2. උපොසථක්ඛන්ධකං

68. සන්නිපාතානුජානනාදිකථා

132. උපොසථක්ඛන්ධකෙ තරන්ති ඔතරන්ති එත්ථාති තිත්ථං, උදකතිත්ථං, තිත්ථං වියාති තිත්ථං, ලද්ධීති ආහ ‘‘තිත්ථං වුච්චති ලද්ධී’’ති. ලද්ධි හි බහූනං ලද්ධිකානං ඔතරණට්ඨානත්තා තිත්ථං නාම. අඤ්ඤන්ති සාසනිකලද්ධිතො අඤ්ඤං. එතෙසන්ති පරිබ්බාජකානං. ඉතොති ඉමස්මා සාසනිකලද්ධිතො. යන්ති යං ධම්මජාතං. තෙසන්ති අඤ්ඤතිත්ථියානං පරිබ්බාජකානං. තෙ ලභන්තීති එත්ථ තසද්දො මනුස්සවිසයොති ආහ ‘‘තෙ මනුස්සා’’ති. මූගසූකරාති එත්ථ ථූලසරීරස්ස සූකරස්ස සද්දමත්තස්සාපි අභාවතො මූගසූකරො නාමාති ආහ ‘‘ථූලසරීරසූකරා’’ති.

135. අස්සාති භික්ඛුනො. සොති සම්පජානමුසාවාදො. කින්ති කිං ආපත්ති. දුක්කටන්ති පදස්ස දුක්කටං කම්මන්ති ආසඞ්කා භවෙය්‍යාති ආහ ‘‘දුක්කටාපත්තී’’ති. සා ච ඛො දුක්කටාපත්ති මුසාවාදලක්ඛණෙන න හොතීති යොජනා. කෙන හොතීති ආහ ‘‘භගවතො පන වචනෙනා’’ති. වචනෙනාති ච ‘‘සම්පජානමුසාවාදෙ කිං හොති? දුක්කටං හොතී’’ති (මහාව. 135) වචනෙන. අකිරියසමුට්ඨානාති ආවි කත්තබ්බාය ආපත්තියා අකරණෙන අකිරියසමුට්ඨානා.

මනුජෙනාති මනුස්සෙන. වාචාති වාචාය. යකාරස්ස හි ලොපො. ගිරන්ති සද්දං. පරෙති අඤ්ඤෙ පුග්ගලෙ. වාචසිකන්ති වාචාතො සමුට්ඨිතං. අයං පනෙත්ථ යොජනා – භික්ඛු කෙනචි ආසන්නෙ ඨිතෙන මනුජෙන වාචාය අනාලපන්තො හොති, පරෙ දූරෙ ඨිතෙ පුග්ගලෙ සන්ධාය ගිරං මහාසද්දං නො ච භණෙය්‍ය, එවම්පි වාචසිකමෙව ආපජ්ජෙය්‍යාති.

අන්තරායිකොති එත්ථ කරොත්‍යත්ථෙ ණිකපච්චයොති ආහ ‘‘අන්තරායකරො’’ති. ‘‘කිමත්ථායා’’ති ඉමිනා කිස්සාති එත්ථ තදත්ථෙ චතුත්ථීති දස්සෙති, හෙත්වත්ථොපි යුජ්ජතෙව. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු ‘‘දුතියස්ස ඣානස්ස අධිගමායා’’තිආදීසු. ඉතීතිආදි නිගමනං. උද්දෙසතො චාති ‘‘සුණාතු මෙ භන්තෙ සඞ්ඝො’’තිආදිඋද්දෙසතො ච. නිද්දෙසතො චාති ‘‘පාතිමොක්ඛන්ති ආදිමෙත’’න්තිආදිනිද්දෙසතො ච.

136. දෙවසිකන්ති එත්ථ ණිකපච්චයො විච්ඡත්ථෙ හොතීති ආහ ‘‘දිවසෙ දිවසෙ’’ති. තතියෙ ච සත්තමෙ ච පක්ඛෙති එකස්ස උතුනො අට්ඨසු පක්ඛෙසු තතියෙ ච සත්තමෙ ච පක්ඛෙ. ‘‘වචනතො’’ති පදං ‘‘වට්ටතී’’ති පදෙ ඤාපකහෙතු. තථාරූපෙ පච්චයෙති තථාරූපෙ විකතිචාරිත්තසඞ්ඛාතෙ පච්චයෙ. අනුවත්තිතබ්බන්ති අනුමතිං වත්තිතබ්බං. වචනතොපීති පිසද්දො පුබ්බෙ ඤාපකහෙතුං සම්පිණ්ඩෙති. එතන්ති ‘‘යස්මිං තස්මිං චාතුද්දසෙ වා පන්නරසෙ වා උද්දිසිතුං වට්ටතී’’ති වචනං.

71. සීමානුජානනකථා

138. නිමිත්තා කිත්තෙතබ්බාති නිමිත්තානි කිත්තෙතබ්බානි. නිකාරස්ස හි ආකාරො. නිමිත්තං කතොති එසො පබ්බතො නිමිත්තං කතොති යොජනා. එසෙව නයො පරතොපි. ‘‘එසෙව නයො’’ති ඉමිනා ‘‘පුරත්ථිමාය දිසාය කිං නිමිත්තං? පාසාණො භන්තෙ, එසො පාසාණො නිමිත්ත’’න්ති අත්ථං අතිදිසති. එසෙව නයො සෙසෙසුපි. කෙවලං පන වනඋදකෙසු ‘‘එතං වනං, එතං උදක’’න්ති වත්තබ්බං. නදියං ‘‘එසා නදී’’ති වත්තබ්බා. එත්ථ පනාති එතිස්සං උත්තරායං අනුදිසායං පන. හීති ඵලජොතකො. තත්ථාති ‘‘නිමිත්තා කිත්තෙතබ්බා’’ති වචනෙ. සීමමණ්ඩලන්ති සීමබිම්බං. සම්බන්ධන්තෙනාති පුරිමනිමිත්තෙන පච්ඡිමනිමිත්තං සම්බන්ධන්තෙන. ඉමිනා එකන්තරිකාදිවසෙන නිමිත්තකිත්තනං න වට්ටති නිමිත්තෙනපි නිමිත්තානං සම්බන්ධාභාවතොති දස්සෙති. පුරිමනිමිත්තෙන පච්ඡිමනිමිත්තස්ස සම්බන්ධෙ සති අජ්ජ එකං නිමිත්තං කිත්තෙත්වා ස්වෙ එකං නිමිත්තං කිත්තෙත්වාති එවං කාලන්තරෙපි නිමිත්තං කිත්තෙත්වා සම්මනිතුං වට්ටතීති වදන්ති.

පබ්බතොති එත්ථ පබ්බං වුච්චති ඵළු, තං එතස්මිං අත්ථීති පබ්බතො. වාලිකරාසිස්ස සුද්ධපංසුපබ්බතපසඞ්ගත්තා වුත්තං ‘‘වාලිකරාසි පන න වට්ටතී’’ති. ඉතරොපීති වාලිකරාසිතො අඤ්ඤොපි තිවිධො පබ්බතො. හත්ථිප්පමාණතොති අඩ්ඪට්ඨමරතනහත්ථිපමාණතො. චතූසු දිසාසූති විහාරස්ස චතූසු දිසාසු. චතූහි වා තීහි වාති එත්ථ වාසද්දෙන තතො අධිකානිපි ගහෙතබ්බානි. එකෙන වා නිමිත්තෙනාති යොජනා. ඉතොති පබ්බතනිමිත්තතො. තස්මාති යස්මා එකෙන නිමිත්තෙන න වට්ටති, තස්මා. තන්ති පබ්බතං. තස්මාති එකස්සෙව නිමිත්තස්ස කිත්තිතත්තා. යො පබ්බතො අත්ථි, තං පබ්බතන්ති යොජනා. අන්තොති පබ්බතස්ස අන්තො.

තතියභාගං වාති එත්ථ වාසද්දෙන පඨමභාගොපි එකදෙසොපි ගහෙතබ්බො. තස්සාති තත්තකස්ස පදෙසස්ස. තතියභාගාදිතො අපරං සබ්බපබ්බතං අන්තොකත්වා සම්මතං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සචෙ’’තිආදි.

පාසාණනිමිත්තෙ එවං විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති යොජනා. පසති ඝනභාවෙන බන්ධතීති පාසාණො. අයගුළොපි පාසාණසඞ්ඛමෙව ගච්ඡති තෙන තස්ස සදිසත්තා. අයගුළොපීති එත්ථ පිසද්දෙන තම්බකංසවට්ටලොහසුවණ්ණරජතාදයොපි සඞ්ගණ්හාති. යො කොචීති සිලාපවාළමණිආදීසු යො කොචි. ද්වත්තිංසපලගුළපිණ්ඩපරිමාණතා සණ්ඨානතො ගහෙතබ්බා, න තුලිත්වා ගණනවසෙන. ඛුද්දකතරො පාසාණොති යොජනා. යො පිට්ඨිපාසාණො වා යො උට්ඨිතපාසාණො වාති යොජනා කාතබ්බා – උත්තරවාක්‍යෙ තසද්දස්ස අනියමනිද්දෙසවචනත්තා ‘‘පාසාණසඞ්ඛංයෙවා’’ති එත්ථ එවකාරෙන ‘‘න පබ්බතසඞ්ඛ’’න්ති අත්ථං දස්සෙති. මහතො පිට්ඨිපාසාණස්සාති ආයාමවිත්ථාරුබ්බෙධතො මහන්තස්ස පිට්ඨිපාසාණස්ස සක්කස්ස පණ්ඩුකම්බලපිට්ඨිපාසාණස්ස විය. තන්ති පිට්ඨිපාසාණං. න වට්ටතීති කිත්තෙතුං න වට්ටති. හීති ලද්ධදොසජොතකො. තන්ති පිට්ඨිපාසාණං. සීමායාති සීමතො. විහාරොපීති න කෙවලං නිමිත්තමෙව, විහාරොපි. පිට්ඨිපාසාණො න කිත්තෙතබ්බොති සම්බන්ධො. කිත්තෙත්වාති එත්ථ ‘‘පිට්ඨිපාසාණ’’න්ති යොජෙතබ්බං.

වනනිමිත්තෙ එවං විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති යොජනා. වනියති මයූරකොකිලාදීහි සත්තෙහි සම්භජියතීති වනං, වනන්ති සම්භජන්ති එත්ථාති වා වනං. තචො එව සාරො එතෙසන්ති තචසාරො, තාලනාළිකෙරාදයො. ආදිසද්දෙන වෙණුආදයො සඞ්ගණ්හාති. අන්තො සාරො එතෙසන්ති අන්තොසාරා, සාකසාලාදයො. ආදිසද්දෙන ඛදිරාදයො සඞ්ගණ්හාති. අන්තොසාරමිස්සකානන්ති අන්තොසාරෙහි රුක්ඛෙහි මිස්සකානං. රුක්ඛානං වනන්ති එත්ථ අවයවඅවයවිභාවෙන සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො. ඉමිනා තිණවනං රුක්ඛවනන්ති එත්ථ ‘‘තිණානං වන’’න්ති වා ‘‘රුක්ඛානං වන’’න්ති වා අත්ථං දස්සෙති. තිණමෙව වනං, රුක්ඛොයෙව වනන්ති අත්ථොපි යුජ්ජතෙව. චත්තාරො වා පඤ්ච වා රුක්ඛාති චතුපඤ්චරුක්ඛා, තෙ මත්තං පමාණමෙත්ථාති චතුපඤ්චරුක්ඛමත්තං වනං, තතොති චතුපඤ්චරුක්ඛමත්තතො. එකදෙසන්ති වනස්ස එකදෙසං. වනමජ්ඣෙති වනස්ස වෙමජ්ඣෙ, වනස්සූපරීති අත්ථො. රුක්ඛන්තරෙසු එව හි විහාරං කරොන්ති. එකදෙසන්ති වනස්ස එකදෙසං. තත්ථාති වනෙ. ‘‘ඨිතවන’’න්ති පදං ‘‘කිත්තෙත්වා’’ති පදෙ අවුත්තකම්මං, ‘‘න කිත්තෙතබ්බ’’න්ති පදෙ වුත්තකම්මං.

රුක්ඛනිමිත්තෙ එවං විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති යොජනා. රුක්ඛියති ඵලාදිකාමෙහි සංවරියති රක්ඛියතීති රුක්ඛො, මහියං රුහතීති වා රුක්ඛො. ජීවමානකොති ලොකවොහාරවසෙන මූලඞ්කුරාදිහරිතසඞ්ඛාතජීවමානකො. පරිණාහතොති විසාලභාවතො. සූචිදණ්ඩකපමාණොති සූචියා ලෙඛනියා දණ්ඩභූතවෙළුපමාණො. සො වෙළු කනිට්ඨඞ්ගුලිපමාණොති දට්ඨබ්බො. තතොති අට්ඨඞ්ගුලුබ්බෙධසූචිදණ්ඩකපමාණපරිණාහරුක්ඛතො. වංසනළකසරාවාදීසූති වංසො ච නළකො ච සරාවො ච වංසනළකසරාවා, තෙ ආදයො යෙසං කපාලාදීනන්ති වංසනළකසරාවාදයො, තෙසු. තතොති වංසාදිතො. තංඛණම්පීති තස්මිං නිමිත්තක්ඛණෙපි. අකාරණන්ති අපමාණං. එතන්ති නවමූලසාඛානිග්ගමනං. වත්තුං වට්ටතීති සාමඤ්ඤනාමෙනපි විසෙසනාමෙනපි වත්තුං වට්ටති. ඉමිනා පබ්බතාදීසුපි ‘‘පබ්බතො’’ති සාමඤ්ඤනාමෙනපි ‘‘වඞ්කපබ්බතො වෙපුල්ලපබ්බතො’’ති විසෙසනාමෙනපි වත්තුං වට්ටතීති දස්සෙති.

මග්ගනිමිත්තෙ එවං විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති යොජනා. මග්ගියති පථිකෙහි, මග්ගමූළ්හෙහි වා අන්වෙසියතීති මග්ගො. යො යාදිසො ජඞ්ඝමග්ගො වා සකටමග්ගො වා විනිවිජ්ඣිත්වා ද්වෙ තීණි ගාමන්තරානි ගච්ඡති, සො තාදිසො ජඞ්ඝමග්ගො වා සකටමග්ගො වා වට්ටතීති යොජනා. උක්කමිත්වාති පක්කමිත්වා. යො ජඞ්ඝමග්ගො ඔතරති, සො න වට්ටතීති යොජනා. අවළඤ්ජාති අපරිභොගා. ගමනං ජනෙතීති ජඞ්ඝො. ජණ්ණුගොප්ඵකානං මජ්ඣපදෙසො. සහ අත්ථෙන පණියධනෙනාති සත්ථො, ජඞ්ඝෙන විචරන්තො සත්ථො ජඞ්ඝසත්ථො. සකති සමත්ථෙති භාරං වහිතුන්ති සකටො, තෙන විචරන්තො සත්ථො සකටසත්ථො. ජඞ්ඝසත්ථො ච සකටසත්ථො ච ජඞ්ඝසකටසත්ථා, තෙහි. හීති සච්චං, යස්මා වා. එතන්ති නිමිත්තං.

කොණන්ති විහාරකොණං. ගතං පන මග්ගන්ති යොජනා. පරභාගෙති විහාරං පරික්ඛිපිත්වා ගච්ඡන්තෙහි චතූහි මග්ගෙහි පරභාගෙ. දසසු නාමෙසූති සතිපට්ඨානට්ඨකථාදීසු ආගතෙසු ‘‘මග්ගො පන්ථො පථො පජ්ජො’’තිආදීසු, අභිධානාදීසු (දී. නි. අට්ඨ. 2.373; ම. නි. අට්ඨ. 1.106) ච ආගතෙසු ‘‘මග්ගො පන්ථො පථො අද්ධා’’තිආදීසු දසසු මග්ගනාමෙසු. යෙන කෙනචි නාමෙනාති ඉමිනා පබ්බතාදීසුපි ‘‘පබ්බතො ගිරි සෙලො අද්දි නගො අචලො සිලුච්චයො සිඛරී භූධරො’’තිආදීසු අනෙකෙසු නාමෙසු යෙන කෙනචි නාමෙන කිත්තෙතුං වට්ටතීති දස්සෙති.

වම්මිකනිමිත්තෙ එවං විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති යොජනා. උපචිකාහි වමියති, සරබූඝරගොලිකාදයො සත්තෙ වමතීති වා වම්මිකො. තංදිවසජාතොති තස්මිං නිමිත්තකිත්තිතදිවසෙ ජාතො. තතොති අට්ඨඞ්ගුලුබ්බෙධගොවිසාණපමාණවම්මීකතො.

නදීනිමිත්තෙ එවං විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති යොජනා. නදති සන්දතීති නදී, නදන්තො එති ගච්ඡතීති වා නදී. යස්සාති නදියා, සොතන්ති සම්බන්ධො. ‘‘අන්වද්ධමාස’’න්තිආදිනා එකපක්ඛෙ තික්ඛත්තුං එකමාසෙ ඡක්ඛත්තුං වස්සන්තභාවං දීපෙති. විගතමත්තෙ සතීති සම්බන්ධො. ‘‘ඊදිසෙ’’ති ඉමිනා ‘‘අන්වද්ධමාස’’න්තිආදිඅත්ථං අතිදිසති. තිමණ්ඩලන්ති හෙට්ඨා ජාණුමණ්ඩලං, උපරි නාභිමණ්ඩලන්ති තිමණ්ඩලං. යත්ථ කත්ථචීති තිත්ථෙ වා අතිත්ථෙ වා. උදකෙන තෙමියතීති යොජනා, තින්තියතීති අත්ථො. න කෙවලං නිමිත්තෙයෙව අයං නදී හොති, අථ ඛො නදීපාරගමනාදිකෙපීති ආහ ‘‘භික්ඛුනියා’’තිආදි. ඉදං ‘‘නදීපාරගමනෙපී’’ති පදෙනෙව සම්බන්ධිතබ්බං.

යා පනාති නදී පන, ගතාති යොජනා. තන්ති නදිං. වතින්ති පාළිං. රුක්ඛපාදෙති රුක්ඛස්ස මූලෙ. උදකඤ්ච ආවරණං අජ්ඣොත්ථරිත්වා පවත්තතියෙවාති යොජනා. යථාති යෙනාකාරෙන. අපවත්තමානා හොතීති සම්බන්ධො.

දුබ්බුට්ඨිකාලෙති ගිම්හසදිසෙ දුබ්බුට්ඨිකාලෙ. ‘‘නිරුදකභාවෙනා’’ති ඉමිනා ‘‘ආවරණභාවෙනා’’ති විසෙසනං නිවත්තෙති. සාති උදකමාතිකා. සම්පාදෙන්තී හුත්වා නිච්චං පවත්තතීති යොජනා. නිමිත්තං කාතුං න වට්ටතීති මනුස්සෙහි නීහටත්තා, සයඤ්ච අගමනත්තා න වට්ටති. යා පනාති උදකමාතිකා පන. මූලෙති පඨමකාලෙ. කාලන්තරෙන නදී හොතීති සම්බන්ධො. තන්ති උදකමාතිකං.

උදකනිමිත්තෙ එවං විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති යොජනා. උදති පසවතීති උදකං. භූමිගතමෙව උදකන්ති සම්බන්ධො. තඤ්චාති භූමිගතඋදකඤ්ච. ආවාට…පෙ… සමුද්දාදීසු ඨිතං අපවත්තනකඋදකන්ති යොජනා. උක්ඛෙපිමන්ති උක්ඛිපිත්වා ගහිතං. තන්ති වචනං. සූකරඛතායපීති සූකරෙහි ඛතාය වාපියාපි. තංඛණඤ්ඤෙවාති තස්මිං නිමිත්තෙ කිත්තනක්ඛණෙයෙව. ආවාටොයෙව ඛුද්දකට්ඨෙන ආවාටකං. තන්ති නිමිත්තසඤ්ඤාකරණං. කාතුඤ්චාති සයං කාතුඤ්ච. කාරාපෙතුඤ්චාති පරෙහි කාරාපෙතුඤ්ච. කස්මා ලාභසීමායං න වට්ටති? ලාභසීමා හි අඤ්ඤෙසං පීළනං කරොතීති. ඉති ඉමමත්ථං නයතො දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සමානසංවාසකසීමා’’තිආදි. එත්ථාති සමානසංවාසකසීමායං.

අට්ඨදිසං සන්ධාය අට්ඨ නිමිත්තානි වුත්තානීති දට්ඨබ්බං. සාති සීමා. එකෙන වා නිමිත්තෙනාති යොජනා. තිණ්ණං නිමිත්තානං කිත්තනෙ නිමිත්තානං ඨිතදිසං සල්ලක්ඛෙත්වා ‘‘පුරත්ථිමාය දිසායා’’තිආදිනා කිත්තෙතබ්බං. නිමිත්තානං සතකිත්තනෙ සීමාය අට්ඨදිසං සල්ලක්ඛෙත්වා එකිස්සායපි දිසාය බහුනිමිත්තානි කිත්තෙතබ්බානි. සිඞ්ඝාටකසණ්ඨානාති තිණ්ණං මග්ගානං සමාගමට්ඨානෙ සිඞ්ඝාටකසණ්ඨානා, තිකොණා නාම හොතීති අධිප්පායො. චතුරස්සාති සමචතුරස්සා. සිඞ්ඝාටකසණ්ඨානාති චතුන්නං මග්ගානං සමොධානට්ඨානෙ සිඞ්ඝාටකසණ්ඨානා. අඩ්ඪචන්දමුදිඞ්ගාදිසණ්ඨානා පන නිමිත්තානං ඨිතසණ්ඨානෙන හොතීති දට්ඨබ්බා. තන්ති සීමං. බන්ධිතුකාමෙහි නිස්සඤ්චාරසමයෙ බන්ධිතබ්බාති සම්බන්ධො. බද්ධසීමවිහාරානන්ති බද්ධා සීමා එතෙසූති බද්ධසීමා, තෙ එව විහාරාති බද්ධසීමවිහාරා, තෙසං. දිසාචාරිකභික්ඛූනන්ති දිසාසු චාරිකභික්ඛූනං. තත්ථාති තස්මිං එකගාමඛෙත්තෙ, භික්ඛූනං පෙසෙතබ්බන්ති සම්බන්ධො. එකජ්ඣන්ති එකතො. අඤ්ඤානිපීති සීමබන්ධගාමඛෙත්තතො අඤ්ඤානිපි. මහාපදුමත්ථෙරො පන ආහාති යොජනා. තතොති තෙහි නානාගාමඛෙත්තෙහි. ආගන්තබ්බන්ති සාමීචිදස්සනවසෙන වුත්තං. තෙනාහ ‘‘ආගමනම්පි අනාගමනම්පි වට්ටතී’’ති. එකසීමභාවතො වුත්තං ‘‘අන්තොනිමිත්තගතෙහි ආගන්තබ්බ’’න්ති.

එවං සන්නිපතිතෙසු සන්තෙසු සීමා බන්ධිතබ්බාති සම්බන්ධො. පරියන්තං කත්වාති හෙට්ඨිමපරියන්තං කත්වා.

පබ්බජ්ජූපසම්පදාදීනන්ති එත්ථ භණ්ඩුකම්මාපුච්ඡනං (මහාව. අට්ඨ. 98; වි. සඞ්ග. අට්ඨ. 144) සන්ධාය පබ්බජ්ජාගහණං වුත්තං. ඛණ්ඩසීමාති විහාරපච්චන්තං ඛණ්ඩිතං විය ඡින්දිතං විය පවත්තා සීමා ඛණ්ඩසීමා. තන්ති ඛණ්ඩසීමං. වත්තං ජානිතබ්බන්ති එත්ථ වත්තං විත්ථාරෙන්තො ආහ ‘‘සචෙ හී’’තිආදි. සීමන්ති ඛණ්ඩසීමං. යථාති යෙනාකාරෙන බන්ධියමානෙති සම්බන්ධො. තස්සා පමාණං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සා’’තිආදි. සාති ඛණ්ඩසීමා. අබ්භානකම්මෙ සද්ධිං කම්මාරහෙන වීසති භික්ඛූ සන්ධාය වුත්තං ‘‘එකවීසති භික්ඛූ’’ති. තතොති එකවීසතිභික්ඛුතො. ගණ්හන්තීපීති එත්ථ පිසද්දො සහස්සතො ඔරං පන පගෙවාති දස්සෙති. සහස්සතො අධිකං ගණ්හන්තීපි විහාරපච්චන්තෙ ඛණ්ඩිතෙ ඛණ්ඩසීමායෙව නාම. තන්ති ඛණ්ඩසීමං.

තත්‍රාති ඛණ්ඩසීමමහාසීමාසු ආධාරෙ භුම්මං. අථාති අනන්තරං. එවන්ති ඉමාය අවිප්පවාසකම්මවාචාය සම්මනියමානෙ. හීති ඵලජොතකො. සීමන්ති සමානසංවාසකසීමං. න සක්ඛිස්සන්තීති පඨමං අවිප්පවාසං අසමූහනිත්වා සීමං සමූහනිතුං න සක්ඛිස්සන්ති. සීමන්තරිකපාසාණාති ද්වින්නං සීමානං අන්තරෙ වෙමජ්ඣෙ ඨපිතා පාසාණා. චතුරඞ්ගුලපමාණාපීති පිසද්දො එකඞ්ගුලිපමාණාපි වට්ටතීති දස්සෙති.

සමන්තාති ඛණ්ඩසීමාය සමන්තා. අනුපරියායන්තෙහීති අනුක්කමෙන ඛණ්ඩසීමපරියායන්තෙහි භික්ඛූහීති සම්බන්ධො. තතොති තෙහි සීමන්තරිකපාසාණෙහි, ද්වින්නං සීමානං නිමිත්තානි පඨමං කිත්තෙත්වා පච්ඡා තාසු යං ඉච්ඡන්ති, තං බන්ධිතබ්බභාවං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සචෙ පනා’’තිආදි. යථිච්ඡිතං බන්ධිතුං වට්ටන්තොපි පොරාණාචිණ්ණං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘එවං සන්තෙපී’’තිආදි. උභින්නම්පීති ද්වීසු සීමාසු ඨිතානං උභින්නම්පි කම්මන්ති සම්බන්ධො. හීති සච්චං, යස්මා වා.

චසද්දො වාක්‍යාරම්භජොතකො. එසා සීමා නාමාති යොජනා. තත්ථාති පිට්ඨිපාසාණාදීසු පඤ්චසු ඨානෙසු. නිමිත්තපාසාණා යථාඨානෙ න තිට්ඨන්තීති පිට්ඨිපාසාණස්සුපරි නිමිත්තපාසාණං ඨපිතමත්තං සන්ධාය වුත්තං. පිට්ඨිපාසාණං පන විජ්ඣිත්වා නිමිත්තපාසාණං තත්ථ නිඛණිත්වා යථා ඨානා න චාවෙන්ති, තථා ඨපෙන්ති. එවං සන්තෙ යථාඨානෙ තිට්ඨන්තියෙවාති දට්ඨබ්බං. න සීමාති සීමාය පථවිසන්ධාරකං උදකං පරියන්තංකත්වා ගතත්තා සීමා න ඣායති.

කුටිගෙහෙපීති එත්ථ කුටීති ච ගෙහන්ති ච අගාරස්සෙව නාමං. අගාරඤ්හි සීතාදිදුක්ඛස්ස කුටනට්ඨෙන ඡින්දනට්ඨෙන ච නානාදබ්බසම්භාරස්ස ගහණට්ඨෙන ච කුටිගෙහන්ති වුච්චති. කුටි එව ගෙහං කුටිගෙහං, තස්මිම්පි. භිත්තිං අකිත්තෙත්වාති ඉදං ඉට්ඨකදාරුමයං භිත්තිං සන්ධාය වුත්තං. සචෙ සිලාමයා භිත්ති නිමිත්තූපගා භවෙය්‍ය, භිත්තිපි කිත්තෙතබ්බා. අන්තො කරිත්වාති කුටිගෙහස්ස භිත්තියා වා අන්තො කත්වා. පමුඛෙති කුටිගෙහස්ස ආලින්දෙ. නිබ්බොදකපතනට්ඨානෙති නිග්ගලිත්වා උදකස්ස පතනට්ඨානෙ. එවං සම්මතාය සීමායාති යොජනා.

‘‘කුට්ටං අකිත්තෙත්වා’’ති ඉදං පුරිමනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. අන්තොති ලෙණස්ස, කුට්ටස්ස වා අන්තො. ඔකාසෙති එකවීසතියා භික්ඛූනං ඔකාසෙ. එවන්ති ඉමිනාකාරෙන සම්මනියමානෙ. අන්තොති භිත්තියා අන්තො.

හෙට්ඨා න ඔතරතීති හෙට්ඨා ආකාසතලත්තා න ඔතරති. නනු ථම්භෙ අනුසාරිත්වා ඔතරණො භවෙය්‍ය, කස්මා න ඔතරතීති? ථම්භානමුපරි එකවීසතියා භික්ඛූනං ඔකාසාභාවතොති දට්ඨබ්බං. හෙට්ඨා ඔතරණාකාරං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සචෙ පනා’’තිආදි. තුලානන්ති ථම්භානමුපරි තිරියවසෙන ඨිතානං රුක්ඛවිසෙසානං. උට්ඨහිත්වාති භූමිතො උට්ඨහිත්වා. තුලාරුක්ඛෙහීති තුලාසඞ්ඛාතෙහි රුක්ඛෙහි. ‘‘එකසම්බන්ධො’’ති ඉමිනා න කෙවලං තුලාරුක්ඛෙහෙව එකසම්බන්ධො, චතූසු දිසාසු චතුන්නං භිත්තීනං අඤ්ඤමඤ්ඤම්පි සම්බන්ධොති දස්සෙති. හෙට්ඨාපි ඔතරතීති භිත්තීනමුපරි එකවීසතියා භික්ඛූනං ඔකාසපහොනකත්තා වුත්තං. සචෙ ථම්භමත්ථකෙ…පෙ… හොතීති ඉමිනා බහූහි ථම්භෙහි කතපාසාදස්ස එකෙකස්මිං ථම්භමත්ථකෙ එකවීසතියා භික්ඛූනං ඔකාසෙ සති හෙට්ඨා ඔතරතීති දස්සෙති. නිය්‍යූහකාදීසූති නාගදන්තකාදීසු. ආදිසද්දෙන භිත්තිඛිලාදයො සඞ්ගණ්හාති. භිත්ති චාති ඉට්ඨකදාරුමයා භිත්ති ච. සචෙ සිලාමයා භිත්ති ච ථම්භා ච හොන්ති, කිත්තෙතබ්බා. භිත්තිලග්ගෙති භිත්තීසු ලග්ගෙ, භිත්තීනං වා ලග්ගට්ඨානෙ. හෙට්ඨාපාසාදස්සාති හෙට්ඨාපාසාදෙ ‘‘ඨිත’’ඉති පදෙ සම්බන්ධො. හෙට්ඨාපාසාදස්ස වා ථම්භානන්ති යොජනා. හෙට්ඨා සම්මතාය සීමාය උපරි ආරොහනාකාරං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සචෙ පනා’’තිආදි. නිබ්බොදකපතනට්ඨානෙති ඡදනකොටියං.

තත්ථාති තස්මිං තලෙ. පිට්ඨිපාසාණෙ සීමං බන්ධන්ති විය බන්ධන්තීති යොජනා. තෙනෙව පරිච්ඡෙදෙනාති තෙනෙව තලපරිච්ඡෙදෙන. තාලමූලපබ්බතෙපීති එත්ථ තාලමූලං නාම හෙට්ඨා මහන්තං හුත්වා අනුපුබ්බෙන තනුකං හොති, තෙන සදිසෙ පබ්බතෙපි. විතානසණ්ඨානොති උල්ලොචස්ස සණ්ඨානො. චතූසු දිසාසු නිග්ගතසාඛරුක්ඛසණ්ඨානො වා ඛුජ්ජරුක්ඛසණ්ඨානො වා හොති. යථා පබ්බතො විතානසණ්ඨානො හොති, එවං මුදිඞ්ගසණ්ඨානො වා හොති පණවසණ්ඨානො වාති යොජනා. තත්ථ මුදිඞ්ගො මජ්ඣෙ ථූලො හොති, මූලෙ ච අන්තෙ ච තනුකො. පණවො මජ්ඣෙ තනුකො හොති, මූලෙ ච අග්ගෙ ච ථූලො. තෙසං සණ්ඨානො මුදිඞ්ගසණ්ඨානො වා පණවසණ්ඨානො වා. හෙට්ඨා වාති මුදිඞ්ගසණ්ඨානස්ස පබ්බතස්ස හෙට්ඨා වා. මජ්ඣෙ වාති පණවසණ්ඨානස්ස මජ්ඣෙ වා. ද්වෙ කූටානීති ද්වෙ සිඛරානි. කූටන්තරන්ති කූටානං මජ්ඣං. චිනිත්වා වාති ඉට්ඨකසිලාහි චිනිත්වා වා. පූරෙත්වා වාති පංසුවාලිකාහි පූරෙත්වා වා.

සප්පඵණසදිසොති සප්පස්ස ඵණෙන සදිසො, ඛුජ්ජො පබ්බතොති අත්ථො. ආකාසපබ්භාරන්ති භිත්තියා අපරික්ඛිත්තං ආකාසසඞ්ඛාතං පබ්භාරං. සීමප්පමාණොති සද්ධිං අන්තොසුසිරෙන සීමප්පමාණො. අග්ගකොටින්ති අග්ගසඞ්ඛාතං කොටිං. සචෙ පන පබ්බතස්ස හෙට්ඨා අන්තොලෙණං හොතීති සම්බන්ධො. උපරිමස්සාති අන්තොලෙණස්ස උපරි ඨිතස්ස. පාරතොති බාහිරතො. අස්සාති පබ්බතස්ස බහීති සම්බන්ධො. ඔරතොති අන්තතො. ලෙණං හොතීති සම්බන්ධො. කිත්තකං මහන්තන්ති ආහ ‘‘සීමාපරිච්ඡෙදමතික්කමිත්වා ඨිත’’න්ති. කිත්තකං ඛුද්දකන්ති ආහ ‘‘සබ්බපච්ඡිමසීමාපරිමාණ’’න්ති. තන්ති ඛුද්දකං ලෙණං. අතිඛුද්දකන්ති සබ්බපච්ඡිමසීමාපරිමාණාභාවතො අතිඛුද්දකං. තතොති උපරිසීමතො. බහීති සීමතො බහි. ‘‘යදි සීමප්පමාණං, සීමා හොතියෙවා’’ති ඉමිනා යදි න සීමප්පමාණං, න සීමා හොතියෙවාති දස්සෙති.

තන්ති ඛණ්ඩසීමං. පූරෙත්වාති ඉට්ඨකමත්තිකාදීහි පූරෙත්වා. අට්ටං බන්ධිත්වාති අට්ටාලකං බන්ධිත්වා. උමඞ්ගනදීති එත්ථ උකාරො ඔකාරවිපරීතො, තස්මා පථවියං ඔතරිත්වා පවිසිත්වා මඞ්ගති ගච්ඡතීති උමඞ්ගාති අත්ථො දට්ඨබ්බො. උමඞ්ගාච සා නදී චෙති උමඞ්ගනදී. තත්ථාති උමඞ්ගනදියං. හෙට්ඨාපථවිතලෙ ඨිතොති සීමාය හෙට්ඨාපථවිතලෙ ඉද්ධියා ඨිතො.

සීමාමාළකෙති ඛණ්ඩසීමාය මාළකෙ. වටරුක්ඛොති නිග්‍රොධරුක්ඛො. තතොති වටරුක්ඛතො. නිග්ගතපාරොහොති පවද්ධංව හුත්වා රුක්ඛො ආරොහති අනෙනාති පාරොහො, එකො මූලවිසෙසො. නිග්ගතො පාරොහො නිග්ගතපාරොහො. මහාසීමං සොධෙත්වාති එත්ථ සොධනං නාම මහාසීමගතානං භික්ඛූනං හත්ථපාසානයනං, සීමතො වා බහිකරණං. බහිද්ධාති ද්වීහි සීමාහි බහිද්ධා. ‘‘බහිට්ඨා’’තිපි පාඨො. බහි ඨිතා කාතබ්බාති අත්ථො. අනාහච්චාති මහාසීමාය පථවීතලං වා තත්ථජාතරුක්ඛාදීනි වා න ආහනිත්වා. එවන්ති යථා ඛණ්ඩසීමාය, එවං තථාති අත්ථො. සීමාමාළකෙති ඛණ්ඩසීමාමාළකෙ.

සීමාමාළකෙති ද්වින්නං සීමානං අඞ්ගණෙ. සීමාමාළකස්සාති කම්මස්ස කතට්ඨානස්ස සීමාමාළකස්ස. වෙහාසට්ඨිතසාඛායාති කම්මස්ස අකතට්ඨානෙ සීමාමාළකෙ උට්ඨිතාය වෙහාසෙ ඨිතාය සාඛාය. තස්සාති භික්ඛුනො පාදා වා නිවාසනපාරුපනං වාති සම්බන්ධො. පුරිමනයෙපීති ‘‘සීමාමාළකෙ වටරුක්ඛො හොතී’’තිආදිනා වුත්තෙ පුරිමනයෙපි. තත්‍රාති පුරිමනයෙ. උක්ඛිපාපෙත්වා කාතුං න වට්ටතීති ද්වීහි සීමාහි උට්ඨිතරුක්ඛස්ස සාඛා වා තතො නිග්ගතපාරොහො වා ද්වීසු සීමාසු පථවීතලං වා තත්ථ ජාතරුක්ඛාදීනි වා ආහච්ච ඨිතත්තා උක්ඛිපාපෙත්වා කාතුං න වට්ටති. ආනෙතබ්බොති එත්ථ ද්විකම්මිකාය නීධාතුයා අපධානකම්මස්සෙව වුත්තත්තා ‘‘භික්ඛූ’’ති පධානකම්මං අජ්ඣාහරිතබ්බං. අබ්භුග්ගච්ඡතීති අබ්භං ආකාසං උග්ගච්ඡති. තත්‍රාති පබ්බතෙ. කස්මා ආනෙතබ්බොති ආහ ‘‘බජ්ඣමානායෙව හී’’තිආදි. තත්ථ බජ්ඣමානායෙවාති කම්මවාචාය බජ්ඣමානායෙව. ඉමිනා අබද්ධසීමා පමාණරහිතං දෙසං ඔතරතීති දස්සෙති. යංකිඤ්චීති යංකිඤ්චි පබ්බතාදි. යත්ථ කත්ථචීති යස්මිං කස්මිංචි ඨානෙ. එකසම්බන්ධෙනාති බද්ධසීමාය එකසම්බන්ධෙන. ඉතීති තස්මා ආනෙතබ්බොති යොජනා.

140. තීණි යොජනානි තියොජනං. ‘‘පමාණ’’න්ති ඉමිනා පරමසද්දස්ස අතිරෙකඋත්තමත්ථෙ නිවත්තෙති. එතිස්සාති සීමාය. සම්මනන්තෙන භික්ඛුනාති සම්බන්ධො. කොණතො මිනිතං කොණන්ති යොජනා. හීති සච්චං, යස්මා වා. ආපත්තිඤ්චාති දුක්කටාපත්තිඤ්ච.

පාරයතීති අජ්ඣොත්ථරති. ‘‘කිතකාභිධෙය්‍යලිඞ්ගා’’ති (කච්චායනසාරෙ 45 ගාථායං) වචනතො අභිධෙය්‍යභූතං සීමං සන්ධාය ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන පාරාති වුත්තං. නදියාති උපයොගත්ථෙ සාමිවචනං. නදින්ති හි අත්ථො. නදිං අජ්ඣොත්ථරමානං සීමන්ති සම්බන්ධො. එත්ථාති නදිපාරසීමායං. යත්ථස්සාති එත්ථ යත්ථ අස්සාති පදවිභාගං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යත්ථ නදියා’’තිආදි. ‘‘නදියා’’ති ඉමිනා යංසද්දස්ස විසයං දස්සෙති. ධුවනාවාති එත්ථ ධුවසද්දො නිච්චත්ථොති ආහ ‘‘නිච්චසඤ්චරණනාවා’’ති. ඉමිනා ධුවෙන නිච්චෙන සඤ්චරණනාවා ධුවනාවාති වචනත්ථං දස්සෙති. අස්සාති හොති, භවෙය්‍ය වා. නාවාය පමාණං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යා’’තිආදි. තත්ථ යාති නාවා. පාජනපුරිසෙනාති එත්ථ පාජනං නාම එකො නාවාය ගමනූපකරණවිසෙසො. සො හි පජති නාවා ගච්ඡති අනෙනාති පාජනන්ති වුච්චති. ජකාරස්ස චකාරං කත්වා පාචනන්තිපි යුජ්ජතෙව. තස්ස ගාහකෙන පුරිසෙන සද්ධින්ති අත්ථො. සා නාවා නීතාති සම්බන්ධො. උද්ධං වා අධො වාති නදියා පටිසොතං වා හෙට්ඨාසොතං වා. ථෙනෙහි වාති චොරෙහි වා. කිඤ්චාපි හටා, පන තථාපි අවස්සං ලබ්භනෙය්‍යා, ධුවනාවාව හොතීති යොජනා. වාතෙන වාති මාලුතෙන වා ‘‘ඡින්න’’ඉති සම්බන්ධො. වීචීහීති තරඞ්ගෙහි. තරඞ්ගො හි විචිත්තාකාරෙන චිනොති වඩ්ඪතීති වීචීති වුච්චති. කිඤ්චාපි නදීමජ්ඣං නීතා, පන තථාපි අවස්සං ආහරිතබ්බා, ධුවනාවාව හොතීති යොජනා. ඔගතෙති ඔතරිත්වා ගතෙ. ථලං උස්සාරිතාති ථලං උක්ඛිපිත්වා සාරිතා පාපිතා නාවාපීති සම්බන්ධො. විසඞ්ඛතපදරාති සඞ්ඛතවිරහිතඵලකා වා. ධුවනාවාව හොතීති නිමිත්තකිත්තනකාලෙ නිච්චසඤ්චරණනාවත්තා ධුවනාවාව හොතීති අධිප්පායො. තත්‍රාති ‘‘ධුවනාවා’’තිවචනෙ. නිමිත්තං වා සීමා වා කම්මවාචාය ගච්ඡතීති එත්ථ කිඤ්චාපි න නිමිත්තං කම්මවාචාය ගච්ඡති, සීමාය පන අවිනාභාවතො වුත්තං ‘‘කම්මවාචාය ගච්ඡතී’’ති. තස්මාති යස්මාව නාවාය ආගච්ඡන්තාපි භගවතා අනුඤ්ඤාතා, තස්මා.

යත්ථාති නදිපාරසීමසම්මනනට්ඨානෙ. රුක්ඛසඞ්ඝාටමයොති රුක්ඛසමූහෙන කතො. පදරබද්ධොති ඵලකෙහි බද්ධො. සඤ්චරණයොග්ගොති සඤ්චරණක්ඛමො. පාළියං ‘‘අස්සා’’ති ඨානෙ අට්ඨකථායං ‘‘අත්ථී’’ති වුත්තත්තා ‘‘අස්සා’’තිපදස්ස හොතීති අත්ථොයෙව දට්ඨබ්බො. තංඛණඤ්ඤෙවාති තස්මිං නිමිත්තකිත්තක්ඛණෙයෙව. රුක්ඛං ඡින්දිත්වා කතොති සම්බන්ධො. එකපදිකසෙතූති එකෙන පදෙන ගමනයොග්ගො එකපදිකො, සොයෙව සෙතූති එකපදිකසෙතු. අකප්පියසෙතුං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සචෙ පනා’’තිආදි. තෙනාති සෙතුනා. සඤ්චරිතුං න සක්කා හොතීති යොජනා.

යත්ථාති යස්මිං නදිපාරසීමසම්මනනට්ඨානෙ. අභිමුඛතිත්ථෙයෙවාති සීමාය අභිමුඛතිත්ථෙ එව. ධුවනාවා වා ධුවසෙතු වා අභිමුඛතිත්ථතො ඊසකං උද්ධං ආරොහන්තොපි අධො ඔරොහන්තොපි කප්පතීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සචෙ’’තිආදි. ඊසකන්ති එකඋසභ ද්විඋසභාදිවසෙන මනං අප්පමත්තං. උද්ධං වාති අභිමුඛතිත්ථතො උපරි වා. අධො වාති තතො හෙට්ඨා වා. ගාවුතමත්තබ්භන්තරෙති ගාවුතපමාණස්ස ඨානස්ස අබ්භන්තරෙ.

සහනිමිත්තකිත්තනවිධිනා සම්මනිතබ්බවිධිං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඉමඤ්ච පනා’’තිආදි. ද්වීසු තීරෙසු ඨාතුමසක්කුණෙය්‍යත්තා වුත්තං ‘‘එකස්මිං තීරෙ ඨත්වා’’ති. තතොති නිමිත්තතො. අත්තානන්ති නිමිත්තකිත්තනං විනයධරං සන්ධාය වුත්තං. පරික්ඛිපන්තෙනාති පරියායන්තෙන. තස්සාති තත්තකස්ස පරිච්ඡෙදස්ස. සම්මුඛට්ඨානෙති අධොසොතෙ නදිතීරෙ ඨිතස්ස නිමිත්තස්ස සම්මුඛට්ඨානෙ. තතොති නිමිත්තතො. තස්සාති තත්තකස්ස පරිච්ඡෙදස්ස. සම්මුඛා නදිතීරෙ නිමිත්තං අත්ථීති සම්බන්ධො. සඞ්ඝටෙතබ්බන්ති සම්බන්ධිතබ්බං. අථාති නිමිත්තකිත්තනතො පච්ඡා. ‘‘සබ්බනිමිත්තානං අන්තො ඨිතෙ භික්ඛූ හත්ථපාසගතෙ කත්වා’’ති ඉදං සබ්බං එකං ගාමඛෙත්තං බ්‍යාපෙත්වා සම්මනිතභාවං සන්ධාය වුත්තං. සචෙ සකලං ගාමඛෙත්තං අබ්‍යාපෙත්වා එකදෙසෙ සම්මනිතං හොති, නිමිත්තතො බහි ඨිතෙ භික්ඛූපි හත්ථපාසගතෙ කත්වා සම්මනිතබ්බා. කම්මන්ති සීමසම්මුතිකම්මං. ‘‘ඨපෙත්වා නදි’’න්තිවචනස්ස කාරණං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘නදී පන බද්ධසීමසඞ්ඛ්‍යං න ගච්ඡතී’’ති.

දීපකො හොතීති එත්ථ දීපොති අන්තරදීපො. සො හි යස්මා ජලමජ්ඣෙ දිප්පති, යස්මා ච ද්විධා ආපො එත්ථ සන්දති, තස්මා දීපොති වුච්චති, සොයෙව ඛුද්දකට්ඨෙන දීපකො. කකාරො හි ඛුද්දකත්ථවාචකො. තන්ති දීපකං. අත්තනාති විනයධරෙන. ඔරිමන්තෙ ච පාරිමන්තෙ චාති අධොසොතෙ නදිතීරෙ ඨිතස්ස නිමිත්තස්ස සම්මුඛෙ ඔරිමන්තෙ ච පාරිමන්තෙ ච. පරතීරෙ නිමිත්තං කිත්තෙත්වාති සම්බන්ධො. කිස්ස සම්මුඛට්ඨානෙ නිමිත්තන්ති ආහ ‘‘නදියා ඔරිමතීරෙ නිමිත්තස්ස සම්මුඛට්ඨානෙ’’ති. තතොති නිමිත්තතො. සම්මුඛා නිමිත්තං අත්ථීති සම්බන්ධො. පාරිමන්තෙ ච ඔරිමන්තෙ චාති පරතීරෙ උපරිසොතෙ ඨිතස්ස නිමිත්තස්ස සම්මුඛෙ පාරිමන්තෙ ච ඔරිමන්තෙ ච. පඨමකිත්තිතනිමිත්තෙනාති ඔරිමතීරෙ උපරිසොතෙ පඨමං කිත්තිතෙන නිමිත්තෙන. එකා සීමා ඉමස්සාති එකසීමො, දීපකො. ‘‘තීරද්වයඤ්චා’’ති පදමපෙක්ඛිත්වා ‘‘එකසීම’’න්ති සම්බන්ධිතබ්බං. වච්චමනපෙක්ඛිත්වා ‘‘එකසීමා’’තිපි නිච්චඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන පාඨො අත්ථි.

උද්ධං වා අධො වාති එත්ථ වාසද්දො අනියමවිකප්පත්ථො. අථාති තස්මිං අධිකතරෙ සතීති යොජනා. විහාරසීමපරිච්ඡෙදනිමිත්තස්ස උජුකමෙවාති සචෙ දීපකො අධො අධිකතරො හොති, ඔරිමතීරෙ අධොසොතෙ ඨිතස්ස විහාරසීමපරිච්ඡෙදනිමිත්තස්ස උජුකමෙව. සිඛරන්ති සිඞ්ගං. තඤ්හි සිඛං මත්ථකං රාති ගණ්හාතීති සිඛරන්ති වුච්චති. තතොති දීපකස්ස පාරිමන්තනිමිත්තතො. පරතීරනිමිත්තානි කිත්තෙත්වාති සම්බන්ධො. අයං දීපකස්ස විහාරසීමපරිච්ඡෙදතො අධො අධිකතරෙ විනිච්ඡයො. උද්ධං අධිකතරෙපි ඉමිනානුසාරෙන වෙදිතබ්බොති සො න දස්සිතො. පබ්බතසණ්ඨානාති පබ්බතෙන සමං ඨානං එතිස්සාති පබ්බතසණ්ඨානා.

උද්ධම්පි අධොපීති පිසද්දො සමුච්චයත්ථො. උභොපි සිඛරානීති උද්ධං සිඛරං, අධො සිඛරන්ති උභොපි සිඛරානි. මුදිඞ්ගසණ්ඨානාති මූලෙ ච අග්ගෙ ච තනුකස්ස මජ්ඣෙ ථූලස්ස මුදිඞ්ගස්ස සණ්ඨානා.

සබ්බපඨමෙන නයෙනාති උද්ධං අධිකනයස්ස, අධො අධිකනයස්ස, උද්ධංඅධොඅධිකනයස්ස චාති සබ්බෙසං නයානං පඨමෙන විහාරසීමදීපකානං සමෙන නයෙන. පණවසණ්ඨානාති මූලෙ ච අග්ගෙ ච ථූලස්ස මජ්ඣෙතනුකස්ස පණවස්ස සණ්ඨානා.

72. උපොසථාගාරාදිකථා

141. අනුපරිවෙණියන්ති එත්ථ අනුසද්දස්ස විච්ඡත්ථං, පරිවෙණසද්දස්ස ච ලිඞ්ගවිපල්ලාසභාවං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘තස්මිං තස්මිං පරිවෙණෙ’’ති. පරිවෙණසද්දො හි නපුංසකලිඞ්ගො, ඉධ පන ලිඞ්ගවිපල්ලාසං කත්වා ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන වුත්තං. ‘‘සඞ්කෙතං අකත්වා’’ති ඉමිනා අසඞ්කෙතෙනාති පදස්ස කිරියාවිසෙසනත්තං දීපෙති. ‘‘කම්මවාචායා’’ති ඉමිනා සමූහනිත්වාති පදස්ස කරණං දස්සෙති.

142. යතොති එත්ථ තොපච්චයස්ස කාරණත්ථෙ පවත්තභාවං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යස්මා’’ති. ‘‘හත්ථපාසෙ’’ති ඉමිනා හත්ථපාසතො බහි නිසින්නෙ අකතොවස්ස උපොසථො හොතීති දස්සෙති. අස්සාති භික්ඛුනො. වත්ථුවසෙනාති අට්ඨුප්පත්තිවසෙන. උපොසථස්ස පමුඛස්ස අබ්භොකාසෙ වා මාළකාදීසු වාති සම්බන්ධො. නිමිත්තුපගා වා අනිමිත්තුපගා වාති හෙට්ඨා අට්ඨසු නිමිත්තෙසු වුත්තා නිමිත්තුපගා වා අනිමිත්තුපගා වා පබ්බතාදයො වා අඤ්ඤෙ වා කිත්තෙතබ්බා.

පඨමතරං න ආගච්ඡති, දුක්කටන්ති උපොසථෙ ඝොසියමානෙ පඨමතරං න ආගච්ඡති, දුක්කටං. විහාරස්ස මජ්ඣෙ හොතීති යොජනා. එත්ථාති පොරාණකෙ ආවාසෙ. තත්ථාති පොරාණකෙ ආවාසෙ. අසම්බාධොති සඞ්ඝස්ස නිසජ්ජට්ඨානපහොනකො. තත්ථාති පච්ඡා උට්ඨිතෙ ආවාසෙ.

සබ්බෙසං නිසජ්ජට්ඨානන්ති යොජනා. තත්ථාති ථෙරස්ස විහාරෙ. සොති ථෙරස්ස විහාරො. එත්ථාති තුම්හාකං විහාරෙ. සබ්බෙසං ඔකාසො නත්ථීති සම්බන්ධො. තත්ථාති තං අසුකං නාම ආවාසං. ‘‘වට්ටතී’’ති වත්තබ්බන්ති යොජනා. තස්සාති ථෙරස්ස.

74. අවිප්පවාසසීමානුජානනකථා

143. අන්ධකවින්දං නාමාති තස්ස ගාමස්ස නාමං. තන්ති අන්ධකවින්දං. ථෙරොති මහාකස්සපත්ථෙරො. තතොති අන්ධකවින්දතො. ඉමිනා ‘‘අන්ධකවින්දා’’ති එත්ථ නිස්සක්කත්ථෙ නිස්සක්කවචනන්ති දස්සෙති. උපොසථන්ති තදත්ථෙ උපයොගවචනං. උපොසථත්ථායාති හි අත්ථො. අන්ධකවින්දා රාජගහං ආගමනස්ස කාරණං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘රාජගහං හී’’තිආදි. තත්ථ හීති යස්මා. අන්ධකවින්දා විහාරං අන්තො කත්වා ‘‘අට්ඨාරස මහාවිහාරා’’ති වුත්තං. නෙසන්ති අට්ඨාරසන්නං මහාවිහාරානං. සඞ්ඝස්ස සාමග්ගිදානත්ථන්ති එත්ථ සඞ්ඝස්ස සාමග්ගිදානං අත්තනො උපොසථකිච්චං සිද්ධං. තස්මා පාළියං ‘‘උපොසථං ආගච්ඡන්තො’’ති වුත්තං. ‘‘සිප්පිනියං නාමා’’ති ඉමිනා නදිං තරන්තොති එත්ථ නදියා නාමං දස්සෙති. මනං වූළ්හොති එත්ථ මනන්ති නිපාතො ඊසකත්ථොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඊසක’’න්ති. ‘‘අප්පමත්ත’’න්ති ඉමිනා ‘‘ඊසක’’න්තිපදස්ස අත්ථං දස්සෙති. ‘‘වූළ්හභාවො’’ති ඉමිනා භාවපච්චයෙන විනා භාවත්ථො ඤාතබ්බොති දස්සෙති. චණ්ඩෙනාති ඛරෙන. තත්ථාති නදියං. අමනසිකරොන්තොති ‘‘චණ්ඩසොත’’න්ති ආභොගං අකරොන්තො. න පන වූළ්හොති න පන මහාවූළ්හො. උදකබ්භාහතානීති උදකෙන අභිආහතානි. අස්සාති ථෙරස්ස. අල්ලානීති තින්තානි.

144. පුරිමකම්මවාචාති ‘‘සම්මතා සා සීමා සඞ්ඝෙන තිචීවරෙන අවිප්පවාසා’’ති පුරෙ වුත්තා කම්මවාචා. අයමෙවාති ‘‘ඨපෙත්වා ගාමඤ්ච ගාමූපචාරඤ්චා’’තිපදං පක්ඛිපිත්වා අනුපඤ්ඤත්තා අයමෙව කම්මවාචා. අයන්ති පච්ඡිමකම්මවාචා. හි යස්මා භික්ඛුනිසඞ්ඝො අන්තොගාමෙ වසති, තස්මා පුරිමායෙව වට්ටතීති යොජනා. යදි එවන්ති යදි භික්ඛුනිසඞ්ඝස්ස අයං පච්ඡිමකම්මවාචා වට්ටනං සියා භවෙය්‍ය, එවං සතීති යොජනා. සොති භික්ඛුනිසඞ්ඝො. එතාය කම්මවාචායාති පච්ඡිමකම්මවාචාය. න ලභෙය්‍යාති අන්තොගාමෙ වසනත්තා තිචීවරපරිහාරං න ලභෙය්‍ය. කිං න ලභතියෙවාති ආහ ‘‘අත්ථි චස්ස පරිහාරො’’ති. අස්සාති භික්ඛුනිසඞ්ඝස්ස. ද්වෙපි සීමායොති සමානසංවාසකසීමා ච අවිප්පවාසසීමා චාති ද්වෙපි සීමායො. තත්ථාති භික්ඛුභික්ඛුනීසු. තස්සාති භික්ඛූනං සීමාය. එසෙව නයොති භික්ඛුනීනං සීමං අජ්ඣොත්ථරිත්වාපි අන්තොපවිසිත්වාපි භික්ඛූනං සීමාය සම්මනෙ එසෙව නයො. එතෙති භික්ඛුභික්ඛුනියො. සාමඤ්ඤත්තා හි පුල්ලිඞ්ගෙන වුත්තං. එත්ථ චාති ‘‘ඨපෙත්වා ගාමඤ්ච ගාමූපචාරඤ්චා’’තිපදෙ ච. සඞ්ගහො වෙදිතබ්බො, කස්මා? ගාමෙන නිගමනගරානං එකලක්ඛණත්තා.

පරික්ඛෙපොකාසොති පරික්ඛෙපාරහොකාසො. තෙසූති ගාමගාමූපචාරෙසු. පරිහාරන්ති චීවරවිප්පවාසආපත්තිඅපනයනං. ‘‘ඉතී’’තිආදි නිගමනං. එත්ථාති සමානසංවාසකඅවිප්පවාසසීමාසු. අත්තනො ධම්මතායාති අත්තනො සභාවෙන. යත්ථාති යස්මිං ඨානෙ. හීති සච්චං, යස්මා වා. තස්සාති අවිප්පවාසසීමාය. විසුන්ති සමානසංවාසකසීමතො පාටෙක්කං. තත්ථාති ද්වීසු සීමාසු. අවිප්පවාසායාති අවිප්පවාසසීමාය. තන්ති ගාමං. සාති අවිප්පවාසසීමා. සම්මතාය සීමායාති අවිප්පවාසසීමාය සම්මතාය සතියාති සම්බන්ධො. සම්මතතො පච්ඡාති වා යොජනා. නිවිසතීති නිවාසත්ථාය විසති පවිසති. සොපීති ගාමොපි. සීමසඞ්ඛ්‍යංයෙවාති අවිප්පාසසීමවොහාරමෙව. අධිට්ඨිතතෙචීවරිකා භික්ඛූ පරිහාරං ලභන්තීති අධිප්පායො. යථා පච්ඡා නිවිට්ඨො ගාමො සීමසඞ්ඛ්‍යංයෙව ගච්ඡති, එවන්ති යොජනා. ‘‘පවිසිස්සාමා’’ති ගෙහානි කතානි, ‘‘පවිසිස්සාමා’’ති ආලයොපි අත්ථීති යොජනා. ආලයොපීති අපෙක්ඛොපි. අපවිට්ඨාති ගෙහානි අපවිට්ඨා. ගෙහමෙව ඡඩ්ඩෙත්වාති ගෙහං ඡඩ්ඩෙත්වා එව. ඉමිනා ගෙහෙ ඡඩ්ඩිතෙ සබ්බං ඡඩ්ඩිතමෙවාති දස්සෙති. පවිට්ඨං වා අගතං වා එකම්පි කුලං අත්ථි සචෙති යොජනා. එත්ථ ච ‘‘එකම්පි කුලං පවිට්ඨං වා’’ති ඉදං නවගාමං සන්ධාය වුත්තං. ‘‘එකම්පි කුලං අගතං වා’’ති ඉදං පොරාණකගාමං සන්ධායාති දට්ඨබ්බං.

තත්‍රාති ‘‘වත්තං ජානිතබ්බ’’න්තිවචනෙ. අවිප්පවාසසීමායන්ති මහාසීමාය. සා එව හි යස්මා අවිප්පවාසකම්මවාචාය බහුලපයොජනා හොති, තස්මා අවිප්පවාසසීමාති වුච්චති. ඉතරායාති අවිප්පවාසසීමාය. තත්ථාති තාසු ද්වීසු සීමාසු. නිරාසඞ්කට්ඨානෙසු ඨත්වාති චෙතියඞ්ගණාදීනං ඛණ්ඩසීමාය අනොකාසත්තා වුත්තං. ඛණ්ඩසීමඤ්හි සම්මනන්තා චෙතියඞ්ගණාදිට්ඨානං පහාය අඤ්ඤස්මිං විවිත්තොකාසෙ විහාරපච්චන්තං ඛණ්ඩිත්වා සම්මනන්ති. සමූහනිතුන්ති අවිප්පවාසසීමං සමූහනිතුං. පටිබන්ධිතුං න සක්ඛිස්සන්තෙවාති අවිප්පවාසංයෙව ජානිත්වා ඛණ්ඩසීමාය අඤ්ඤාතත්තා පටිබන්ධිතුං න සක්ඛිස්සන්තෙව. සීමසම්භෙදන්ති ඛණ්ඩසීමඅවිප්පවාසසීමානං සම්භෙදං. සාසනන්තරධානෙන වාති සත්ථු ආණාය අන්තරධානෙන වා. සාධුකං පනාති නික්කඞ්ඛං පන.

76. ගාමසීමාදිකථා

147. උපොසථකම්මස්ස විසුං ගහිතත්තා සෙසකම්මවසෙන සමානසංවාසකතා ගහෙතබ්බා ගොබලිබද්දනයෙන වා පාරිසෙසනයෙන වා. තන්ති සමානසංවාසඑකූපොසථභාවං. ‘‘අපරිච්ඡින්නායා’’ති ඉමිනා අට්ඨපිතායාති එත්ථ ඨපධාතුයා අධිප්පායත්ථං දස්සෙති. ගාමං වා නිගමං වාති එත්ථ නගරං කෙන සඞ්ගහිතන්ති ආහ ‘‘ගාමග්ගහණෙන චෙත්ථා’’තිආදි. තත්ථ එත්ථාති ‘‘ගාමං වා නිගමං වා’’ති පාඨෙ, ගාමග්ගහණෙනාති සම්බන්ධො. අථ වා එත්ථාති ගාමනිගමනගරෙසු, නගරම්පීති සම්බන්ධො. ගාමාදීනං පරිච්ඡෙදං විත්ථාරෙන දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි. තත්ථ තත්ථාති ගාමනිගමනගරෙසු. ගාමභොජකාති ගාමං භුඤ්ජන්තීති ගාමභොජකා. බලින්ති කරං. සො හි තං නිස්සාය ගාමභොජකා බලන්ති ජීවන්ති අනෙනාති බලීති වුච්චති. යම්පි එකං පදෙසං පරිච්ඡින්දිත්වා දෙතීති යොජනා. ගාමඛෙත්තෙති රඤ්ඤො ආණා ඛිපියති එත්ථාති ඛෙත්තං, ගාමොයෙව ඛෙත්තං ගාමඛෙත්තං, තස්මිං. අයම්පීති අයං පදෙසොපි. සොපීති පදෙසොපි. විසුංගාමො නාමාති යොජනා. සොපි විසුංගාමො ගාමසීමා හොතියෙවාති යොජනා. විසුං පරිච්ඡින්දිත්වා දින්නො ගාමො විසුංගාමො. තස්මාති යස්මා විසුං ගාමො හොති, තස්මා. සා චාති විසුංගාමසීමා ච. ඉතරාති විසුංගාමසීමතො අඤ්ඤා පකතිගාමනගරනිගමසීමා චාති යොජනා.

එවන්ති ‘‘අසම්මතාය භික්ඛවෙ’’තිආදිනා පාඨෙන. තන්ති සීමපරිච්ඡෙදං. අපරිච්ඡින්නෙති රාජූහි අපරිච්ඡින්නෙ. ‘‘අටවිපදෙසෙ’’ති ඉමිනා නත්ථි ගාමො එත්ථාති අගාමකොති වචනත්ථස්ස සරූපං දස්සෙති. විජ්ඣාටවිසදිසෙති විගතං අග්ගිනො ඣායනමෙත්ථාති විජ්ඣා, චොරාදයො මනුස්සෙ ආභුසො ටවන්ති පීළයන්ති එත්ථාති ආටවි. විජ්ඣා ච සා ආටවි චෙති විජ්ඣාටවි, තාය සදිසෙ විජ්ඣාටවිසදිසෙ. එත්ථ පුරිමනයෙ ගාමාදීහි ආසන්නො වා හොතු, අනාසන්නො වා තෙහි අපරිච්ඡින්නො අටවිපදෙසො ගහෙතබ්බො. පච්ඡිමනයෙ දූරො මනුස්සානං අනාගමනපථො ආටවිපදෙසො ගහෙතබ්බොති අයමෙතෙසං විසෙසො. අස්සාති භික්ඛුනො. සමන්තාති සමන්තතො. අයං සීමාති අයං සත්තබ්භන්තරසීමා. තත්ථාති සත්තසු අබ්භන්තරෙසු. සමන්තා ඨිතස්ස වා නිසින්නස්ස වා අබ්භන්තරෙ අන්තොකොට්ඨාසෙ ජාතං අබ්භන්තරං අට්ඨවීසහත්ථපමාණං.

යා කාචි නදී අසීමාව හොතීති සම්බන්ධො. නදීසීමලක්ඛණපත්තාති නදීසීමලක්ඛණං පත්තා. ඉමිනා සීමලක්ඛණං අපත්තා නදී බන්ධියමානා සීමාව හොතීති දස්සෙති. සාවධාරණෙන ‘‘අත්තනො සභාවෙනෙවා’’ති ඉමිනා භික්ඛූනං බන්ධනභාවෙනාති අත්ථං නිවත්තෙති. එත්ථාති නදියං. එත්ථාති ජාතස්සරසමුද්දෙසු. යෙන කෙනචීති අන්තමසො තිරච්ඡානගතෙනපි යෙන කෙනචි. ඛණිත්වා අකතො සයංජාතොති සම්බන්ධො. ඉදං හෙතුඅන්තොගධවිසෙසනං. ඛණිත්වා අකතත්තාති හි අත්ථො. සයංජාතොති සයමෙව ජාතොති එවකාරො යොජෙතබ්බො. තෙන වුත්තං ‘‘යෙන කෙනචි ඛණිත්වා අකතො’’ති. සොබ්භොති සං උභොති පදවිභාගො කාතබ්බො. තත්ථ සංසද්දො සමන්තත්ථවාචකො, උභසද්දො පූරණත්ථවාචකො. තස්මා සමන්තතො ආගතෙන උදකෙන උභති පූරති එත්ථාති සොබ්භොති වචනත්ථො කාතබ්බො. තෙන වුත්තං ‘‘සමන්තතො ආගතෙන උදකෙන පූරිතො තිට්ඨතී’’ති.

තත්ථාති නදීසමුද්දජාතස්සරෙසු, ආධාරෙ භුම්මං. යංසද්දො ඨානවිසයොති ආහ ‘‘යං ඨාන’’න්ති. මජ්ඣිමස්සාති ථාමමජ්ඣිමස්ස. වක්ඛති හි ‘‘ථාමමජ්ඣිමෙනා’’ති. ‘‘සමන්තතො’’ති ඉමිනා සමන්තාති එත්ථ නිස්සක්කත්ථෙ නිස්සක්කවචනන්ති දස්සෙති. ‘‘උදකුක්ඛෙපෙනා’’ති ඉමිනා උදකුක්ඛෙපාති එත්ථ කරණත්ථෙ නිස්සක්කවචනන්ති දස්සෙති. උදකං උක්ඛිපිත්වා ඛිපියති එත්ථාති උදකුක්ඛෙපො. ‘‘පරිච්ඡින්න’’න්ති ඉමිනා පාඨසෙසං දස්සෙති. අක්ඛධුත්තාති එත්ථ අක්ඛොති පාසකො. සො හි අකති කුටිලං ගච්ඡති අනෙනාති අක්ඛොති වුච්චති, ධවන්ති මරියාදමතික්කම්ම කීළාදිපසුතං ගච්ඡන්තීති ධුත්තා, අක්ඛෙසු ධුත්තා අක්ඛධුත්තා. දාරුගුළන්ති සාරදාරුමයං ගුළං. ‘‘වාලුකං වා’’ති ඉමිනා ‘‘උදකුක්ඛෙපා’’ති එත්ථ උපලක්ඛණං දස්සෙති. යත්ථාති යස්මිං පදෙසෙ. අයන්ති පදෙසො. තස්සාති උදකුක්ඛෙපස්ස.

එත්ථාති නදීසමුද්දජාතස්සරෙසු. මුඛද්වාරන්ති සමුද්දාදීනං මුඛසඞ්ඛාතං ද්වාරං. සබ්බත්ථාති සබ්බාය නදියං. ථෙරවාදං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යං පනා’’තිආදි. ‘‘යොජනං…පෙ… වට්ටතී’’ති යං පන වචනං මහාසුමත්ථෙරෙන වුත්තන්ති යොජනා. තත්‍රාපීති යොජනනදියම්පි. පටික්ඛිත්තාකාරං විත්ථාරෙන්තො ආහ ‘‘භගවතා හී’’තිආදි. නදියා පමාණන්ති නදියා ගම්භීරපමාණමෙව, න ආයාමවිත්ථාරපමාණන්ති අත්ථො. ‘‘න යොජනං වා අද්ධයොජනං වා’’ති වචනම්පි ඉදමෙව සන්ධාය වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. කිඤ්චාපි ආයාමවිත්ථාරපමාණං න වුත්තං, පභවතො පන යාව මුඛද්වාරා ආයාමවිත්ථාරවසෙන කම්මං කාතුං පහොනකනදීයෙව ගහෙතබ්බාති දට්ඨබ්බා. යා නදීති සම්බන්ධො. ඉමස්ස සුත්තස්සාති ‘‘තිමණ්ඩල’’න්තිආදිකස්ස ඉමස්ස සුත්තස්ස. පභවතොති සමුදාගමතො. එත්ථාති නදියං. සබ්බෙහි භික්ඛූහි ඨපෙතබ්බොති සම්බන්ධො. තතොති එකඋදකුක්ඛෙපතො.

කිත්තකා පරිපුණ්ණා හොතීති ආහ ‘‘සමතිත්ථිකා’’ති. තිත්ථෙන සමං පරිපූරතීති සමතිත්ථිකා. උදකසාටිකං නිවාසෙත්වාපීති පිසද්දො ‘‘අනිවාසෙත්වාපී’’ති දස්සෙති. උදකසාටිකං අනිවාසෙන්තොපි වත්ථෙන අවිනාභාවතො අඤ්ඤං නිවාසෙත්වාති අත්ථො ගහෙතබ්බො. නාවාය ඨත්වා කරියමානෙ කිං ගච්ඡන්තියාපි නාවාය කාතුං වට්ටතීති ආහ ‘‘ගච්ඡන්තියා පනා’’තිආදි. ‘‘කස්මා’’තිආදිනා කාරණං දස්සෙති. හීති යස්මා. තන්ති උදකුක්ඛෙපමත්තං. එවං සති…පෙ… අනුසාවනා හොති, තස්මා ගච්ඡන්තියා නාවාය කාතුං න වට්ටතීති යොජනා. ‘‘තස්මා’’තිආදිනා ලද්ධගුණං දස්සෙති. න කෙවලං නාවායමෙවාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අන්තොනදිය’’න්තිආදි.

රුක්ඛස්සාති අන්තොනදියං ජාතස්ස රුක්ඛස්ස. සාඛා වා පතිට්ඨිතාති සම්බන්ධො. සීමං වා සොධෙත්වාති විහාරසීමගාමසීමාසු ඨිතානං හත්ථපාසානයනබහිකරණවසෙන සීමං වා සොධෙත්වා. ජාතරුක්ඛස්ස පවිට්ඨසාඛාය වා පාරොහෙ වාති සම්බන්ධො. අස්සාති බහිනදිතීරෙ ජාතරුක්ඛස්ස. තත්ථාති ඛාණුකෙ.

තස්සාති පාසාණදීපකස්ස. පුබ්බෙ වුත්තප්පකාරෙති පුබ්බෙ නදීනිමිත්තට්ඨානෙ ‘‘අන්වද්ධමාස’’න්තිආදිනා (මහාව. අට්ඨ. 138) වුත්තප්පකාරෙ. සොති පාසාණදීපකො. පුන සොති පාසාණදීපකොයෙව. හීති සච්චං, යස්මා වා.

ආවරණන්ති පාළිං. තන්ති ආවරණං. ආවරණෙන වා කොට්ඨකබන්ධෙන වා හෙතුභූතෙන, පච්ඡිජ්ජතීති සම්බන්ධො. කොචි ආවරණප්පදෙසො අජ්ඣොත්ථරියතීති සම්බන්ධො. තත්ථාති ආවරණප්පදෙසෙ. හීති සච්චං, යස්මා වා. ‘‘හෙට්ඨාපාළි බද්ධා’’ති ඉදං නදිං විනාසෙත්වා තළාකකරණාකාරදස්සනං. එත්ථාති නදියං, තළාකෙ වා. ඡඩ්ඩිතමොදකන්ති තළාකරක්ඛනත්ථං එකෙන වාරිමග්ගෙන ඡඩ්ඩිතං උදකං. දෙවෙ අවස්සන්තෙති දුබ්බුට්ඨිකාලත්තා වස්සන්තකාලෙපි දෙවෙ අවස්සන්තෙ. සාති නදිතො නීහටමාතිකා. කාලන්තරෙනාති අඤ්ඤෙන කාලෙන. උප්පතිත්වාති ගාමනිගමානං උපරි පතිත්වා. පවත්තතීති පුබ්බෙ වුත්තපකාරෙ වස්සකාලෙ චත්තාරො මාසෙ අබ්භොච්ඡින්නා සන්දති. විහාරසීමන්ති විහාරසම්බන්ධං බද්ධසීමං.

සමුද්දෙපීති පිසද්දො නදිමපෙක්ඛති. තත්ථාති පදෙසෙ. ඔතරිත්වාති හෙට්ඨා තරිත්වා. ‘‘ඔසරිත්වා’’තිපි පාඨො, අයමෙවත්ථො. සණ්ඨහන්තීති උදකෙන සමං තිට්ඨන්ති. සොති පදෙසො. උදකන්තතොති උදකකොටිතො. තත්ථාති සමුද්දෙ. බාධතීති පීළයති. තෙසූති නාවාඅට්ටකෙසු. තන්ති පිට්ඨිපාසාණං. ඌමියොති වීචියො. තා හි පරංපරාවසෙන උග්ගන්ත්වා සවිඤ්ඤාණකාවිඤ්ඤාණකෙ මියන්ති හිංසන්ති, අන්තො පක්ඛිපන්තීති වා ඌමියොති වුච්චන්ති. තත්ථාති පිට්ඨිපාසාණෙ. හීති සච්චං, යස්මා වා. උදකෙනෙව පිට්ඨිපාසාණො ඔත්ථරීයතීති යොජනා. සොති දීපකපබ්බතො. ‘‘දූරෙ’’ති වත්වා තස්ස පමාණං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘මච්ඡවධානං අනාගමනපථෙ’’ති. මච්ඡවධානන්ති කෙවට්ටානං. තෙ හි යස්මා මච්ඡෙ හනන්ති, තස්මා මච්ඡවධාති වුච්චන්ති. ‘‘මච්ඡබන්ධාන’’න්තිපි පාඨො. මච්ඡෙ බන්ධන්තීති මච්ඡබන්ධාති වචනත්ථො කාතබ්බො. අනාගමනපථෙති යත්ථ ගන්ත්වා තදහෙව පච්චාගන්ත්වා න ආගමනපථිකෙ දෙසෙ. නත්ථි ආගමනපථො එත්ථාති අනාගමනපථො, දෙසො. තස්මිං ‘‘අගමනපථෙ’’තිපි පාඨො, සො අයුත්තො. කස්මා? අගමනපථස්ස නාධිප්පෙතත්තා. ගන්ත්වා හි පුන අනාගමනපථොයෙවාධිප්පෙතො. තෙසන්ති මච්ඡවධානං. ගමනපරියන්තස්සාති ගමනකොටියා. ඔරතොති ඔරභාගෙ ඨිතො දීපකො වා පබ්බතො වාති යොජෙතබ්බො. තත්ථාති ඔරභාගෙ ඨිතෙසු දීපකපබ්බතෙසු. ඔත්ථරිත්වාති පකතිඋදකෙන ඔත්ථරිත්වා. තත්ථාති ඔත්ථරිත්වා ඨිතෙ සමුද්දෙ.

කරොන්තෙහිපි කාතබ්බන්ති සම්බන්ධො. යත්ථාති යස්මිං සරෙ. අයන්ති අයං සරො, න ජාතස්සරො හොති. අයං සරො ගාමඛෙත්තසඞ්ඛ්‍යමෙව ගච්ඡතීති යොජනා. තත්ථාති සරෙ. යත්ථ පනාති යස්මිං සරෙ පන. තස්සාති ජාතස්සරස්ස. තත්ථාති පදෙසෙ. සචෙ ගම්භීරං උදකං හොතීති යොජනා. තත්ථාති අට්ටකෙ. එත්ථාති ජාතස්සරෙ, ඨිතෙසු පිට්ඨිපාසාණදීපකෙසූති යොජනා. පහොනකජාතස්සරොති සඞ්ඝකම්මං කාතුං පහොනකො ජාතස්සරො. ‘‘සුක්ඛතී’’ති වත්වා තදෙව සමත්ථෙතුං වුත්තං ‘‘නිරුදකො’’ති. තත්ථාති ජාතස්සරෙ. සචෙ නිරුදකමත්තෙන ගාමඛෙත්තං ගච්ඡති. කදා ගච්ඡතීති ආහ ‘‘සචෙ පනෙත්ථා’’තිආදි. තත්ථ එත්ථාති ජාතස්සරෙ. පොක්ඛරණීආදීනීති එත්ථ ආදිසද්දෙන උදකමාතිකාදයො සඞ්ගණ්හාති. යදා ඛණන්ති, තදාති පාඨසෙසො යොජෙතබ්බො. ‘‘තං ඨාන’’න්ති වුත්තෙපි න ඛණනට්ඨානමෙව ගහෙතබ්බං, ‘‘එත්ථා’’ති සාමඤ්ඤතො වුත්තත්තා සබ්බොයෙව ජාතස්සරො ගහෙතබ්බො. න කෙවලං අජාතස්සරමත්තං හොති, අථ ඛො ගාමඛෙත්තන්ති ආහ ‘‘ගාමසීමාසඞ්ඛ්‍යමෙව ගච්ඡතී’’ති.

නන්ති ජාතස්සරං. පූරෙත්වාති මත්තිකාදීහි පූරෙත්වා. පාළින්ති ආවරණං. සබ්බමෙව නන්ති සකලමෙව තං ජාතස්සරං. ලොණීපීති පිසද්දෙන න කෙවලං සොබ්භොයෙව ජාතස්සරසඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති, අථ ඛො ලොණීපීති දස්සෙති. උදකට්ඨානොකාසෙති උදකස්ස ඨානෙ ඔකාසෙ.

148. සීමාය සීමං සම්භින්දන්තීති එත්ථ ‘‘සීමාය සීම’’න්ති පදානං සම්බන්ධාපෙක්ඛත්තා තෙසං සම්බන්ධං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘අත්තනො පරෙස’’න්ති. ‘‘බද්ධසීම’’න්ති ඉමිනා ‘‘සීම’’න්ති සාමඤ්ඤතො වුත්තෙපි විසෙසතො බද්ධසීමායෙව ගහෙතබ්බාති දස්සෙති. තමෙවත්ථං විත්ථාරෙන්තො ආහ ‘‘සචෙ හී’’තිආදි. සංසට්ඨවිටපාති අඤ්ඤමඤ්ඤං ආසන්නත්තා සංසට්ඨො විටපො එතෙසන්ති සංසට්ඨවිටපා. ‘‘සංසට්ඨවිටපා’’ති ඉදං උපලක්ඛණමත්තං, මූලානිපි සංසට්ඨානියෙවාති දට්ඨබ්බං. තෙසූති ද්වීසු රුක්ඛෙසු. විහාරසීමා චාති පොරාණකවිහාරසීමා ච. අන්තො කත්වාති සීමාය අන්තො කත්වා. අථ පච්ඡාති එත්ථ ‘‘පච්ඡා’’ති ඉමිනා අථසද්දස්සත්ථං දස්සෙති. එවං කෙ අකංසූති ආහ ‘‘එවං ඡබ්බග්ගියා අකංසූ’’ති. තෙනාති කරණෙන.

අජ්ඣොත්ථරණාකාරං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පරෙස’’න්තිආදි. තස්සාති බද්ධසීමාය. පදෙසන්ති භික්ඛූහි කම්මං කාතුං පහොනකං එකදෙසං. අන්තමසො එකස්සපි භික්ඛුනො ඨත්වා අධිට්ඨානුපොසථං කාතුං පහොනකං පදෙසං. කම්මං කාතුං අප්පහොනකපදෙසං අන්තො කරිත්වා බන්ධන්තා සීමාය සීමං සම්භින්දන්ති නාම. සීමාය උපචාරොති පච්ඡා බන්ධිතබ්බාය සීමාය උපචාරො. ‘‘වඩ්ඪන්තො සීමාසඞ්කරං කරොතී’’ති ඉමිනා සචෙ අවඩ්ඪනකො පාසාණො හොති, ද්වින්නම්පි සීමානං නිමිත්තං කාතුං වට්ටතීති දස්සෙති.

77. උපොසථභෙදාදිකථා

149. පන්නරසිකස්ස පුබ්බකිච්චස්ස පාළියං ආගතත්තා චාතුද්දසිකස්සෙව පුබ්බකිච්චං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අජ්ජුපොසථො චාතුද්දසො’’ති.

‘‘අධම්මෙන වග්ග’’න්තිආදීසු විනිච්ඡයො එවං වෙදිතබ්බොති යොජනා. අධම්මෙන වග්ගන්ති එත්ථ අධම්මං නාම එකස්මිං විහාරෙ චතුන්නං භික්ඛූනං සුත්තුද්දෙසඋපොසථමකත්වා පාරිසුද්ධිඋපොසථකරණඤ්ච තිණ්ණං පාරිසුද්ධිඋපොසථමකත්වා සුත්තුද්දෙසකරණඤ්ච. වග්ගං නාම සබ්බෙව අසන්නිපතිත්වා එකස්ස ඡන්දපාරිසුද්ධිහරණං. ඡන්දපාරිසුද්ධි නාම සඞ්ඝමජ්ඣංයෙව ආගච්ඡති, න ගණමජ්ඣං, න පුග්ගලස්ස සන්තිකං. අධම්මෙන සමග්ගන්ති එත්ථ අධම්මං වුත්තනයමෙව. සමග්ගං නාම සබ්බෙසං සන්නිපතනං. ධම්මෙන වග්ගන්ති එත්ථ ධම්මං නාම චතුන්නං සුත්තුද්දෙසඋපොසථකරණඤ්ච තිණ්ණං පාරිසුද්ධිඋපොසථකරණඤ්ච. වග්ගං වුත්තනයමෙව.

78. පාතිමොක්ඛුද්දෙසකථා

150. ඉමං නිදානන්ති පාතිමොක්ඛස්ස ඉමං නිදානං. සුතා ඛො පනාති එත්ථ සුය්‍යිත්ථාති සුතා, සුය්‍යස්සන්තීති වා සුතා, පාරාජිකුද්දෙසාදයො. සුතා ච සුතා ච සුතාති සරූපෙකසෙසො කාතබ්බො. අවසෙසන්ති නිදානුද්දෙසාදිතො අවසෙසං පාරාජිකුද්දෙසාදි. සුතෙනාති සුතසද්දෙන. ‘‘අත්ථෙ අසම්භවතො සද්දෙ වුත්තවිධානං හොතී’’ති හි පරිභාසතො ‘‘සුතෙනා’’ති එත්ථ සද්දොව ගහෙතබ්බො. තෙන නයෙනාති තෙන නිදානුද්දෙසනයෙන.

අටවිමනුස්සභයන්ති අටවියං නිවසන්තස්ස මනුස්සස්ස භයං, වනචරකභයන්ති අත්ථො. රාජන්තරායොතිආදීසු එවං විසෙසො වෙදිතබ්බොති යොජනා. දවදාහොති දායං දහතීති දවදාහො ආකාරස්ස රස්සං, යකාරස්ස ච වකාරං කත්වා. නන්ති භික්ඛුං. එකං වා භික්ඛුන්ති යොජනා. පඨමො වා උද්දෙසොති නිදානුද්දෙසො. එත්ථාති පඤ්චසු උද්දෙසෙසු. යස්මින්ති උද්දෙසෙ. සොපීති උද්දෙසොපි. සුතෙනෙව සාවෙතබ්බොති සුතපදෙනෙව සඞ්ඝස්ස සාවෙතබ්බොති එවසද්දො ‘‘න විත්ථාරෙනා’’ති දස්සෙති.

අනජ්ඣිට්ඨාති එත්ථ උපසග්ගවසෙන ඉසුධාතුස්ස ඉච්ඡාකන්තිතො අඤ්ඤමත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අනාණත්තා, අයාචිතා වා’’ති. එත්ථ ‘‘අනාණත්තා’’ති ඉදං ථෙරෙන අනාණත්තභාවං සන්ධාය වුත්තං. ‘‘අයාචිතා’’ති ඉදං සම්මුතිලද්ධෙන නවකෙන අයාචිතභාවං සන්ධාය වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. එත්ථාති ‘‘අනජ්ඣිට්ඨා ධම්මං භාසන්තී’’ති වචනෙ. ධම්මජ්ඣෙසකෙති ධම්මකථනත්ථාය අජ්ඣෙසතීති ධම්මජ්ඣෙසකො, තස්මිං. ආපුච්ඡිත්වා වා තෙන සඞ්ඝත්ථෙරෙන යාචිතො හුත්වා වාති යොජනා. වාරපටිපාටියාති වාරානුක්කමෙන. දෙහීති වාති එත්ථ ඉති-වා-සද්දො ‘‘භණ’’ ඉතිපදෙන ච ‘‘කථෙහි’’ ඉතිපදෙන ච යොජෙතබ්බො. ‘‘භණ’’ ඉති වා ‘‘කථෙහි’’ඉති වා ‘‘දෙහි’’ඉති වා වත්තබ්බාති යොජනා. තීහිපි විධීහීති ඔසාරණකථනසරභඤ්ඤසඞ්ඛාතෙහි තීහි සජ්ජනෙහි. එත්ථ ච සුත්තස්ස ඔසාරියතෙ උච්චාරියතෙ ඔසාරණං, අත්ථස්ස කථියතෙ කථනං, සුත්තස්ස ච තදත්ථස්ස ච සරෙන භණියතෙ සරභඤ්ඤං. ඔසාරෙහීති සුත්තං උච්චාරෙහි. කථෙහීති අත්ථං කථෙහි. සරභඤ්ඤන්ති සුත්තස්ස ච තදත්ථස්ස ච සරෙන භණනං. නන්ති සද්ධිවිහාරිකං. සජ්ඣායං අධිට්ඨහිත්වාති ‘‘සජ්ඣායං කරොමී’’ති අධිට්ඨහිත්වා. එත්ථාති අජ්ඣෙසනට්ඨානෙ.

නිස්සිතකෙති සද්ධිවිහාරිකාදයො. සොති සඞ්ඝත්ථෙරො, ‘‘වත්තබ්බො’’තිපදෙ කම්මං, ‘‘වදතී’’තිආදීසු පදෙසු කත්තා. ආරද්ධන්ති සඞ්ඝෙන ආරද්ධං. ඨපෙත්වාති ධම්මසවනං ඨපෙත්වා. ඔසාරෙත්වාති පඨමං සුත්තං ඔසාරෙත්වා. පුන කථෙන්තෙනාති පච්ඡා අත්ථං කථෙන්තෙන. අට්ඨපෙත්වායෙව වාති සුත්තස්ස ච අත්ථස්ස ච අන්තරා අට්ඨත්වා එව වා. කථෙතබ්බන්ති අත්ථජාතං කථෙතබ්බං. කථෙන්තස්ස…පෙ… නයොති පඨමං අත්ථං කථෙත්වා පුන සුත්තඤ්ච අත්ථඤ්ච සරෙන භණන්තස්ස පුන ආගතෙපි එසෙව නයොති අත්ථො.

උපනිසින්නකථායපීති සමීපෙ නිසින්නෙන කථායපි. තෙනාති සඞ්ඝත්ථෙරෙන. වත්තුං වට්ටතීති විසෙසෙත්වා වත්තුං වට්ටති. තෙනාති මනුස්සෙහි ජානනභික්ඛුනා. සඞ්ඝත්ථෙරො භණති, තුණ්හී වා හොතීති සම්බන්ධො. ‘‘පුච්ඡන්තී’’ති වුත්තෙති යොජනා. අනුමොදනාදීසුපීතිආදිසද්දෙන ධම්මකථාදයො සඞ්ගණ්හාති. සඞ්ඝත්ථෙරො අනුජානාතීති සම්බන්ධො. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු විහාරඅන්තරඝරෙසු.

සජ්ඣායන්ති සයං ඉස්සරෙන අයනං උච්චාරණං, කෙනචි අනජ්ඣිට්ඨො සයං අධිඉස්සරෙන අයනං උච්චාරණන්ති අත්ථො. ථෙරොති සද්ධිවිහාරො ථෙරො. විස්සමිස්සාමීති ඛෙදවිරහිතං ගමිස්සාමි. ආපුච්ඡිතබ්බන්ති පඨමථෙරම්පි පුන ආගතත්ථෙරම්පි ආපුච්ඡිතබ්බං. එකෙන සඞ්ඝත්ථෙරෙන අනුඤ්ඤාතෙනාති සම්බන්ධො. අඤ්ඤස්මීන්ති අනුඤ්ඤාතත්ථෙරතො අඤ්ඤස්මිං ථෙරෙති සම්බන්ධො. තන්ති පුන ආගතං ථෙරං. අත්තානං සම්මනිතබ්බන්ති එත්ථ පච්චත්තෙ උපයොගවචනන්ති ආහ ‘‘අත්තා සම්මනිතබ්බො’’ති. කිං සම්මතෙන පරිසං අනොලොකෙත්වා පුච්ඡිතබ්බොති ආහ ‘‘පුච්ඡන්තෙන පනා’’තිආදි.

153. මෙති මය්හං. ඉතොති පුග්ගලතො, උප්පන්නොති සම්බන්ධො. පුරම්හාකන්ති පදස්ස පුරෙ අම්හාකන්ති පදච්ඡෙදං කත්වා පුරෙසද්දො පඨමත්ථොති ආහ ‘‘පඨමං අම්හාක’’න්ති. පටිකච්චෙවසද්දො පගෙවපරියායො, ‘‘පඨමතරමෙවා’’ති ඉමිනා තස්ස අත්ථං දස්සෙති. භූතමෙවාති විජ්ජමානමෙව, තථමෙව වා.

82. අධම්මකම්මපටික්කොසනාදිකථා

154. අධම්මකම්මන්ති අභූතකම්මං. පටික්කොසිතුන්ති එත්ථ කුසධාතු අපනයනත්ථොති ආහ ‘‘වාරෙතු’’න්ති. දිට්ඨින්ති ලද්ධිං. තෙසන්ති චතුන්නං පඤ්චන්නං. යථාති යෙනාකාරෙන භණියමානෙති යොජනා. න සුණන්තීති අඤ්ඤෙ භික්ඛූ න සුණන්ති. ථෙරාධීනන්ති ථෙරෙන අධීනං ආබන්ධන්ති අත්ථො. ථෙරායත්තන්ති ථෙරෙන ආයත්තං, ථෙරස්ස සන්තකන්ති අත්ථො. එත්ථාති පාතිමොක්ඛුද්දෙසෙ.

83. පාතිමොක්ඛුද්දෙසකඅජ්ඣෙසනාදිකථා

155. නවවිධඤ්චාති දිවසවසෙන තිවිධං, කාරකවසෙන තිවිධං, කත්තබ්බාකාරවසෙන තිවිධඤ්චාති නවකොට්ඨාසඤ්ච, නවපකාරඤ්ච වා. චතුබ්බිධන්ති ‘‘අධම්මෙන වග්ග’’න්තිආදිකං චතුබ්බිධං. දුවිධන්ති භික්ඛුභික්ඛුනීවසෙන දුවිධං. නවවිධන්ති භික්ඛුපාතිමොක්ඛෙ පඤ්චවිධං, භික්ඛුනිපාතිමොක්ඛෙ චතුබ්බිධන්ති නවවිධං. එත්ථාති ‘‘යො තත්ථ භික්ඛු බ්‍යත්තො පටිබලො’’ති පාඨෙ. සුවිසදාති සුට්ඨු බ්‍යත්තා, සුද්ධා වා. එත්තකම්පීති පිසද්දො ගරහායං, අධිකෙ කා නාම කථාති දස්සෙති.

සාමන්තා ආවාසාති එත්ථ උපයොගත්ථෙ නිස්සක්කවචනන්ති ආහ ‘‘සාමන්තං ආවාස’’න්ති. යො සක්කොතීති බහූසු නවෙසු යො සක්කොති.

84. පක්ඛගණනාදිඋග්ගහණානුජානනකථා

156. කතිනං පූරණීති කතිනං තිථීනං පූරණී. කො දිවසොති කිත්තකො දිවසො. අය්‍යායත්තන්ති අය්‍යෙහි භික්ඛූහි ආයත්තං ආබද්ධං. සංහරිත්වාති පුන සලාකං සංහරිත්වා. අයං පාඨො කෙසුචි අට්ඨකථාපොත්ථකෙසු නත්ථි. කාලවතොති එත්ථ වන්තුපච්චයො ස්වත්ථොති ආහ ‘‘කාලස්සෙවා’’ති. එවසද්දො පන සම්භවතො යුජ්ජියති. පගෙවාති පාතොව.

158. සායම්පීති සායන්හෙපි. පිසද්දෙන අඤ්ඤම්පි සරණකාලං සම්පිණ්ඩෙති.

159. ආණාපෙතුන්ති එත්ථ අනාණාපෙතබ්බභික්ඛූ අපනෙත්වා ආණාපෙතබ්බභික්ඛූ දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘කිඤ්චි කම්ම’’න්තිආදි. සදාකාලමෙව කිඤ්චි කම්මං කරොන්තොති යොජනා. ධම්මකථිකාදීසූතිආදිසද්දෙන ගණවාචකාදයො සඞ්ගණ්හාති. වාරෙනාති පරියායෙන. සම්මුඤ්චනින්ති යට්ඨිසම්මුඤ්චනිං වා මුට්ඨිසම්මුඤ්චනිං වා. සමං, සුට්ඨු වා මුඤ්චති සොධෙති ඉමායාති සම්මුඤ්චනී, තාලුජො පඨමො. තම්පීති සාඛාභඞ්ගම්පි.

160. වුත්තනයෙනෙවාති සම්මජ්ජනෙ වුත්තනයෙනෙව. පුන ආහරිතබ්බානීති සඞ්ඝිකාවාසං ආසනානි පුන ආහරිතබ්බානි. තට්ටිකායොපීති වෙණුආදිමයා තට්ටිකායොපි.

161. කපල්ලිකා වාති කපාලෙසු පරියාපන්නා පදීපකපාලා වා. තන්ති තෙලාදිං. පරියෙසිතබ්බානීති අනවජ්ජපරියෙසනෙන පරියෙසිතබ්බානි.

86. දිසංගමිකාදිවත්ථුකථා

163. සංගහෙතබ්බොතිආදීනං චතුන්නං කිරියාපදානං විසෙසං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සංගහෙතබ්බො’’තිආදි. සංගහසද්දස්ස සඞ්ඛෙපගහණෙසුපි වත්තනතො ඉධ ‘‘අනුග්ගහත්ථෙ’’ති දස්සෙතුං පාළියං වුත්තං ‘‘අනුග්ගහෙතබ්බො’’ති. තෙන වුත්තං ‘‘තථාකරණවසෙනා’’ති. උපලාපෙතබ්බොති සඞ්ඝෙන බහුස්සුතො භික්ඛු භික්ඛූහි උපගන්ත්වා ලාපෙතබ්බො කථාපෙතබ්බො. උපට්ඨාපෙතබ්බොති සඞ්ඝෙන බහුස්සුතො භික්ඛු භික්ඛූහි උප අච්චනෙන පූජනෙන ඨාපෙතබ්බො. ‘‘සබ්බෙසං දුක්කට’’න්ති වත්වා තදෙව සමත්ථෙතුං වුත්තං ‘‘ඉධ නෙව ථෙරා, න දහරා මුච්චන්තී’’ති. තෙනාති බහුස්සුතෙන භික්ඛුනා. එවම්පි සතීති එවං අසාදියනෙපි සති. සායං පාතන්ති සායඤ්ච පාතො ච සායංපාතං. උපට්ඨානන්ති උපට්ඨානට්ඨානං, උපට්ඨානත්ථාය වා. තෙනාති බහුස්සුතෙන භික්ඛුනා. තෙසන්ති මහාථෙරානං. අස්සාති බහුස්සුතස්ස භික්ඛුනො. සද්ධිංචරාති අත්තනා සද්ධිං චරන්තීති සද්ධිංචරා. අථාපීති යදිපි. එකො වා වත්තසම්පන්නො වදතීති යොජනා. එසො ච අහඤ්චාති මයං. නාමතුම්හඅම්හසද්දෙසු හි එකසෙසෙන කත්තබ්බෙසු පරොව ගහෙතබ්බො. විහරන්තූති වදන්තීති යොජනා.

සො ආවාසො ගන්තබ්බොති එත්ථ කිමත්ථාය ගන්තබ්බො, කිං අනුදිවසං ගන්තබ්බොති ආහ ‘‘උපොසථකරණත්ථාය අන්වද්ධමාසං ගන්තබ්බො’’ති. සො ච ඛොති ආවාසො. උතුවස්සෙයෙවාති හෙමන්තගිම්හෙයෙව. උතුවස්සෙයෙව ගන්තබ්බොති අත්ථස්ස ඤාතබ්බභාවං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘වස්සානෙ පනා’’තිආදි. යන්ති කම්මං. තත්ථාති ‘‘වස්සං වසන්තී’’තිආදිවචනෙ. සොති පාතිමොක්ඛුද්දෙසකො භික්ඛු. අඤ්ඤස්මින්ති අපරස්මිං පාතිමොක්ඛුද්දෙසකෙ. මාසද්වයන්ති සාවණමාසපුණ්ණමිතො යාව අස්සයුජපුණ්ණමී, තාව මාසද්වයං වසිතබ්බං. ඉදං පුරිමවස්සං උපගන්ත්වා පච්ඡිමිකාය පක්කමනාදිං සන්ධාය වුත්තං. සචෙ පච්ඡිමිකං උපගන්ත්වා අනන්තරමෙව පක්කමනාදිං කරොති, මාසත්තයම්පි වසිතබ්බං.

87. පාරිසුද්ධිදානකථා

164. යෙන කෙනචි අඞ්ගපච්චඞ්ගෙන විඤ්ඤාපෙතීති පටිවචනං නිච්ඡාරෙතුමසක්කොන්තො යෙන කෙනචි අඞ්ගපච්චඞ්ගෙන විඤ්ඤාපෙති. උභයථාති උභයෙහි කායවාචාසඞ්ඛාතෙහි ආකාරෙහි. කායවාචාහි විඤ්ඤාපෙතීති සම්බන්ධො. සබ්බෙති අඛිලා ගිලානා. හත්ථපාසෙති සඞ්ඝස්ස හත්ථපාසම්හි. සචෙ දූරෙ හොන්තීති සචෙ බහූ ගිලානා අඤ්ඤමඤ්ඤං දූරෙ හොන්ති. තං දිවසන්ති තස්මිං සඞ්ඝඅප්පහොනකදිවසෙ.

තත්ථෙව පක්කමතීති එත්ථ නිස්සක්කත්ථෙ ථපච්චයොති ආහ ‘‘තතොවා’’ති, පාරිසුද්ධිහාරට්ඨානතො එවාති අත්ථො. ‘‘ගච්ඡතී’’ති ඉමිනා කමුධාතුයා පදවික්ඛෙපත්ථං දස්සෙති, ‘‘කත්ථචී’’ති ඉමිනා තස්ස කම්මං. සාමණෙරො පටිජානාතීතිආදීසු පටිජානනාකාරත්ථස්ස ඉතිසද්දස්ස ලොපභාවං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සාමණෙරො අහ’’න්ති එවං පටිජානාතී’’තිආදි. භූතංයෙවාති විජ්ජමානංයෙව. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු ‘‘සික්ඛං පච්චක්ඛාතකො පටිජානාතී’’තිආදීසු.

සබ්බන්තිමෙන පරිච්ඡෙදෙන චතුන්නං භික්ඛූනන්ති සම්බන්ධො. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු ‘‘සඞ්ඝප්පත්තො විබ්භමතී’’තිආදීසු. එත්ථාති පාරිසුද්ධිහරණෙ. බහූනම්පීති එත්ථ පිසද්දෙන එකෙන එකස්සාපි, බහූහි එකස්සාපි, බහූහි බහූනම්පි ආහටා පාරිසුද්ධි ආහටාව හොතීති දස්සෙති. සොති පාරිසුද්ධිහාරකො භික්ඛු. යෙසන්ති භික්ඛූනං. තස්සෙවාති පාරිසුද්ධිහාරකස්සෙව. ඉතරා පනාති ඉතරෙසං පාරිසුද්ධි පන. බිළාලසඞ්ඛලිකාති එත්ථ බිළාලොති ආඛුභුජො. සො හි බිළාසයං ආඛුං ගණ්හිතුං අලති සමත්ථෙතීති බිළාලොති වුච්චති. සඞ්ඛලිකාති එතං සත්තානං බන්ධනූපකරණවිසෙසස්ස නාමං. බිළාලස්ස සඞ්ඛලිකා තෙන සම්බන්ධසම්බන්ධිභාවෙන සම්බන්ධත්තාති බිළාලසඞ්ඛලිකා. ඉදං උපලක්ඛණමත්තං යෙසං කෙසඤ්චි සඞ්ඛලිකාය ගහෙතබ්බත්තා. තාය සදිසා බිළාලසඞ්ඛලිකා පාරිසුද්ධීති අත්ථො. ඉදං පනෙත්ථ ඔපම්මසංසන්දනං – යථා සඞ්ඛලිකාය පඨමං වලයං දුතියංයෙව වලයං පාපුණාති, න තතියං, එවමෙව පඨමං දින්නා පාරිසුද්ධි දුතියමෙව පාපුණාති, න තතියන්ති.

ආගන්ත්වාති සඞ්ඝස්ස හත්ථපාසං ආගන්ත්වා. පාළියං සුත්තො න ආරොචෙතීතිආදීසු හෙත්වත්ථෙ පච්චත්තවචනං. සුත්තෙන නාරොචෙතීති හි අත්ථො. පාරිසුද්ධිහාරකස්ස අනාපත්තීති එත්ථ ආපත්තීති අන්වයත්ථං අත්ථාපත්තිතො දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සචෙ…පෙ… ආපජ්ජතී’’ති. අස්සාති භික්ඛුස්ස. උභින්නම්පීති පාරිසුද්ධිදායකස්ස, තංහාරකස්ස චාති උභින්නම්පි.

88. ඡන්දදානකථා

165. ඡන්දදානෙපි විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති යොජනා. උපොසථො කතො හොතීති පාරිසුද්ධිදායකස්ස ච සඞ්ඝස්ස ච උපොසථො කතො හොති. අඤ්ඤන්ති උපොසථකම්මතො අඤ්ඤං. යං පන කම්මන්ති සම්බන්ධො. කම්මම්පීති උපොසථකම්මතො අඤ්ඤං කම්මම්පි. එත්ථ ච තදහුපොසථෙ අත්තනො ච සඞ්ඝස්ස ච සචෙ උපොසථකම්මං හොති, පාරිසුද්ධියෙව දාතබ්බා. අථ අඤ්ඤං කම්මං හොති, ඡන්දොයෙව දාතබ්බො. යදි උපොසථකම්මඤ්ච අඤ්ඤකම්මඤ්ච හොති, පාරිසුද්ධි ච ඡන්දො ච දාතබ්බො. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘තදහුපොසථෙ පාරිසුද්ධිං දෙන්තෙන ඡන්දම්පි දාතු’’න්ති. සීමාය වාති බද්ධසීමාය වා. අච්ඡිතුන්ති උපවෙසිතුං. ‘‘ආස උපවෙසනෙ’’ති හි ධාතුපාඨෙසු (සද්දනීතිධාතුමාලායං 16 සකාරන්තධාතු) වුත්තං. සාමග්ගී වාති කායසාමග්ගී වා.

167. සරතිපි උපොසථං, නපි සරතීති එත්ථ පිසද්දස්ස අනියමවිකප්පත්ථං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘එකදා සරති, එකදා න සරතී’’ති. ‘‘එකන්ත’’න්ති ඉමිනා නෙව සරතීති එත්ථ එවසද්දස්ස සන්නිට්ඨානත්ථං දස්සෙති. කම්මං න කොපෙතීති සම්මුතිලද්ධොපි අලද්ධොපි උම්මත්තකො කම්මං න කොපෙති.

91. සඞ්ඝුපොසථාදිකථා

168. ‘‘සම්මජ්ජිත්වා’’ති පදමපෙක්ඛිත්වා සො දෙසොති එත්ථ ‘‘උපයොගත්ථෙ පච්චත්තවචන’’න්ති වුත්තං. එතන්ති ‘‘සො දෙසො සම්මජ්ජිතබ්බො’’තිආදිවචනං. තෙනාති තෙන හෙතුනා. අට්ඨකථාචරියා ‘‘සම්මජ්ජනී…පෙ… වුච්චති’’ ඉති ආහූති යොජනා.

සම්මජ්ජනීති සම්මජ්ජනකරණං. පදීපොති පදීපුජ්ජලනං. උදකන්ති උදකට්ඨපනං. ආසනෙනාති ආසනපඤ්ඤාපනෙන. ‘‘ඉතී’’ති අජ්ඣාහරිතබ්බං. උපොසථස්සාති නවවිධස්ස උපොසථස්ස පුබ්බකරණන්ති සම්බන්ධො. එතානීති චත්තාරි කම්මානි. වුච්චතීති කථියති. ඉදං ‘‘එතානී’’ති කම්මස්ස ච ‘‘පුබ්බකරණ’’න්ති ආකාරස්ස ච අභෙදත්තා ආසන්නං ආකාරමපෙක්ඛිත්වා එකවචනවසෙන වුත්තං. ‘‘අක්ඛාතානී’’ති ඉදං පන ‘‘ඉමානි චත්තාරී’’ති කම්මමපෙක්ඛිත්වා බහුවචනවසෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

ඡන්දපාරිසුද්ධිඋතුක්ඛානන්ති ඡන්දක්ඛානඤ්ච පාරිසුද්ධික්ඛානඤ්ච උතුක්ඛානඤ්ච. භික්ඛුගණනාති භික්ඛූ ගණෙත්වා අක්ඛානං. ඔවාදොති භික්ඛුනීහි යාචිතස්ස ඔවාදස්ස අක්ඛානං. එතානීති එතානි පඤ්ච. පුබ්බකරණතො පච්ඡාති පුබ්බකරණස්ස කරණතො පච්ඡා. එත්ථ ච ‘‘පුබ්බකරණතො පච්ඡා කත්තබ්බානී’’ති ඉදං කත්තබ්බාකාරස්සෙව විසෙසනං, න අත්ථස්ස. අයං පන විසෙසො – සඞ්ඝසන්නිපාතතො පුබ්බභාගෙ කත්තබ්බත්තා පුබ්බකරණං නාම, උපොසථකරණතො පුබ්බභාගෙ කත්තබ්බත්තා පුබ්බකිච්චං නාමාති.

උපොසථොති උපොසථදිවසො. යාවතිකා ච භික්ඛූති යත්තකා භික්ඛූ. කම්මපත්තාති උපොසථකම්මස්ස පත්තා යුත්තා අනුරූපා. තාවතිකා භික්ඛූ හත්ථපාසං අවිජහිත්වා එකසීමායං ඨිතා ච හොන්තීති යොජනා. සභාගාපත්තියොති වත්ථුසභාගා ආපත්තියො. වජ්ජනීයාති වජ්ජෙතබ්බා. පුග්ගලාති ගහට්ඨාදිපුග්ගලා. තස්මින්ති තස්මිං උපොසථසීමමාළකෙ. එතානි චත්තාරීති පාඨසෙසො.

ආගතෙහි තෙහි භික්ඛූහීති යොජනා. පන්නරසොපීති පිසද්දෙන න කෙවලං පාළියං ආගතනයෙනෙව අධිට්ඨාතුං වට්ටති, අථ ඛො ‘‘අජ්ජ මෙ උපොසථො පන්නරසො’’තිපීති දස්සෙති.

92. ආපත්තිපටිකම්මවිධිකථා

169. භගවතා…පෙ… කාතබ්බොති ඉදං වෙදිතබ්බන්ති සම්බන්ධො. ‘‘යස්ස සියා ආපත්තීතිආදිවචනෙනෙව චා’’තිආදිහෙතුත්තයෙන ‘‘න සාපත්තිකෙන උපොසථො කාතබ්බො’’ති යථාරුතං අපඤ්ඤත්තම්පි අත්ථතො සිද්ධමෙවාති දස්සෙති. හෙතුත්තයං ‘‘වෙදිතබ්බ’’න්ති පදෙන යොජෙතබ්බං. ථුල්ලච්චයාදීසූති ආදිසද්දෙන පාචිත්තියපාටිදෙසනීයදුක්කටදුබ්භාසිතාපත්තියො සඞ්ගණ්හාති. ‘‘තං පටිදෙසෙමී’’ති ඉදං සුවුත්තමෙව හොතීති සම්බන්ධො. තන්ති ආපත්තිං. තුම්හමූලෙති තුම්හං සන්තිකෙ. නිග්ගහිතලොපඤ්හි වාක්‍යමෙව, න සමාසො. ‘‘තුම්හ’’ ඉති ච ‘‘තුය්හ’’ ඉති ච නවකත්ථෙරානං වත්තබ්බාකාරදස්සනමත්තමෙව, න ඉච්ඡිතත්ථවිපත්තිදස්සනං. වුත්තම්පීති පිසද්දෙන න කෙවලං පාළිනයෙනෙව සුවුත්තං, ඉමිනා නයෙනපි සුවුත්තන්ති දස්සෙති. ‘‘පස්සසී’’ති ඉදඤ්ච වත්තබ්බන්ති සම්බන්ධො. වත්තබ්බාකාරං පන සුවිඤ්ඤෙය්‍යං. ‘‘ආම පස්සාමී’’ති ඉදං පන සුවුත්තමෙව හොතීති සම්බන්ධො. වුත්තම්පීති පිසද්දො පාළිනයං සම්පිණ්ඩෙති. ආයතිං සංවරෙය්‍යාසීති එත්ථ පන වත්තබ්බොති සම්බන්ධො. ගරූසු බහුවචනස්ස කත්තබ්බත්තා වුත්තං ‘‘සංවරෙය්‍යාථා’’ති. එවං වුත්තෙන ආපත්තිදෙසකෙනාති සම්බන්ධො.

තත්‍රාති ‘‘යදා නිබ්බෙමතිකො’’ති පාඨෙ. සූරියෙ මෙඝච්ඡන්නෙ සතීති යොජනා. තෙන භික්ඛුනා වත්තබ්බන්ති සම්බන්ධො, වත්ථුං කිත්තෙත්වාති භොජනසඞ්ඛාතං වත්ථුං කිත්තෙත්වා. තාති ආපත්තියො.

සභාගා ආපත්තීති එත්ථ ද්වීසු වත්ථුසභාගආපත්තිසභාගාසු වත්ථුසභාගාව අධිප්පෙතාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යං ද්වෙපි ජනා’’තිආදි. යං ආපත්තින්ති සම්බන්ධො. සමානො භාගො එතාසන්ති සභාගා. දෙසෙතුං වට්ටතීති ආපත්තිසභාගාපි වත්ථුවිසභාගත්තා දෙසෙතුං වට්ටති. සුදෙසිතාවාති ආපත්තිතො භික්ඛු වුට්ඨාතියෙවාති අධිප්පායො. අඤ්ඤං දුක්කටන්ති සම්බන්ධො. පනසද්දො ගරහත්ථජොතකො සුදෙසිතාය ගරහාකාරෙන පවත්තත්තා. කිඤ්චාපි සුදෙසිතාව, පන තථාපීති යොජනා. තන්ති දුක්කටං. නානාවත්ථුකන්ති දෙසනාපටිග්ගහණවසෙන නානාවත්ථුකං.

170. සභාගොයෙව වත්තබ්බො, න විසභාගො. හීති සච්චං, යස්මා වා. තස්සාති විසභාගස්ස. ඉතොති සඞ්ඝසන්නිපාතතො.

95. අනාපත්තිපන්නරසකාදිකථා

172. තෙ න ජානිංසූති එත්ථ ජානනාකාරදස්සනත්ථං ‘‘සීමං ඔක්කන්තාති වා ඔක්කමන්තීති වා’’ති වුත්තං. ඔක්කන්තාති වාති පවිසිත්ථ ඉති වා. තෙසන්ති චතුන්නං වා අතිරෙකානං වා භික්ඛූනං. වග්ගා සමග්ගසඤ්ඤිනොති එත්ථ කස්මා වග්ගා, කස්මා සමග්ගසඤ්ඤිනොති ආහ ‘‘තෙස’’න්තිආදි. තත්ථ තෙසන්ති අඤ්ඤෙසං භික්ඛූනං. සීමං ඔක්කන්තත්තාති සීමං පවිසිතත්තා, වග්ගා හුත්වාති සම්බන්ධො. සමග්ගො ඉති සඤ්ඤා සමග්ගසඤ්ඤා, සා එතෙසමත්ථීති සමග්ගසඤ්ඤිනො.

175. කුක්කුච්චපකතාති පදස්ස ‘‘ඉච්ඡාපකතො’’ති පදෙන සමානභාවං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘යථා’’තිආදි. පුබ්බභාගෙති උපොසථකම්මතො පුබ්බභාගෙ. සන්නිට්ඨානං කත්වාපීති කප්පතෙවාති සන්නිට්ඨානං කත්වාපි. ‘‘අභිභූතා’’ති ඉමිනා පකතාති එත්ථ පපුබ්බකරධාතුයා උපසග්ගවසෙන අභිභවනත්ථං දස්සෙති.

176. යථා හෙට්ඨා වග්ගාවග්ගසඤ්ඤීපන්නරසකාදීසු දුක්කටං වුත්තං, එවමකත්වා කස්මා ‘‘ථුල්ලච්චය’’න්ති ආහ ‘‘අකුසලබලවතායා’’ති.

100. සීමොක්කන්තිකපෙය්‍යාලකථා

177. ආවාසිකෙනආගන්තුකපෙය්‍යාලෙ සබ්බං වෙදිතබ්බන්ති සම්බන්ධො. වෙදිතබ්බාකාරං සහ උපමාය දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යථා’’තිආදි. ආගන්තුකෙනආවාසිකපෙය්‍යාලෙ පන ආනෙතබ්බන්ති සම්බන්ධො. පුරිමපෙය්‍යාලෙති ආවාසිකෙනආගන්තුකපෙය්‍යාලෙ. ආගන්තුකෙනආගන්තුකපෙය්‍යාලෙ පන යොජෙතබ්බොති සම්බන්ධො. එත්ථ ච පෙය්‍යාලන්ති සදිසනයස්ස ච තංජානනඤාණස්ස ච පාතබ්බං රක්ඛනං පෙය්‍යං, පෙය්‍යං, පෙය්‍යෙ වා, පෙය්‍යාය වා අලති සමත්ථෙතීති පෙය්‍යාලන්ති වචනත්ථො කාතබ්බො.

178. ආවාසිකානං චාතුද්දසො හුත්වා කස්මා ආගන්තුකානං පන්නරසොති ආහ ‘‘යෙස’’න්තිආදි. තත්ථ යෙසන්ති ආගන්තුකානං. තිරොරට්ඨතොති ආවාසිකානං රට්ඨස්ස අඤ්ඤරට්ඨතො. තිරොජනපදතොති එකරට්ඨෙපි අඤ්ඤජනපදතො. චාතුද්දසිකං අකංසූති සඤ්ඤානානත්තවසෙන චාතුද්දසිකං අකංසු. අනුවත්තිතබ්බන්ති අනුමතිං වත්තිතබ්බං. න පටික්කොසිතබ්බන්ති ‘‘න චාතුද්දසො’’ති වත්වා න වාරිතබ්බං. න අකාමාති එත්ථ කමුධාතු ඉච්ඡත්ථො, කරණත්ථෙ ච නිස්සක්කවචනන්ති ආහ ‘‘න අනිච්ඡාය දාතබ්බා’’ති.

101. ලිඞ්ගාදිදස්සනකථා

179. ‘‘ආවාසිකානං ආකාර’’න්ති ඉමිනා ආවාසිකාකාරන්ති පදස්ස ඡට්ඨීසමාසං දස්සෙති. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු ‘‘ආවාසිකලිඞ්ග’’න්තිආදීසු. යෙනාති සුපඤ්ඤත්තමඤ්චපීඨාදිනා, ගණ්හතීති සම්බන්ධො. තෙසන්ති ආවාසිකානං. ආචාරසණ්ඨානන්ති ආචාරසණ්ඨිතිං. සො සුපඤ්ඤත්තමඤ්චපීඨාදිකො ආකාරො නාමාති යොජනා. යන්ති සුපඤ්ඤත්තමඤ්චපීඨාදිං, ගමයතීති සම්බන්ධො. තත්ථ තත්ථාති තස්මිං තස්මිං ඨානෙ. ලීනෙ ආවාසිකෙති සම්බන්ධො. තං සුපඤ්ඤත්තමඤ්චපීඨාදි ලිඞ්ගං නාමාති යොජනා. ‘‘අදිස්සමානෙ’’ති ඉමිනා ලීනෙති පදස්ස අත්ථං දස්සෙති. ‘‘ජානාපෙතී’’ති ඉමිනා ගමයතීති පදස්ස ඤාණත්ථං දස්සෙති. යන්ති සුපඤ්ඤත්තමඤ්චපීඨාදිං. තෙති ආවාසිකා. තං සුපඤ්ඤත්තමඤ්චපීඨාදි නිමිත්තං නාමාති යොජනා. යෙනාති සුපඤ්ඤත්තමඤ්චපීඨාදිනා. තෙති ආවාසිකා උද්දිසියන්ති, සො සුපඤ්ඤත්තමඤ්චපීඨාදිකො උද්දෙසො නාමාති යොජනා. ඉමෙහි පදෙහි ආකිරියන්ති පකාසියන්ති එතෙනාති ආකාරො, ලීනෙ ගමයති බොධෙතීති ලිඞ්ගං. නිමියන්ති පරිච්ඡිජ්ජ ඤායන්ති එතෙනාති නිමිත්තං, උද්දිසියන්ති අපදිසියන්ති එතෙනාති උද්දෙසොති වචනත්ථං දස්සෙති. සබ්බමෙතන්ති ‘‘ආවාසිකාකාර’’න්තිආදි එතං සබ්බං. යථායොගන්ති පාළියං යොගානුරූපං. තත්ථාති ආගන්තුකාකාරාදීසු. ‘‘අම්හාකං ඉද’’න්ති න ඤාතබ්බන්ති අඤ්ඤාතං, තදෙව අඤ්ඤාතකං, නිසීදනාදි. ‘‘අම්හාකං ඉද’’න්ති අජානනං නාම අත්තනො අසන්තකත්තා, අඤ්ඤෙසමෙව සන්තකත්තා හොතීති ආහ ‘‘අඤ්ඤෙසං සන්තක’’න්ති. උදකනිස්සෙකන්ති සිඤ්චනවිරහිතං උදකං. බහුවචනස්සාති ‘‘ධොතාන’’න්ති එත්ථ ඡට්ඨීබහුවචනස්ස. එකවචනන්ති ‘‘ධොතස්සා’’ති එකවචනං. පච්ඡිමපාඨෙ මලං ධුනාති අනෙනාති ධොතං, ධොතඤ්ච තං උදකඤ්චෙති ධොතඋදකං, තමෙව නිස්සෙකං ධොතඋදකනිස්සෙකං.

180. සමානසංවාසකදිට්ඨින්ති පදස්ස ඉතිලොපසමාසං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සමානසංවාසකා එතෙති දිට්ඨි’’න්ති. එතෙති ආවාසිකා භික්ඛූ. ‘‘ලද්ධි’’න්ති ඉමිනා න පුච්ඡන්තීති පදස්ස කම්මං දස්සෙති. නානාසංවාසකභාවන්ති තෙසං ලද්ධිනානාසංවාසකභාවං. ‘‘මද්දිතු’’න්ති ඉමිනා නාභිවිතරන්තීති එත්ථ අභිසද්දස්සත්ථං දස්සෙති. ‘‘අභිභවිතු’’න්ති ඉමිනා ච තදෙවත්ථං දස්සෙති. නානාසංවාසකභාවස්ස මද්දනං නාම ලද්ධිනිස්සජ්ජාපනන්ති ආහ ‘‘තං දිට්ඨිං න නිස්සජ්ජාපෙන්තී’’ති.

103. නගන්තබ්බගන්තබ්බවාරකථා

181. සභික්ඛුකාති පදස්ස සංවිජ්ජන්ති භික්ඛූ එතස්මිමාවාසෙති සභික්ඛුකොති වචනත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යස්මිං ආවාසෙ’’තිආදි. යන්ති ආවාසං. තදහෙවාති තදහුපොසථෙ එව. ඉමිනා සචෙ සක්කොති, තදහෙව ගන්තුං, සො ගන්තබ්බොති දස්සෙති. ‘‘අකත්වා’’ති ඉමිනා කත්වා පන ගන්තබ්බොති දස්සෙති. ‘‘අඤ්ඤත්‍රා’’ති නිපාතො ‘‘විනා’’ති නිපාතස්ස පරියායොති ආහ ‘‘විනා’’ති. අත්තචතුත්ථෙන වා අත්තපඤ්චමෙන වා සඞ්ඝෙන ගන්තුං වට්ටතීති යොජනා. එත්ථ ච ‘‘අත්තචතුත්ථෙන වා’’ති ඉදං උපොසථකම්මං සන්ධාය වුත්තං. ‘‘අත්තපඤ්චමෙන වා’’ති ඉදං පවාරණාකම්මං සන්ධාය වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. විහාරෙති විහාරසීමාය මහාසීමායන්ති අත්ථො. ඉදඤ්හි විහාරසීමානං අභෙදෙන වුත්තං. සීමාපීති ඛණ්ඩසීමාපි. න ගන්තබ්බාති සඞ්ඝස්ස ගරුකත්තා න ගන්තබ්බා. එත්ථාති ඛණ්ඩසීමාදීසු. තස්සාති භික්ඛුස්ස. ගන්තුං වට්ටතීති ගණුපොසථට්ඨානතො ගන්තුං වට්ටති, සඞ්ඝුපොසථට්ඨානතො පන න වට්ටතියෙවාති දට්ඨබ්බං. විස්සට්ඨඋපොසථා ආවාසාපි අඤ්ඤං ගන්තුං වට්ටතීති යොජනා. ආරඤ්ඤකෙනාපීති අරඤ්ඤෙ එකකෙන නිවාසෙනපි. තත්ථාති අඤ්ඤවිහාරෙ. උපොසථන්ති සඞ්ඝුපොසථඤ්ච ගණුපොසථඤ්ච.

182. යන්ති ආවාසං. තත්ථාති තං ආවාසං. ගන්තුං සක්කොමි ඉති ජානෙය්‍යාති යොජනා. තත්ථාති තස්මිං ආවාසෙ. ඉමිනා නෙව කතොති සම්බන්ධො. නෙව කතො භවිස්සති ඉති ජානෙය්‍යාති යොජනා.

105. වජ්ජනීයපුග්ගලසන්දස්සනකථා

183. හත්ථපාසූපගමනමෙවාති උපොසථසඞ්ඝාදීනං හත්ථපාසස්ස උපගමනමෙව. ඉදං පාරිවාසියපාරිසුද්ධිදානං නාම න වට්ටතීති යොජනා. තස්සාති පාරිවාසියපාරිසුද්ධිදානස්ස. අනුපොසථෙති එත්ථ අකාරස්ස අඤ්ඤත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අඤ්ඤස්මිං දිවසෙ’’ති. තත්ථ අඤ්ඤස්මින්ති ද්වීහි උපොසථෙහි අඤ්ඤස්මිං. යා සඞ්ඝසාමග්ගී කරියති, තථාරූපින්ති යොජනා. කොසම්බකභික්ඛූනන්ති කොසම්බියං නිවාසීනං භික්ඛූනං. සාමග්ගී විය යා සාමග්ගීති යොජනා. ‘‘ඨපෙත්වා’’ති ඉමිනා අඤ්ඤත්‍රාති නිපාතස්ස අත්ථං දස්සෙති. යෙ පනාති භික්ඛූ පන සමග්ගා හොන්තීති සම්බන්ධො. උපොසථෙයෙවාති උපොසථදිවසෙයෙව.

ඉති උපොසථක්ඛන්ධකවණ්ණනාය යොජනා සමත්තා.