57. හත්ථච්ඡින්නාදිවත්ථුකථා

119. හත්ථච්ඡින්නාදිවත්ථූසු හත්ථා ඡින්නා යස්සාති හත්ථච්ඡින්නොතිආදිවචනත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යස්සා’’තිආදි. මණිබන්ධෙති පකොට්ඨන්තෙ. සො හි යස්මා එත්ථ මණිසඞ්ඛාතං අලඞ්කාරවිකතිං බන්ධති, තස්මා මණිබන්ධොති වුච්චති. කප්පරෙති කපොණියං. සා හි පරෙසං පිට්ඨීසු කපති හිංසති අනෙනාති ‘‘කප්පරො’’ති වුච්චති. යස්ස හත්ථා ඡින්නා හොන්ති, අයං හත්ථච්ඡින්නො නාමාති යොජනා. එසෙව නයො සෙසෙසුපි. එකො වා පාදොති යොජනා. හෙට්ඨා ‘‘එකො වා ද්වෙ වා හත්ථා’’ති එත්ථාපි එසෙව නයො. චතූසු හත්ථපාදෙසු ද්වෙ වාති එකො හත්ථො, එකො පාදොති ද්වෙ වා. කණ්ණාති සද්දග්ගහා. තෙ හි කණ්ණති සවති එතෙහීති කණ්ණාති වුච්චන්ති. කණ්ණාබද්ධෙති කණ්ණච්ඡිද්දස්ස ආබද්ධෙ. සඞ්ඝාටෙතුන්ති සඞ්ඝටනං කාතුං, ආබන්ධනං කාතුන්ති අත්ථො. අජපදකෙති අජපදසණ්ඨානෙ ඨානෙ. නාසාති ඝානානි. තානි හි නාසති අබ්‍යත්තසද්දං කරොති එතාහීති නාසාති වුච්චන්ති. නාසිකාති නාසායෙව. සණ්ඨාපෙතුන්ති සුට්ඨු ඨපෙතුං, පකතියා ඨපෙතුන්ති අත්ථො. නඛසෙසන්ති නඛොයෙව සෙසො ඡින්නඞ්ගුලිතොති නඛසෙසො, තං. අග්ගෙ පුරෙ උට්ඨහතීති අඞ්ගුට්ඨො. ‘‘වුත්තනයෙනෙවා’’ති ඉමිනා ‘‘නඛසෙසං අදස්සෙත්වා’’ති වචනං අතිදිසති. කණ්ඩරනාමකාති මහාසිරනාමකා. තෙ හි කං සරීරං ධාරෙන්තීති කණ්ඩරාති වුච්චන්ති ධකාරස්ස ඩකාරං කත්වා. යෙසූති කණ්ඩරෙසු, නිද්ධාරණෙ භුම්මං.

යස්ස වග්ගුලිපක්ඛකා විය අඞ්ගුලියො සම්බන්ධො හොන්ති, අයං ඵණහත්ථකො නාමාති යොජනා. එතන්ති ඵණහත්ථකං. ඡළඞ්ගුලාදයොපි ඵණහත්ථකෙයෙව සඞ්ගහෙතබ්බාති ආහ ‘‘යස්සපි ඡ අඞ්ගුලියො’’තිආදි. යස්සපි ඡ අඞ්ගුලියො හොන්ති, අයම්පි ඵණහත්ථකො නාම උපචාරෙන.

ඛුජ්ජොති එත්ථ ඛුජ්ජො සරීරො යස්සත්ථීති ඛුජ්ජොති වචනත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඛුජ්ජසරීරො’’ති. කස්මා ඛුජ්ජොති ආහ ‘‘උරස්ස වා’’තිආදි. යස්ස පන වඞ්කං, අයම්පි ඛුජ්ජො නාමාති යොජනා. වඞ්කන්ති ච කුටිලං. හීති සච්චං, යස්මා වා. බ්‍රහ්මුජුගත්තොති උජුං ගත්තං උජුගත්තං, බ්‍රහ්මුනො උජුගත්තං විය උජුගත්තං ඉමස්ස මහාපුරිසස්සාති බ්‍රහ්මුජුගත්තො, මහාපුරිසො.

සංඛෙපෙන වුත්තමත්ථං විත්ථාරෙන දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ජඞ්ඝවාමනස්ස හී’’තිආදි. යෙසන්ති උභින්නං කායානං. භූතානන්ති අමනුස්සානං පිසාචකපෙතානං. අත්තභාවො හොති වියාති යොජනා. පරිවටුමොති පරිසමන්තතො වට්ටුලසරීරො.

ගලගණ්ඩීති එත්ථ ගලෙ ගණ්ඩො යස්සත්ථීති ගලගණ්ඩීති වචනත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යස්සා’’තිආදි. එතන්ති ‘‘ගලගණ්ඩී’’ති එතං වචනං. තත්ථාති ගලගණ්ඩිපබ්බාජනෙ. යන්ති වචනං.

සිපදීති එත්ථ සිථිලං පදං ඉමස්සාති සිපදීති වුත්තෙ භාරපාදොයෙව ගහෙතබ්බොති ආහ ‘‘භාරපාදො වුච්චතී’’ති. භාරං පාදං යස්සාති භාරපාදො. එතෙ ද්වෙ ථූලපාදරොගීසු වත්තන්තීති දට්ඨබ්බං. සඤ්ජාතපිළකොති සඤ්ජාතඵොටො. උපනාහන්ති භුසං බන්ධනං. උදකආවාටෙති උදකෙන පුණ්ණායං කාසුයං. උදකවාලිකායාති උදකතින්තෙන මරුනා. යථා සිරා පඤ්ඤායන්ති, එවං මිලාපෙතුන්ති යොජනා. ඊදිසන්ති සිරාපඤ්ඤායනජඞ්ඝතෙලනාළිකසභාවං. තථාති යථා පබ්බජ්ජාකාලෙ කරොති, තථා කත්වාති අත්ථො.

පාපරොගීති එත්ථ පාපරොගස්ස සරූපං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අරිස’’ඉතිආදි. තත්ථ අරිසො ච භගන්දරො ච පිත්තඤ්ච සෙම්හො ච කාසො ච සොසො චාති ද්වන්දො, තෙ ආදයො යෙසං තෙති අරිස…පෙ… සොසාදයො. ආදිසද්දෙන හෙට්ඨා වුත්තෙ ආබාධෙ සඞ්ගණ්හාති. තත්ථ පිත්තසෙම්හසද්දෙහි තංසමුට්ඨානො රොගො ගහෙතබ්බො. ‘‘නිච්චාතුරො’’ති ඉමිනා පාපරොගීති එත්ථ මන්තුත්ථෙ පවත්තස්ස ඊපච්චයස්ස නිච්චයොගත්ථං දස්සෙති.

පරිසදූසනොති එත්ථ ඉතිසද්දො නාමපරියායො, පරිසදූසනො නාමාති හි අත්ථො. යො අත්තනො විරූපතාය පරිසං දූසෙති, අයං පරිසදූසනො නාමාති යොජනා. ඡසරීරදොසං ආදිං කත්වා පරිසදූසනභාවං විත්ථාරෙන්තො ආහ ‘‘අතිදීඝො වා’’තිආදි. අතිදීඝො වාති එත්ථ න කෙවලං පරෙසං ද්වඞ්ගුලාදිමත්තදීඝො, අථ ඛො දිගුණාදිදීඝොවාධිප්පෙතොති ආහ ‘‘අඤ්ඤෙස’’න්තිආදි. නාභිපදෙසොති අත්තනො නාභිපදෙසො. යථා හි අතිදීඝෙ පරවචනෙන අතිදීඝස්ස සරූපං වෙදිතබ්බං, තථා අතිරස්සාදීසුපි අතිරස්සසරූපන්ති දට්ඨබ්බං. මහොදරොති මහාඋදරො. කප්පසීසො වාති හත්ථිසීසො විය යුගසීසො වා. කප්පසද්දො හෙත්ථ යුගත්ථවාචකො. කණ්ණිකකෙසො වාති කණ්ණිකසදිසෙහි කෙසෙහි සමන්නාගතො. ‘‘ජාතිපලිතෙහී’’ති ඉමිනා ජරාවාතෙන පහතං පලිතං නිවත්තෙති. පකතිතම්බකෙසොති එත්ථ පකතිසද්දෙන කෙනචි පයොගෙන තම්බකෙසං නිවත්තෙති. ආවට්ටසීසොති පුනප්පුනං වට්ටතීති ආවට්ටො, කෙසාවට්ටො, සො එතස්ස සීසෙ අත්ථීති ආවට්ටසීසො. උද්ධග්ගෙහීති උද්ධං කොටීහි. ජාලබද්ධෙන වියාති ජාලෙන බද්ධෙන ඉව.

සම්බද්ධභමුකො වාති අඤ්ඤමඤ්ඤසම්බද්ධභමුකො වා. මක්කටභමුකොති මක්කටස්ස භමු විය භමු එතස්සාති මක්කටභමුකො. වාසිකොණෙනාති තච්ඡනීකොටියා. විසමචක්කලොති එත්ථ චක්කාකාරෙන ලාති පවත්තති, චක්කාකාරං වා ලාති ගණ්හාතීති චක්කලො. කෙකරොති වලිරො. සො හි කුච්ඡිතං කරොතීති කෙකරොති වුච්චති. කක්කටස්සෙවාති කක්කටස්ස ඉව. මූසිකකණ්ණොති ආඛුකණ්ණො. ජටුකකණ්ණොති වග්ගුලිකණ්ණො. අවිද්ධකණ්ණොති අච්ඡිද්දකණ්ණො. හීති සච්චං, යස්මා වා. සොති අවිද්ධකණ්ණො. කණ්ණෙ භගන්දරො එතස්සාති කණ්ණභගන්දරො, සොයෙව කණ්ණභගන්දරිකො. ගණ්ඩො කණ්ණෙ එතස්සාති ගණ්ඩකණ්ණො. පග්ඝරිතපුබ්බෙනාති පග්ඝරිතපූයෙන. ටඞ්කිතො කණ්ණො යස්සාති ටඞ්කිතකණ්ණො. ගොභත්තනාළිකායාති ගුන්නං භත්තපානත්ථං කතාය නාළිකාය. බිළාරක්ඛි විය අතිපිඞ්ගලං අක්ඛි එතස්සාති අතිපිඞ්ගලක්ඛි. මධුවණ්ණො විය පිඞ්ගලං අක්ඛි එතස්සාති මධුපිඞ්ගලක්ඛි. නිප්පඛුමක්ඛීති එත්ථ පඛුමං වුච්චති අක්ඛම්හි ජාතං ලොමං. තඤ්හි අක්ඛිනො පක්ඛද්වයෙ ජාතත්තා පඛුමන්ති වුච්චති. නත්ථි පඛුමං අක්ඛිම්හි එතස්සාති නිප්පඛුමක්ඛි. අස්සුපග්ඝරණං අක්ඛිම්හා එතස්සාති අස්සුපග්ඝරණක්ඛි. පුප්ඵං සඤ්ජාතං යස්ස අක්ඛිනොති පුප්ඵිතං. පුප්ඵිතං අක්ඛි යස්සාති පුප්ඵිතක්ඛි. අක්ඛිපාකෙනාති අක්ඛිනො දලපරියන්තෙසු පච්චනකෙන රොගෙන.

චිපිටනාසිකොති අනුන්නතනාසිකො. සුකතුණ්ඩසදිසායාති සුවානං මුඛෙන සදිසාය.

පටඞ්ගමණ්ඩූකස්සෙවාති පටඞ්ගනාමකස්ස මණ්ඩූකස්ස මුඛනිමිත්තං ඉව මුඛනිමිත්තංයෙවාති යොජනා. උක්ඛලිමුඛවට්ටිසදිසෙහීති උක්ඛලියා මුඛවට්ටිනා සදිසෙහි. භෙරිචම්මසදිසෙහීති භෙරියා මුඛෙ නහිතචම්මෙන සදිසෙහි. එළමුඛොති එළාය නිච්චපග්ඝරිතං මුඛමෙතස්සෙති එළමුඛො. උප්පක්කමුඛොති උප්පක්කං කුථිකං මුඛමෙතස්සාති උප්පක්කමුඛො. සඞ්ඛතුණ්ඩකොති සඞ්ඛස්ස තුණ්ඩෙන සදිසො ඔට්ඨො එතස්සාති සඞ්ඛතුණ්ඩකො.

අට්ඨකදන්තසදිසෙහීති අට්ඨකනාමකස්ස නඞ්ගලස්ස දන්තෙහි සදිසෙහි. දන්තෙ පිදහිතුන්ති සම්බන්ධො. දන්තන්තරෙති දන්තවිවරෙ, දන්තමජ්ඣෙ වා. කලන්දකදන්තො වියාති කාළකානං දන්තො විය.

මහාහනුකොති මහන්තො හනු එතස්සාති මහාහනුකො. චිපිටහනුකොති අනුන්නතහනුකො. නිම්මස්සුදාඨිකොති නත්ථි මස්සු ච දාඨි ච එතස්සාති නිම්මස්සුදාඨිකො. භට්ඨඅංසකූටොති භට්ඨො පතිතො අංසකූටො ඉමස්සාති භට්ඨඅංසකූටො. ගොධාගත්තොති ගොධාය ගත්තං විය ගත්තං ඉමස්සාති ගොධාගත්තො. සබ්බංපෙතන්ති සබ්බම්පි එතං ‘‘කච්ඡුගත්තො’’තිආදිවචනං. එත්ථාති ‘‘කච්ඡුගත්තො’’තිආදිවචනෙ. විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති යොජනා.

භට්ඨකටිකොති භට්ඨා පන්නා කටි එතස්සාති භට්ඨකටිකො. අච්චුග්ගතෙහි ආනිසදමංසෙහීති සම්බන්ධො. වාතණ්ඩිකොති වාතෙන පූරිතො අණ්ඩකොසො එතස්සාති වාතණ්ඩිකො. සඞ්ඝට්ටනජාණුකොති අන්තො නතත්තා අඤ්ඤමඤ්ඤං සඞ්ඝට්ටනං ජාණු එතස්සාති සඞ්ඝට්ටනජාණුකො. විකටොති තිරියගමනපාදො. උපඩ්ඪපිණ්ඩිකස්ස අත්ථං සහ භෙදෙන දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සො දුවිධො’’තිආදි. තත්ථ දුවිධො සො උපඩ්ඪපිණ්ඩිකො සමන්නාගතොති යොජනා. අථ වා සො උපඩ්ඪපිණ්ඩිකො හෙට්ඨා ඔරූළ්හාහි මහන්තීහි ජඞ්ඝපිණ්ඩිකාහි සමන්නාගතො වා උපරි ආරූළ්හාහි මහන්තීහි ජඞ්ඝපිණ්ඩිකාහි සමන්නාගතො වාති දුවිධොති යොජනා. පිට්ඨිකපාදොති පිට්ඨියං උට්ඨිතො පාදො එතස්සාති පිට්ඨිකපාදො. ගණ්ඩිකඞ්ගුලි වාති ගණ්ඩෙන උට්ඨිතො අඞ්ගුලි එතස්සාති ගණ්ඩිකඞ්ගුලි. සබ්බොපෙසාති එස සබ්බොපි ජනො. පරිසං දූසෙතීති පරිසදූසනො.

පුබ්බාදීහීතිආදිසද්දෙන චක්ඛුපසාදස්ස අන්තරායකරානි අඤ්ඤානිපි වත්ථූනි ගහෙතබ්බානි. ද්වීහි වා අක්ඛීහි, එකෙන වා අක්ඛිනාති යොජනා. උභයම්පීති ද්වින්නං අට්ඨකථාචරියානං උභයම්පි වචනං. පාළියං ‘‘අන්ධං පබ්බාජෙන්තී’’ති අවත්වා ‘‘කාණං පබ්බාජෙන්තී’’ති වුත්තත්තා ‘‘පරියායෙනා’’ති වුත්තං. මහාඅට්ඨකථායඤ්හි ‘‘ජච්චන්ධො’’ති ඉමිනා ද්වෙඅක්ඛිකාණං සන්ධාය වුත්තං. කුණීති කුණනං සංකොචනං කුණං, තමෙතස්සත්ථීති කුණී. ඛඤ්ජොති ඛඤ්ජති ගතිවෙකල්ලභාවෙන පවත්තතීති ඛඤ්ජො. කුණ්ඩපාදකොති එත්ථ කුණ්ඩොති ඛඤ්ජස්සෙව නාමං. ඛඤ්ජො හි කුඩති ගමනං පටිහනතීති කුණ්ඩොති වුච්චති. කස්මා කුණ්ඩපාදකො? කස්මා පිට්ඨිපාදමජ්ඣෙන චඞ්කමන්තොති ආහ ‘‘මජ්ඣෙ සංකුටිතපාදත්තා’’ති. ඉමිනා හි කුණ්ඩපාදස්ස ච පිට්ඨිපාදමජ්ඣෙන චඞ්කමනස්ස ච හෙතුං දස්සෙති. එසෙව නයො අනන්තරවාක්‍යෙපි. සබ්බොපෙසාති එස සබ්බොපි ජනො.

පක්ඛහතොති එත්ථ එකො පක්ඛො හතො විනාසො එතස්සාති පක්ඛහතොති අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘එකො හත්ථො වා’’තිආදි. ‘‘පක්ඛපාතො’’තිපි පාඨො, සො අපාඨොයෙව. පක්ඛසද්දො හි කොට්ඨාසවාචකො, න පඞ්ගුලපරියායො, පීඨසබ්බී වුච්චතීති පීඨෙන සබ්බති ගච්ඡති සීලෙනාති පීඨසබ්බී වුච්චති. ‘‘ජිණ්ණභාවෙන දුබ්බලො’’ති ඉමිනා ජීරණං ජරා, තාය දුබ්බලො ජරාදුබ්බලොති වචනත්ථං දස්සෙති. බලවා හොතීති ආගන්තුකරොගානමභාවෙන බලවා හොති, ‘‘වචීභෙදො නප්පවත්තතී’’ති ඉමිනා මුඛමත්තමෙව ගච්ඡති පවත්තති, න වචීභෙදො එත්ථ ජනෙති මූගොති දස්සෙති. යස්ස වචීභෙදො න පවත්තති, අයං මූගො නාමාති යොජනා. මම්මනන්ති ඛලිතවචනං. යො එකමෙව අක්ඛරං චතුපඤ්චක්ඛත්තුං වදති, තස්සෙතමධිවචනං.

බධීරොති සුතිහීනො. සො හි හනනං සොතපසාදස්ස නාසනං වධො, තං ඊරති ගච්ඡතීති බධීරොති වුච්චති. යො සබ්බෙන සබ්බං න සුණාති, අයං බධීරො නාමාති යොජනා. ඉමිනා නට්ඨපසාදතං දස්සෙති. උභයදොසවසෙනාති උපලක්ඛණවසෙන වුත්තං අන්ධමූගබධිරපබ්බාජනෙ තිදොසවසෙනපි වුත්තත්තා. තෙති හත්ථච්ඡින්නාදයො ද්වත්තිංසජනෙ. ඔසාරණං අපත්තො පුග්ගලො අත්ථි, තං පුග්ගලං සඞ්ඝො ඔසාරෙති චෙති යොජනා. ඔසාරෙතීති සඞ්ඝෙ පවෙසෙති.