එවරූපෙ උපජ්ඣායෙ නිවාරෙන්තෙපීති යොජනා. ‘‘ගෙලඤ්ඤතො’’ති ඉමිනා වුට්ඨානසද්දස්ස අවධිඅපෙක්ඛතං දස්සෙති. අස්සාති උපජ්ඣායස්ස. අඤ්ඤොති අත්තනා අඤ්ඤො. තස්සාති අඤ්ඤස්ස භික්ඛුස්ස.

16. සද්ධිවිහාරිකවත්තකථා

67. සම්මාවත්තනායං විනිච්ඡයො එවං වෙදිතබ්බොති යොජනා. උද්දෙසාදීහීති ආදිසද්දෙන පරිපුච්ඡාදයො සඞ්ගණ්හාති. සඞ්ගහසද්දස්ස සඞ්ඛෙපගහණෙසුපි වුත්තිතො ‘‘අනුග්ගහො’’ති වුත්තං. අථ වා සම්මුඛා සඞ්ගහො ච පරම්මුඛා අනුග්ගහො ච කාතබ්බො. ආමිසෙන වා සඞ්ගහො, ධම්මෙන වා අනුග්ගහො. දිට්ඨධම්මිකත්ථාය වා සඞ්ගහො, සම්පරායිකත්ථාය වා අනුග්ගහො. ලොකියත්ථාය වා සඞ්ගහො, ලොකුත්තරත්ථාය වා අනුග්ගහො කාතබ්බො. තත්ථාති යං වුත්තං ‘‘උද්දෙසෙන පරිපුච්ඡාය ඔවාදෙන අනුසාසනීයා’’ති. තත්ථ උද්දිසනං උද්දෙසොති වචනත්ථෙන පාළිවාචනා උද්දෙසො නාමාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘උද්දෙසොති පාළිවාචනා’’ති. ‘‘පාළියා අත්ථවණ්ණනා’’ති ඉමිනා පුනප්පුනං, සමන්තතො වා පාළියා අත්ථස්ස පුච්ඡනං පරිපුච්ඡාති අත්ථං දස්සෙති. වත්ථුස්මින්ති චාරිත්තවාරිත්තවත්ථුස්මිං. ඉදන්ති චාරිත්තං. පුන ඉදන්ති වාරිත්තං. ‘‘වචන’’න්ති ඉමිනා ඔවදනං ඔවාදොති වචනත්ථං දස්සෙති. ඔතිණ්ණෙ වත්ථුස්මිං ‘‘ඉදං කරොහි, ඉදං මා කරිත්ථා’’ති වචනං අනුසාසනී නාමාති යොජනා. ‘‘පුනප්පුනං වචන’’න්ති ඉමිනා අනුසාසනීති එත්ථ අනුසද්දස්ස නඋපච්ඡින්නත්ථං දස්සෙති. ‘‘සචෙ උපජ්ඣායස්ස පත්තො හොතී’’ති සාමඤ්ඤතො වුත්තෙපි න පකතිපත්තො හොති, අථ ඛො අතිරිත්තපත්තො හොතීති ආහ ‘‘අතිරෙකපත්තො’’ති. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු ‘‘සචෙ උපජ්ඣායස්ස චීවරං හොතී’’තිආදීසු පදෙසු. අඤ්ඤොපීති පත්තචීවරෙහි අඤ්ඤොපි. සමණපරික්ඛාරොති ඡත්තුපාහනාදි සමණපරික්ඛාරො. ඉධාති සද්ධිවිහාරිකවත්තෙ. නයෙනාති ඤායෙන. උප්පජ්ජමානඋපායපරියෙසනන්ති උප්පජ්ජමානස්ස, උප්පජ්ජමානත්ථාය වා උපායස්ස පරියෙසනං. ඉතොති ‘‘කින්ති නු ඛො සද්ධිවිහාරිකස්ස පරික්ඛාරො උප්පජ්ජියෙථා’’ති පාළිතො. චීවරං රජන්තෙනාති එත්ථ රජන්තෙන උපජ්ඣායෙනාති අත්ථො න දට්ඨබ්බො, සද්ධිවිහාරිකෙනාති අත්ථො එවාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘උපජ්ඣායතො උපායං සුත්වා රජන්තෙනා’’ති. උපජ්ඣායතො උපායන්ති උපජ්ඣායතො ලද්ධං උපායං.

නසම්මාවත්තනාදිකථා

68. උපජ්ඣායවත්තන්ති උපජ්ඣායම්හි වත්තිතබ්බං වත්තං. සොති සද්ධිවිහාරිකො. දුක්කටං ආපජ්ජතීති අස්ස, සො වා දුක්කටං ආපජ්ජතීති යොජනා. පණාමෙතබ්බොති එත්ථ පපුබ්බ නමුධාතු අත්ථපකරණාදිවසෙන ඉධ අපසාදනත්ථොති ආහ ‘‘අපසාදෙතබ්බො’’ති. අධිමත්තන්ති අධිකප්පමාණං. ගෙහසිතපෙමන්ති මෙත්තාසිනෙහං. වුත්තපටිපක්ඛනයෙනාති කණ්හපක්ඛෙ වුත්තෙන පටිපක්ඛෙන නයෙන. අලං පණාමෙතුන්ති එත්ථ අලංසද්දස්ස අරහත්ථපටික්ඛිත්තෙසු ද්වීසු අත්ථෙසු අරහත්ථොති ආහ ‘‘යුත්තො පණාමෙතු’’න්ති.

සාතිසාරො හොතීති එත්ථ පකතිභාවං අතික්කමිත්වා සරණං පවත්තනං අතිසාරො, දොසො. සංවිජ්ජති සො එතස්සාති සාතිසාරොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සදොසො හොතී’’ති. තස්සත්ථං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘ආපත්තිං ආපජ්ජතී’’ති. ආපත්තින්ති දුක්කටාපත්තිං. තන්ති වත්තං.

තෙසන්ති සද්ධිවිහාරිකානං. වත්තන්ති බහුකානං සද්ධිවිහාරිකානං වත්තං. සාදියනං වා…පෙ… බාලො හොතීති එත්ථ බාලස්ස කාරණං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘සාදියනං වා අසාදියනං වා න ජානාතී’’ති. සාදියනස්ස වා අසාදියනස්ස වා අජානනත්තා බාලො හොතීති වුත්තං හොති. අජානනස්ස කාරණං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘බාලො හොතී’’ති. බාලත්තා සාදියනං වා අසාදියනං වා න ජානාතීති වුත්තං හොති. තෙසූති බහුකෙසු සද්ධිවිහාරිකෙසු. තස්සාති වත්තසම්පන්නභික්ඛුස්ස. තෙසන්ති ඉතරෙසං සද්ධිවිහාරිකානං.

රාධබ්‍රාහ්මණවත්ථුකථා

69. කිඤ්චාපි ආයස්මා සාරිපුත්තො ජානාතීති යොජනා. ඉමිනා ‘‘කිං නු ඛො අජානන්තො පුච්ඡී’’ති ආසඞ්කං නිවාරෙති. භගවා අනුඤ්ඤාතුකාමො හොතීති සම්බන්ධො. පනසද්දො ගරහත්ථො, තථා ජානන්තොපීති අත්ථො. ලහුකන්ති හෙතුඅන්තොගධවිසෙසනං. ලහුකත්තා පටික්ඛිපිත්වාති වුත්තං හොති. අස්සාති භගවතො, අජ්ඣාසයන්ති සම්බන්ධො. ‘‘අජ්ඣාසයං විදිත්වා’’තිවචනස්ස යුත්තිං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘බුද්ධානං හී’’තිආදි. හීති සච්චං. අයඤ්චාති සාරිපුත්තත්ථෙරො ච. අග්ගොති කොටිඋක්කංසො. සෙට්ඨොති පවරො උත්තමො.

‘‘බ්‍යත්තෙන භික්ඛුනා පටිබලෙනා’’ති එත්ථ බ්‍යත්තපටිබලානං විසෙසං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘බ්‍යත්තො නාමා’’තිආදි. තත්ථ යස්ස සාට්ඨකථං විනයපිටකවාචුග්ගතං පවත්තති, අයං බ්‍යත්තො නාමාති යොජනා. තස්මින්ති විනයපිටකං වාචුග්ගතභික්ඛුම්හි. යස්සාති භික්ඛුනො. සුග්ගහිතන්ති සාට්ඨකථාය සුට්ඨු ගහිතං. අයම්පීති පිසද්දො පුරිමභික්ඛුං අපෙක්ඛති. ඉමස්මිං අත්ථෙති ඉමස්මිං වත්ථුම්හි, ඉමස්මිං විසයෙති අත්ථො. බ්‍යතිරෙකාන්වයවසෙන පටිබලං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යො පනා’’තිආදි. යො පන න සක්කොතීති සම්බන්ධො. කස්මාති ආහ ‘‘කාසසොසසෙම්හාදිනා වා’’තිආදි. තත්ථ කාසො ච සොසො ච සෙම්හො ච, තෙ ආදයො යස්ස ගෙලඤ්ඤස්සාති කාසසොසසෙම්හාදි, ආදිසද්දෙන එළමූගාදයො සඞ්ගණ්හාති. ඔට්ඨො ච දන්තො ච ජිව්හා ච, තා ආදයො යෙසං තාලුආදීනන්ති ඔට්ඨදන්තජිව්හාදයො, තෙසං. පදබ්‍යඤ්ජනෙහීති පදඅක්ඛරෙහි. බ්‍යඤ්ජනසද්දො හෙත්ථ අක්ඛරවාචකො. හාපෙතීති ගලත්තා හාපෙති. අඤ්ඤථා වා වත්තබ්බන්ති අඤ්ඤෙන සිථිලාදිනා ආකාරෙන වා වත්තබ්බං. අඤ්ඤථා වදතීති අඤ්ඤෙන ධනිතාදිආකාරෙන වදති. තබ්බිපරීතොති තස්ස අපටිබලස්ස විපරීතො භික්ඛූති සම්බන්ධො. තතොති ජානාපෙතබ්බතො. යන්ති යං ආකාරං ධාතුකම්මමෙතං, සඞ්ඝොති කාරිතකම්මමෙතං. ඉධ කාරිතකම්මං කිතො වදති.

71. උපසම්පන්නසමනන්තරාති එත්ථ උපසම්පන්නස්ස සමනන්තරාති අත්ථං නිවාරෙන්තො ආහ ‘‘උපසම්පන්නො හුත්වාව සමනන්තරා’’ති. එවසද්දෙන චිරකාලං නිවත්තෙති. උල්ලුම්පතූති එත්ථ උපුබ්බලුපධාතුයා උපසග්ගවසෙන වා අත්ථාතිසයවසෙන වා ධාතූනමනෙකත්ථත්තා ඉධ උපුබ්බධරධාතුයා අත්ථෙ වත්තතීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘උද්ධරතූ’’ති. උට්ඨාපෙත්වා, උක්ඛිපිත්වා වා ධරතූති අත්ථො. තමෙවත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අකුසලා’’තිආදි. තත්ථ ‘‘අකුසලා වුට්ඨාපෙත්වා’’ති ඉමිනා සහාවධිනා උත්‍යූපසග්ගස්ස අත්ථං දස්සෙති. ‘‘කුසලෙ පතිට්ඨාපෙතූ’’ති ඉමිනා සහාධාරෙන ධරධාතුස්ස අත්ථං දස්සෙති. උත්‍යූපසග්ගස්ස උක්ඛිපනත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සාමණෙරභාවා වා උද්ධරිත්වා’’ති. ‘‘පටිච්චා’’ති ඉමිනා උපාදායාති එත්ථ සමීපෙ ආදියිත්වාති සද්දත්ථමගහෙත්වා සඞ්කෙතත්ථවසෙන පාකටත්තා තස්ස සඞ්කෙතත්ථං දස්සෙති, අධිප්පායත්ථං දස්සෙතීති අත්ථො.

73. අධිට්ඨිතාති එත්ථ අධි නිච්චවසෙන ඨාති පවත්තතීති අධිට්ඨිතාති වචනත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘නිච්චප්පවත්තිනී’’ති. කස්මා චත්තාරො පච්චයා නිස්සයාති වුත්තාති ආහ ‘‘යස්මා’’තිආදි. ‘‘චත්තාරො’’තිආදිනා චත්තාරො පච්චයෙ නිස්සාය අත්තභාවො සෙති පවත්තතීති නිස්සායාති අවුත්තකම්මත්ථං දස්සෙති.

18. ආචරියවත්තකථා

75. කින්තායන්ති එත්ථ එකාරලොපවසෙන සන්ධි හොතීති ආහ ‘‘කිංතෙ අය’’න්ති. ‘‘ඔවදිතබ්බොති’’ඉමිනා ඔවදියොති එත්ථ ණ්‍යපච්චයස්ස කම්මත්ථං දස්සෙති. ‘‘තදත්ථායා’’ති ඉමිනා ‘‘යදිදං ගණබන්ධික’’න්ති උත්තරවාක්‍යෙ යංසද්දං දිස්වා පුබ්බවාක්‍යෙ තංසද්දං ඤාපෙති, තස්ස බාහුල්ලස්ස අත්ථායාති අත්ථො.

76. සොති පසූරො පරිබ්බාජකො. තෙනාති උදායිත්ථෙරෙන. සහධම්මිකන්ති සහ ධම්මෙන කාරණෙන. බ්‍යත්තො තාව පුබ්බෙ වුත්තලක්ඛණො හොතු, පටිබලො පන කථං ඤාතබ්බොති ආහ ‘‘යො පනා’’තිආදි. යො පන සක්කොතීති සම්බන්ධො. චාති සච්චං. එතන්ති පටිබලත්තං, ‘‘පඤ්චහි…පෙ… විනෙතු’’න්තිවචනං වා.

77. තිත්ථියපක්ඛසඞ්කන්තෙසූති තිත්ථියසඞ්ඛාතං සාසනස්ස පටිපක්ඛං සඞ්කමන්තෙසු. ආචාරසමාචාරසික්ඛාපනකන්ති අතිවිය චරිතබ්බං ආභිසමාචාරිකසීලං සික්ඛාපනකං. ඉමිනා ආචාරං සික්ඛාපෙතීති ආචරියොති වචනත්ථං දස්සෙති. නාමමත්තමෙවාති ‘‘ආචරියො’’ති වා ‘‘අන්තෙවාසිකො’’ති වා නාමමත්තමෙව. නානන්ති උපජ්ඣායතො වා සද්ධිවිහාරිකතො වා නානං.

20. පණාමනාඛමාපනාකථා

80. යං ලක්ඛණං වුත්තන්ති සම්බන්ධො. නිස්සයන්තෙවාසිකෙන කාතබ්බන්ති යොජනා. පබ්බජ්ජාඋපසම්පදාධම්මන්තෙවාසිකෙහීති පබ්බජ්ජන්තෙවාසිකෙන ච උපසම්පදන්තෙවාසිකෙන ච ධම්මන්තෙවාසිකෙන ච. එතෙසන්ති පබ්බජ්ජාඋපසම්පදාධම්මන්තෙවාසිකානං. එතෙසූති එතෙසු තීසු අන්තෙවාසිකෙසු. ආචරියස්සාති පබ්බජ්ජන්තෙවාසිකො පබ්බජ්ජාචරියස්ස, උපසම්පදන්තෙවාසිකො උපසම්පදාචරියස්සාති අත්ථො. සමීපෙති නිස්සයාචරියස්ස ච ධම්මාචරියස්ස ච ආසන්නෙ. තස්මාති යස්මා අන්තෙවාසිකෙන ආචරියම්හි සම්මා වත්තිතබ්බං, තස්මා. ආචරියෙනාපීති නිස්සයපබ්බජ්ජා උපසම්පදා ධම්මාචරියෙනාපි. ඔවාදාචරියො තෙසු සඞ්ගහං ගච්ඡති. තෙසූති චතූසු අන්තෙවාසිකෙසු.

22. නිස්සයපටිප්පස්සද්ධිකථා

ආණත්තිවිනිච්ඡයො

83. ‘‘නිස්සයපටිපස්සද්ධීසූ’’ති සමූහාධාරො. ‘‘උපජ්ඣායො පක්කන්තො වාතිආදීසූ’’ති අවයවාධාරො. ‘‘විප්පවසිතුකාමො’’ති ඉමිනා නිරාලයභාවං දස්සෙති. එවං ගතෙති එවං උපජ්ඣායෙ ගතෙති යොජනා. අඤ්ඤදාපීති අඤ්ඤස්මිම්පි කාලෙ. උපජ්ඣායෙන පවාසිතකාලෙති අත්ථො. එකසම්භොගපරිභොගොති අත්තනා වා උපජ්ඣායෙන වා එකො පච්චයසම්භොගො ච ධම්මපරිභොගො ච. එකදිවසම්පීති පිසද්දො ගරහත්ථො, ද්විහාදිකං පන පගෙවාති අත්ථො. පරිහාරො නත්ථීති ආපත්තිපරිහාරො නත්ථි, ආපත්තියා පරිහරණං අපනයනං නත්ථීති අධිප්පායො. ලජ්ජී පෙසලොති ලජ්ජී හුත්වා පියසීලො භික්ඛූති සම්බන්ධො. තදහෙවාති තස්මිං උපජ්ඣායස්ස පක්කන්තඅහනි එව. තථාති යථා ‘‘උපජ්ඣායො ලහුං ආගමිස්සතී’’ති පුච්ඡති, තථා ‘‘අහං ලහුං ආගමිස්සාමී’’ති වුත්තන්ති අත්ථො. සචෙ වදතීති සචෙ ආචරියො වදතීති යොජනා. අස්සාති භික්ඛුස්ස. සභාගතන්ති ලජ්ජිපෙසලභාවං.

යාව ආගමනාති උපජ්ඣායස්ස යාව ආගමනා. නන්ති උපජ්ඣායං. ‘‘වාසෙන්තියෙවා’’තිපදෙ කාරිතකම්මං. තත්ථාති උපජ්ඣායස්ස ගතට්ඨානෙ. තෙනාති උපජ්ඣායෙන. පවත්තීති පවත්තනං. නදීපූරෙන වා උපද්දුතොති සම්බන්ධො. නදීපූරත්තා උදකොසක්කනං ආගමෙති, චොරාදීනං උපද්දුතත්තා සහායෙ පරියෙසති. සොති උපජ්ඣායො.

‘‘නිස්සයපණාමනා’’ති ඉමිනා ආණාපනං ආණත්තීති වචනත්ථෙන නිස්සයපණාමනා ආණත්තීති වුච්චතීති දස්සෙති. නිස්සයපණාමනාති නිස්සයස්ස උපජ්ඣාචරියස්ස පණාමනා. තස්මා පණාමිතො හොතීති සම්බන්ධො. ‘‘ආපුච්ඡීතිආදිනා’’ති එත්ථ ආදිසද්දෙන ‘‘මා මං සුසානගමනං ආපුච්ඡී’’තිආදයො සඞ්ගණ්හාති. තෙනාති සද්ධිවිහාරිකෙන. ඛමාපෙතබ්බොති තිතික්ඛාපෙතබ්බො.

තාවාති මහාථෙරෙහි, මහාථෙරානං වා පඨමං. අඤ්ඤත්ථාති උපජ්ඣායස්ස විහාරතො අඤ්ඤං විහාරං. අප්පෙවාති අපි එව නාම ඛමෙය්‍යාති යොජනා. තත්‍රෙවාති අඤ්ඤත්ථෙව. දුබ්භික්ඛාදිදොසෙනාති එත්ථ ආදිසද්දෙන ඤාතිවියොගාදිදොසො ගහෙතබ්බො. තංයෙවාති අත්තනා වසිතං තමෙව ඨානං. අඤ්ඤස්සාති උපජ්ඣායතො අඤ්ඤස්ස භික්ඛුස්සාති සම්බන්ධො. ඉමිනා උපජ්ඣායෙන පරිච්චත්තත්තා උපජ්ඣායසමොධානෙ නිස්සයපටිප්පස්සද්ධි නත්ථීති දීපෙති.

සමොධානවිනිච්ඡයො

ආපුච්ඡිත්වාති =00 අන්තෙවාසිකං ආපුච්ඡිත්වා. තත්‍රාපීති ආචරියන්තෙවාසිකෙසුපි. කදාති කස්මිං කාලෙ. සායන්හෙ වා රත්තිංවාති අජ්ජ සායන්හෙ වා රත්තිං වා. තංඛණෙයෙවාති තස්මිං සම්පටිච්ඡනක්ඛණෙයෙව.

සො චාති අන්තෙවාසිකො ච. තතොති ගාමතො. සුගතොති සුට්ඨු ගතො, නිස්සයො පටිප්පස්සම්භතීති අධිප්පායො. අථාපීති පුන ච පරං. ආපුච්ඡිත්වා පක්කමනෙ විනිච්ඡයං දස්සෙත්වා ආපුච්ඡිත්වා පක්කමනෙ තං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ආචරියං අනාපුච්ඡා’’තිආදි. උපචාරසීමාතික්කමෙති උපචාරසීමාය අතික්කමෙ සති, අතික්කමනහෙතු වාති යොජනා. එත්ථ ච උපචාරසීමා නාම පරික්ඛිත්තස්ස විහාරස්ස පරික්ඛෙපොයෙව, අපරික්ඛිත්තස්ස පරික්ඛෙපාරහට්ඨානං.

සායන්හෙ වා රත්තිභාගෙ වාති අජ්ජ සායන්හෙ වා රත්තිභාගෙ වා. ස්වෙති සුවෙ.

බහිසීමන්ති උපචාරසීමතො බහි. තතොති බහිසීමතො. ද්වින්නං ලෙඩ්ඩුපාතානන්ති අන්තෙවාසිකතො ද්වින්නං ලෙඩ්ඩුපාතානං. අතික්කමිත්වාති උපචාරසීමතො බහි අන්තෙවාසිකසද්ධිවිහාරිකානං වසනට්ඨානතො අතික්කමිත්වා.

මුච්චිතුකාමොති අන්තෙවාසිකම්හා මුච්චිතුකාමො එව. පණාමෙතීති කායවාචාහි පණාමෙති. සාලයොති ආචරියෙ සාපෙක්ඛො. ‘‘නිරාලයො’’ති වත්වා තස්ස අත්ථං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘න දානී’’තිආදි. එවම්පීති ධුරෙ නික්ඛිත්තෙපි. උභින්නං ධුරනික්ඛෙපෙ සති, ධුරනික්ඛෙපහෙතු වා පටිප්පස්සම්භතීති යොජනා. පණාමිතෙන පටිපජ්ජිතබ්බන්ති සම්බන්ධො.

වුත්තමෙවත්ථං විත්ථාරෙන්තො ආහ ‘‘සචෙ හී’’තිආදි. ආචරියන්ති නිස්සයාචරියං. චෙතියං වා වන්දන්තං උපජ්ඣායන්ති සම්බන්ධො, මග්ගප්පටිපන්නං වා උපජ්ඣායන්ති යොජනා. දූරත්තාති දූරභාවතො. උපරිපාසාදෙති පාසාදස්ස උපරි. තන්ති උපජ්ඣායං. නිසින්නං උපජ්ඣායන්ති සම්බන්ධො.

සවනවසෙන සමොධානෙ විනිච්ඡයො එවං වෙදිතබ්බොති යොජනා. උපජ්ඣායස්ස සද්දන්ති සම්බන්ධො.

23. උපසම්පාදෙතබ්බපඤ්චකකථා