49. තිරච්ඡානගතවත්ථු

111. දෙවසම්පත්තිසදිසං ඉස්සරියසම්පත්තිං අනුභවන්තොපි සො නාගො කස්මා නාගයොනියා අට්ටීයතීති ආහ ‘‘කිඤ්චාපී’’තිආදි.

තත්ථ කිඤ්චාපි අනුභොතීති සම්බන්ධො. කිඤ්චාපිසද්දො හෙත්ථ සම්භාවනාජොතකො, පනසද්දො ගරහත්ථජොතකො. කුසලවිපාකෙනාති අහෙතුකකුසලවිපාකෙන. තස්සාති නාගස්ස. සජාතියාති සමානජාතියා නාගියා. උදකසඤ්චාරිමණ්ඩූකභක්ඛන්ති උදකෙ සඤ්චරණසීලං මණ්ඩූකසඞ්ඛාතං භක්ඛං පාතුභවතීති යොජනා. සොති නාගො. අට්ටීයතීති අරමණං පීළියති. හරායතීති එත්ථ හරෙධාතු ලජ්ජනත්ථොති ආහ ‘‘ලජ්ජතී’’ති. එකාරන්තො ධාතු භූවාදිගණිකො (සද්දනීතිධාතුමාලායං 16 රකාරන්තධාතු). ජිගුච්ඡතීති එත්ථ ගුපධාතුයා කම්මං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අත්තභාව’’න්ති. ‘‘තස්ස භික්ඛුනො’’තිපදස්ස ‘‘නික්ඛන්තෙ’’තිපදෙන යොජිතබ්බත්තා භුම්මත්ථෙ සාමිවචනන්ති ආහ ‘‘තස්මිං භික්ඛුස්මි’’න්ති. අථ වා තස්ස භික්ඛුනොති සාමියොගත්තා ‘‘නික්ඛන්තෙ’’ති එත්ථ භාවත්ථෙ මානපච්චයොති ආහ ‘‘නික්ඛමනෙ’’ති. ඉමිනා නික්ඛන්තෙති එත්ථ න අන්තපච්චයො, මානපච්චයස්සෙව අන්තභාවං කත්වා වුත්තොති දස්සෙති. විස්සට්ඨොති සතිවිස්සජ්ජිතො. තස්මින්ති භික්ඛුම්හි. කපිමිද්ධවසෙනෙවාති කපිනො මිද්ධවසෙන එව. අථ වා කපිමිද්ධවසෙන නිද්දායන්තො ඉව නිද්දායන්තොති යොජනා. පටිනිපජ්ජීති පුන නිපජ්ජි. විස්සරමකාසීති එත්ථ විසද්දො විරූපත්ථජොතකො, සරසද්දො සද්දවාචකොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘විරූපං මහාසද්දමකාසී’’ති.

‘‘අකාරස්ස ලොපං කත්වා’’ති ඉමිනා තුම්හෙ ඛොත්ථාති එත්ථ ‘‘තුම්හෙ ඛො අත්ථා’’ති පදවිභාගං කත්වා ඔකාරතො පරස්ස අකාරස්ස ලොපං දස්සෙති. ‘‘අකාරස්සාලොප’’න්තිපි පාඨො. එවඤ්හි සති අකාරස්ස අලොපං කත්වාති අත්ථො දට්ඨබ්බො. ඉමිනා ‘‘තුම්හෙ ඛො අත්ථා’’ති පදච්ඡෙදං කත්වා අකාරෙ පරෙ ඔකාරස්ස වකාරං කත්වා තුම්හෙ ඛ්වත්ථා’’ති පාඨො දස්සිතො. කස්මා ඉමස්මිං ධම්මවිනයෙ අවිරූළ්හිධම්මාති ආහ ‘‘ඣාන…පෙ… අභබ්බත්තා’’ති. ‘‘භවථා’’ති ඉමිනා අත්ථාති එත්ථ අසධාතු සත්තත්ථවාචකො ථවිභත්තීති දස්සෙති. සජාතියාති එත්ථ සමානා ජාති එතිස්සාති සජාතීති වුත්තෙ නාගී එවාති ආහ ‘‘නාගියා එවා’’ති. මනුස්සිත්ථිආදීති එත්ථ ආදිසද්දෙන තිරච්ඡානගතිත්ථීපෙතිත්ථීදෙවිත්ථියො සඞ්ගණ්හාති. ‘‘ද්වෙමෙ භික්ඛවෙ පච්චයා’’ති දෙසනා සාවසෙසදෙසනාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘එත්ථ චා’’ති. එත්ථාති තිරච්ඡානගතවත්ථුම්හි. අභිණ්හන්ති අභික්ඛණං පුනප්පුනන්ති අත්ථො.

තිරච්ඡානගතොති එත්ථ කිං අපායපරියාපන්නො දුග්ගතිඅහෙතුකපටිසන්ධිකොවාධිප්පෙතොති ආහ ‘‘නාගො වා හොතූ’’තිආදි.