4. රාජායතනකථා

6. පාචීනකොණෙති පුරත්ථිමඅස්සෙ, පුබ්බදක්ඛිණදිසාභාගෙති අත්ථො. රාජායතනරුක්ඛන්ති ඛීරිකාරුක්ඛං. තෙන ඛො පන සමයෙනාති එත්ථ තසද්දස්ස විසයං පුච්ඡිත්වා දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කතරෙන සමයෙනා’’ති. නිසින්නස්ස භගවතොති යොජනා. දෙවරාජසද්දස්ස අඤ්ඤෙ පජාපතිආදයො දෙවරාජානො නිවත්තෙතුං ‘‘සක්කො’’ති වුත්තං. තන්ති හරීතකං. පරිභුත්තමත්තස්සෙව භගවතොති සම්බන්ධො. නිසින්නෙ භගවති.

‘‘තෙන ඛො පන සමයෙනා’’ති ඉමිනා යෙන සමයෙන භගවා රාජායතනමූලෙ නිසීදි, තෙන ඛො පන සමයෙනාති අත්ථං දස්සෙති. උක්කලජනපදතොති උක්කලනාමකා ජනපදම්හා. යස්මිං දෙසෙ භගවා විහරති, තං දෙසන්ති යොජනා. එත්ථාති ‘‘තං දෙසං අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නා’’තිපදෙ. තෙසන්ති වාණිජානං. ඤාතිසාලොහිතසද්දානං අඤ්ඤමඤ්ඤවෙවචනත්තා ‘‘ඤාතී’’ති වුත්තෙ සාලොහිතසද්දස්ස අත්ථො සිද්ධොති දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘ඤාතිභූතපුබ්බා දෙවතා’’ති. සාති දෙවතා. නෙසන්ති වාණිජානං. තතොති අපවත්තනකාරණා. තෙති වාණිජා. ඉදන්ති අපවත්තනං. බලින්ති උපහාරං. තෙසන්ති වාණිජානං. ‘‘සබ්බිමධුඵාණිතාදීහි යොජෙත්වා’’ති පදං පුබ්බාපරාපෙක්ඛං, තස්මා මජ්ඣෙ වුත්තං. පතිමානෙථාති එත්ථ මාන පූජායං පෙමනෙති ධාතුපාඨෙසු (සද්දනීතිධාතුමාලායං 18 නකාරන්තධාතු) වුත්තත්තා පූජනපෙමනං නාම අත්ථතො උපට්ඨහනන්ති ආහ ‘‘උපට්ඨහථා’’ති. තං වොති එත්ථ තංසද්දො පතිමානනවිසයො, වොසද්දො තීසු වොසද්දෙසු තුම්හසද්දස්ස කාරියො වොසද්දො, සො ච චතුත්ථ්‍යත්ථොති ආහ ‘‘තං පතිමානං තුම්හාක’’න්ති. වොකාරො හි තිවිධො තුම්හසද්දස්ස කාරියො, යොවචනස්ස කාරියො, පදපූරණොති. තත්ථ තුම්හසද්දස්ස කාරියො පඤ්චවිධො පච්චත්තඋපයොගකරණසම්පදානසාමිවචනවසෙනාති. තත්ථ තුම්හසද්දකාරියො සම්පදානවචනො ඉධාධිප්පෙතො. තෙනාහ ‘‘තුම්හාක’’න්ති. ‘‘ය’’න්තිසද්දස්ස විසයො පටිග්ගහණත්ථොති ආහ ‘‘යං පටිග්ගහණ’’න්ති. අස්සාති භවෙය්‍ය. යො පත්තො අහොසීති යොජනා. අස්සාති භගවතො. සොති පත්තො. සුජාතාය ආගච්ඡන්තියා එවාති සම්බන්ධො. අනාදරෙ චෙතං සාමිවචනං. තෙනාති අන්තරධායහෙතුනා. අස්සාති භගවතො. හත්ථෙසූති කරණත්ථෙ චෙතං භුම්මවචනං. හත්ථෙහීති හි අත්ථො. කිම්හීති කෙන.

ඉතොති ආසළ්හීමාසජුණ්හපක්ඛපඤ්චමිතො. එත්තකං කාලන්ති එතං පමාණං එකූනපඤ්ඤාසදිවසකාලං. ජිඝච්ඡාති ඝසිතුමිච්ඡා. පිපාසාති පාතුමිච්ඡා. අස්සාති භගවතො. චෙතසා-චෙතොසද්දානං සම්බන්ධාපෙක්ඛත්තා තෙසං සම්බන්ධං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘අත්තනො’’ති ච ‘‘භගවතො’’ති ච. ඉමෙහි සම්බන්ධිසද්දානමසදිසත්තා සම්බන්ධොපි අසදිසොති දස්සෙති. අත්තනොති චතුන්නං මහාරාජානං. සමාසොයෙව අවයවීපධානො හොති, වාක්‍යං පන අවයවපධානොයෙවාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘චතූහි දිසාහී’’ති. පාළියං ‘‘ආගන්ත්වා’’ති පාඨසෙසො යොජෙතබ්බො. ‘‘සිලාමයෙ’’ති ඉමිනා සිලාමයමෙව සෙලාමයන්ති අත්ථං දස්සෙති. ඉදන්ති ‘‘සෙලාමයෙ පත්තෙ’’ති වචනං. යෙති මුග්ගවණ්ණසිලාමයෙ පත්තෙ. තතොති ඉන්දනීලමණිමයපත්තඋපනාමනතො, පරන්ති සම්බන්ධො. තෙසන්ති චතුන්නං මහාරාජානං. චත්තාරොපි අධිට්ඨහීති සම්බන්ධො. යථාති යෙනාකාරෙන, අධිට්ඨියමානෙති යොජනා. එකසදිසොති එකංසෙන සදිසො. අධිට්ඨිතෙ පත්තෙති සම්බන්ධො. පත්තෙති ච කරණත්ථෙ භුම්මවචනං. පත්තෙන පටිග්ගහෙසීති හි අත්ථො. පච්චග්ඝෙති එත්ථ එකාරො ස්මිංවචනස්ස කාරියොති ආහ ‘‘පච්චග්ඝස්මි’’න්ති. පටි අග්ඝන්ති පදවිභාගං කත්වා පටිසද්දො පාටෙක්කත්ථො, ‘‘අග්ඝ’’න්ති සාමඤ්ඤතො වුත්තෙපි මහග්ඝත්ථොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පාටෙක්කං මහග්ඝස්මි’’න්ති. ඉමිනා චත්තාරො එකතො හුත්වා න මහග්ඝා හොන්ති, පාටෙක්කං පන මහග්ඝා හොන්තීති දස්සෙති. අථ වා සඋපසග්ගො පච්චග්ඝසද්දො අභිනවපරියායොති ආහ ‘‘අභිනවෙ’’ති. අභිනවොති ච අචිරතනවත්ථුස්ස නාමං. අචිරතනවත්ථු අචිරතනත්තා අබ්භුණ්හං විය හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘අබ්භුණ්හෙ’’ති. ‘‘තඞ්ඛණෙ නිබ්බත්තස්මි’’න්ති ඉමිනා තමෙවත්ථං විභාවෙති. ද්වෙවාචිකාතිපදස්ස සමාසවසෙන ච තද්ධිතවසෙන ච නිප්ඵන්නභාවං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ද්වෙ වාචා’’තිආදි. පත්තාති එත්ථ එකො ඉතිසද්දො ලුත්තනිද්දිට්ඨො. ඉති තස්මා ද්වෙවාචිකාඉති අත්ථොති යොජනා. තෙති වාණිජා. අථාති තස්මිං කාලෙ. තෙති කෙසෙ. තෙසන්ති වාණිජානං. පරිහරථාති අත්තනො අභිවාදනපච්චුට්ඨානට්ඨානන්ති පටිග්ගහෙත්වා, පරිච්ඡින්දිත්වා වා හරථාති අත්ථො. තෙති වාණිජා. අමතෙනෙවාති අමතෙන ඉව, අභිසිත්තා ඉවාති යොජනා.