5. බ්‍රහ්මයාචනකථා
7. භගවා උපසඞ්කමීති සම්බන්ධො. තස්මින්ති අජපාලනිග්‍රොධෙ. ආචිණ්ණසමාචිණ්ණොති ආචරිතො සම්මාචරිතො, න එකස්ස බුද්ධස්ස ආචිණ්ණො, අථ ඛො සබ්බබුද්ධානං ආචිණ්ණසමාචිණ්ණො, අතිආචිණ්ණො නිච්චාචිණ්ණොති අත්ථො. සඞ්ඛෙපෙන වුත්තමත්ථං විත්ථාරෙන්තො ආහ ‘‘ජානන්ති හී’’තිආදි. ධම්මදෙසනන්ති භගවතො ධම්මදෙසනං, ධම්මදෙසනත්ථාය වා භගවන්තං, භගවන්තං වා ධම්මදෙසනං. තතොති යාචනකාරණා. හීති සච්චං, යස්මා වා. ලොකසන්නිවාසො බ්‍රහ්මගරුකො යස්මා, ඉති තස්මා උප්පාදෙස්සන්තීති යොජනා. ඉතීතිආදි නිගමනං.
තත්ථාති පරිවිතක්කනාකාරපාඨෙ. ‘‘පඤ්චකාමගුණෙසු අල්ලීය’’න්තීති ඉමිනා අල්ලීයන්ති අභිරමිතබ්බට්ඨෙන ලග්ගන්ති එත්ථාති ආලයා පඤ්ච කාමගුණාති වචනත්ථං දස්සෙති. අල්ලීයන්තීති ලග්ගන්ති. ‘‘පඤ්ච කාමගුණෙ අල්ලීයන්තී’’තිපි පාඨො, එවං සති අල්ලීයන්ති අභිරමිතබ්බට්ඨෙන සෙවියන්තීති ආලයා පඤ්ච කාමගුණාති වචනත්ථො කාතබ්බො. අල්ලීයන්තීති සෙවන්ති. තෙති පඤ්ච කාමගුණා. ‘‘යදිද’’න්තිපදස්ස යං ඉදන්ති පදවිභාගං කත්වා ‘‘ය’’න්ති ච ‘‘ඉද’’න්ති ච සබ්බනාමපදන්ති ආසඞ්කා භවෙය්‍යාති ආහ ‘‘යදිදන්ති නිපාතො’’ති. ඉමිනා තීසු ලිඞ්ගෙසු ද්වීසු ච වචනෙසු විනාසං, විකාරං වා විසදිසං වා නඅයනත්තා නගමනත්තා අබ්‍යයං නාමාති දස්සෙති, අත්ථො පන සබ්බනාමත්ථොයෙවාති දට්ඨබ්බං. තස්සාති ‘‘යදිද’’න්තිනිපාතස්ස, අත්ථොති සම්බන්ධො. ඨානන්ති ‘‘ඨානං’’ඉතිපදං. පටිච්චසමුප්පාදන්ති ‘‘පටිච්චසමුප්පාදො’’ඉතිපදං. අත්ථොපි යුත්තොයෙවාති දට්ඨබ්බං. ඉමෙසන්ති සඞ්ඛාරාදීනං පච්චයුප්පන්නානං. පච්චයාති අවිජ්ජාදිකාරණා. ‘‘ඉදප්පච්චයා එවා’’ති ඉමිනා ඉදප්පච්චයතාති එත්ථ තාපච්චයස්ස ස්වත්ථං දීපෙති ‘‘දෙවතා’’තිආදීසු (ඛු. පා. අට්ඨ. එවමිච්චාදිපාඨවණ්ණනා) විය.
සො මමස්ස කිලමථොති එත්ථ තංසද්දස්ස විසයං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යා අජානන්තානං දෙසනා නාමා’’ති, ඉමිනා ‘‘දෙසෙය්‍යං, න ආජානෙය්‍යු’’න්ති ද්වින්නමෙව කිරියාපදානං තසද්දස්ස විසයභාවං දස්සෙති, න එකස්ස කිරියාපදස්ස. සොති දෙසනාසඞ්ඛාතො කායවචීපයොගො, ඉමිනා වාක්‍යවිසයෙ තසද්දො උත්තරපදස්සෙව ලිඞ්ගවචනානි ගණ්හාතීති දස්සෙති, සමාසමජ්ඣෙ පන තසද්දො පුබ්බපදස්සෙව ලිඞ්ගවචනානි ගණ්හාති. තෙන වුත්තං ‘‘අවිජ්ජා ච සා පච්චයො චා’’ති (උදා. අට්ඨ. පඨමබොධිසුත්තවණ්ණනා) ච ‘‘අභිධම්මො ච සො පිටකඤ්චා’’ති ච (පාරා. අට්ඨ. 1.පඨමමහාසඞ්ගීතිකථා; ධ. ස. අට්ඨ. නිදානකථා) ආදි. කිලමථොති කායකිලමනහෙතු. කිලමති අනෙනාති කිලමථො. අස්සාති භවෙය්‍ය. සාති කායවචීපයොගසඞ්ඛාතා දෙසනා. විහෙසාති කායවිහිංසාහෙතු. විහිංසති ඉමායාති විහෙසා. චිත්තෙන පන බුද්ධානං කිලමථො වා විහෙසා වා නත්ථි අරහත්තමග්ගෙන සමුච්ඡින්නත්තා. ‘‘පටිභංසූ’’ති එත්ථ පටීති කම්මප්පවචනීයයොගත්තා ‘‘භගවන්ත’’න්ති එත්ථ සාම්‍යත්ථෙ උපයොගවචනන්ති ආහ ‘‘භගවතො’’ති. ‘‘අනු අච්ඡරියා’’ති ඉමිනා ‘‘න අච්ඡරියා’’ති පදවිභාගං නිවත්තෙති, පුනප්පුනං අච්ඡරියාති අත්ථො. පටිභංසූති එත්ථ පටිසද්දො පටිභානත්ථො, භාධාතු ඛායනත්ථොති ආහ ‘‘පටිභානසඞ්ඛාතස්ස ඤාණස්ස ගොචරා අහෙසු’’න්ති. ‘‘ගොචරා අහෙසු’’න්ති ඉමිනා ඛායනං නාම අත්ථතො ගොචරභාවෙන භවනන්ති දස්සෙති.
මෙති මම, මයා වා, අධිගතං ධම්මං පකාසිතුන්ති සම්බන්ධො. අරියමග්ගසොතස්ස පටි පටිසොතන්ති වුත්තෙ නිබ්බානමෙවාති ආහ ‘‘පටිසොතං වුච්චති නිබ්බාන’’න්ති. නිබ්බානගාමින්ති අරියමග්ගං. අරියමග්ගො හි යස්මා නිබ්බානං ගමයති, තස්මා නිබ්බානගාමීති වුච්චති. තමොඛන්ධෙනාති එත්ථ තමසද්දො අවිජ්ජාපරියායො, ඛන්ධසද්දො රාසත්ථොති ආහ ‘‘අවිජ්ජාරාසිනා’’ති. ‘‘අජ්ඣොත්ථටා’’ති ඉමිනා ආවුටාති එත්ථ වුධාතු ආවරණත්ථොති දස්සෙති. අප්පොස්සුක්කතායාති එත්ථ අපත්‍යූපසග්ගො අභාවත්ථො, තාපච්චයො භාවත්ථොති ආහ ‘‘නිරුස්සුක්කභාවෙනා’’ති.
8. ලොකෙති සත්තලොකෙ. මහාබ්‍රහ්මෙති මහාබ්‍රහ්මානො. අප්පරජක්ඛජාතිකාති එත්ථ අප්පං රජං අක්ඛිම්හි එතෙසන්ති අප්පරජක්ඛා, අප්පරජක්ඛා ජාති සභාවො එතෙසන්ති අප්පරජක්ඛජාතිකාති වචනත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පඤ්ඤාමයෙ’’තිආදි. ‘‘පඤ්ඤාමයෙ’’ති ඉමිනා මංසමයෙති අත්ථං නිවත්තෙති. එතෙසන්ති සත්තානං. ධම්මස්සාති තුපච්චයයොගෙ ඡට්ඨීකම්මං. ආපුබ්බො ඤාධාතු පටිවිජ්ඣනත්ථොති ආහ ‘‘පටිවිජ්ඣිතාරො’’ති.
සංවිජ්ජති මලං එතෙසන්ති සමලා, පූරණකස්සපාදිකා ඡ සත්ථාරො, තෙහි. ‘‘රාගාදීහී’’ති ඉමිනා මලසරූපං දස්සෙති. අවාපුරෙතන්ති එත්ථ අවපුබ්බො ච ආපුබ්බො ච පුරධාතු විවරණත්ථොති ආහ ‘‘විවර එත’’න්ති. වකාරස්ස පකාරං කත්වා ‘‘අපාපුරෙත’’න්තිපි පාඨො. අමතසද්දස්ස සලිලාදයො නිවත්තෙතුං වුත්තං ‘‘නිබ්බානස්සා’’ති. ඉමෙ සත්තා සුණන්තූති සම්බන්ධො. විමලෙනාති එත්ථ විසද්දො අභාවත්ථොති ආහ ‘‘අභාවතො’’ති. ඉමිනා නත්ථි මලං එතස්සාති විමලොති වචනත්ථං දස්සෙති. ‘‘සම්මාසම්බුද්ධෙනා’’ති ඉමිනා අඤ්ඤපදත්ථසරූපං දස්සෙති. අනුක්කමෙන මග්ගෙන බුජ්ඣිතබ්බන්ති අනුබුද්ධන්ති වුත්තෙ චතුසච්චධම්මො ගහෙතබ්බොති ආහ ‘‘චතුසච්චධම්ම’’න්ති.
‘‘සෙලමයෙ’’ති ඉමිනා සිලාය නිබ්බත්තො සෙලොති වචනත්ථං දස්සෙති. ‘‘සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙනා’’ති ඉමිනා සමන්තචක්ඛුසරූපං දස්සෙති. භගවා ත්වම්පීති යොජනා. ධම්මසද්දො පඤ්ඤාපරියායොති ආහ ‘‘ධම්මමයං පඤ්ඤාමය’’න්ති. අපෙතො සොකො ඉමස්සාති අපෙතසොකො, භගවා. සොකං අවතරතීති සොකාවතිණ්ණා, ජනතා. සොකාවතිණ්ණඤ්ච ජාතිජරාභිභූතඤ්චාති චසද්දො යොජෙතබ්බො. ඉමිනා චසද්දො ලුත්තනිද්දිට්ඨොති දස්සෙති.
‘‘භගවා’’තිපදං ‘‘වීරො’’තිආදීසු යොජෙතබ්බං. ‘‘වීරියවන්තතායා’’ති ඉමිනා වීරං යස්සත්ථීති වීරොති වචනත්ථං දස්සෙති. සද්දසත්ථෙසු ආලපනපදෙසු විග්ගහො න කාතබ්බොති ඉදං ආලපනාවත්ථං සන්ධාය වුත්තං, ඉධ පන තෙසමත්ථදස්සනත්ථාය විග්ගහො වුත්තොති දට්ඨබ්බං. ‘‘දෙවපුත්ත…පෙ… විජිතත්තා’’ති ඉමිනා විජිතො මාරෙහි සංගාමො අනෙනාති විජිතසඞ්ගාමොති වචනත්ථං දස්සෙති. එත්ථ ච ඛන්ධමාරො මච්චුමාරෙන සඞ්ගහිතො ද්වින්නං මාරානං එකතො විජිතත්තා. ‘‘සත්තවාහො’’ති පඨමක්ඛරෙන ච ‘‘සත්ථවාහො’’ති දුතියක්ඛරෙන ච යුත්තො. තත්ථ සත්ථවාහො වියාති ‘‘සත්ථවාහො’’ති උපචාරෙන වුත්තෙ දුතියක්ඛරෙන යුත්තො, සත්තෙ වහහීති සත්තවාහොති මුඛ්‍යතො වුත්තෙ පඨමක්ඛරෙන යුත්තො. ඉධ පන පඨමක්ඛරෙන යුත්තොති ආහ ‘‘සත්තෙ වහතීති සත්තවාහො’’ති. නත්ථි ඉණං ඉමස්සාති අණණො භගවා.
9. බුද්ධචක්ඛුනාති එත්ථ චක්ඛු දුවිධං මංසචක්ඛුඤාණචක්ඛුවසෙන. තත්ථාපි මංසචක්ඛු දුවිධං පසාදචක්ඛුසසම්භාරචක්ඛුවසෙන. තත්ථ පසාදරූපං පසාදචක්ඛු නාම, භමුකට්ඨිපරිච්ඡින්නො මංසපිණ්ඩො සසම්භාරචක්ඛු නාම. ඤාණචක්ඛු පන පඤ්චවිධං (පටි. ම. අට්ඨ. 1.1.3) දිබ්බධම්මපඤ්ඤාබුද්ධසමන්තචක්ඛුවසෙන. තත්ථ දිබ්බචක්ඛුඅභිඤ්ඤාඤාණං දිබ්බචක්ඛු නාම, හෙට්ඨිමමග්ගත්තයං ධම්මචක්ඛු නාම, අරහත්තමග්ගඤාණං පඤ්ඤාචක්ඛු නාම, ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තඤාණඤ්ච ආසයානුසයඤාණඤ්ච බුද්ධචක්ඛු නාම, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං සමන්තචක්ඛු නාම. ඉධ පන ‘‘බුද්ධචක්ඛුනා’’ති වුත්තත්තා යථාවුත්තද්වෙඤාණානියෙවාති ආහ ‘‘ඉන්ද්‍රිය…පෙ… ඤාණෙන චා’’ති. හීති සච්චං. යෙසන්ති සත්තානං. සද්ධාදීනීති ආදිසද්දෙන වීරියසතිසමාධිපඤ්ඤින්ද්‍රියානි සඞ්ගණ්හාති. තික්ඛානීති තිඛිණානි. මුදූනීති සුඛුමතරානි. ආකාරාති කාරණා. ඉමානි තීණි දුකානි බාහිරත්ථසමාසවසෙන වුත්තානි. සුඛෙන විඤ්ඤාපෙතබ්බාති සුවිඤ්ඤාපයා, තථා දුවිඤ්ඤාපයාති වචනත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යෙ කථිතකාරණ’’න්තිආදි. පරලොකො ච වජ්ජඤ්ච පරලොකවජ්ජානි, තානි භයතො පස්සන්තීති පරලොකවජ්ජභයදස්සාවිනොති වචනත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යෙ’’තිආදි. ඉමානි ද්වෙ දුකානි කිතවසෙන වුත්තානි, ඉධ පච්ඡිමදුකෙ ‘‘න අප්පෙකච්චෙ පරලොකවජ්ජභයදස්සාවිනො’’ති දුතියපදං න වුත්තං, පටිසම්භිදාමග්ගපාළියං (පටි. ම. 1.111) පන යුගළවසෙන වුත්තං. උප්පලානි එත්ථ සන්තීති උප්පලිනීති වචනත්ථෙන ගච්ඡො වා ලතා වා පොක්ඛරණී වා වනං වා ‘‘උප්පලිනී’’ති වුච්චති, ඉධ පන ‘‘වන’’න්ති ආහ ‘‘උප්පලවනෙ’’ති. නිමුග්ගානෙව හුත්වාති සම්බන්ධො. පොසයන්තීති වඩ්ඪන්ති, ඉමිනා අන්තොනිමුග්ගානෙව හුත්වා පොසයන්තීති අන්තොනිමුග්ගපොසීනීති වචනත්ථං දස්සෙති. ‘‘උදකෙන සම’’න්ති ඉමිනා උදකෙන සමං සමොදකං, සමොදකං හුත්වා ඨිතානීති අත්ථං දස්සෙති. ‘‘අතික්කමිත්වා’’ති ඉමිනා අච්චුග්ගම්මාතිපදස්ස අතිඋග්ගන්ත්වාති අත්ථං දස්සෙති.
පටිච්ඡන්නෙන ආරොපිතාති පාරුතා, න පාරුතා අපාරුතා. අපාරුතා නාම අත්ථතො විවරණාති ආහ ‘‘විවටා’’ති සොති අරියමග්ගො. හීති සච්චං. පච්ඡිමපදද්වයෙති ගාථාය උත්තමපදද්වයෙ. අයමෙවත්ථොති අයං වක්ඛමානො එවං අත්ථො දට්ඨබ්බොති යොජනා. හීති විත්ථාරො. න භාසින්ති එත්ථ උත්තමපුරිසත්තා ‘‘අහ’’න්ති වුත්තං. ‘‘දෙවමනුජෙසු’’ති වත්තබ්බෙ එකසෙසවසෙන ‘‘මනුජෙසූ’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘දෙවමනුස්සෙසූ’’ති.