47. පණ්ඩකවත්ථුකථා

109. දහරතරුණසද්දානං වෙවචනත්තා වුත්තං ‘‘දහරෙ…පෙ… තරුණෙ’’ති. මොළිගල්ලසද්දො ථූලසරීරවාචකො අනිප්ඵන්නපාටිපදිකොති ආහ ‘‘මොළිගල්ලෙති ථූලසරීරෙ’’ති. හත්ථිභණ්ඩෙති එත්ථ හත්ථිසඞ්ඛාතං භණ්ඩං එතෙසන්ති හත්ථිභණ්ඩාති වුත්තෙ හත්ථිගොපකාති ආහ ‘‘හත්ථිගොපකෙ’’ති. අභිධානෙ (අභිධානප්පදීපිකායං 367 ගාථායං) පන ‘‘හත්ථිමෙණ්ඩො’’ති පාඨො අත්ථි.

පණ්ඩකොති පඩති විකලභාවං ගච්ඡතීති පණ්ඩකො. සංඛෙපෙන වුත්තමත්ථං විත්ථාරෙන දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි. තත්ථ යස්සාති පණ්ඩකස්ස. අසුචිනාති සම්භවෙන. ආසිත්තස්සාති ආසිඤ්චිතබ්බස්ස. ඉමිනා අසුචිනා මුඛෙ ආසිඤ්චිතබ්බොති ආසිත්තොති වචනත්ථං දස්සෙති. අයන්ති පණ්ඩකො. අජ්ඣාචාරන්ති මෙථුනජ්ඣාචාරං. ‘‘උසූයාය උප්පන්නායා’’තිඉමිනා උසූයතීති උසූයොති වචනත්ථං දස්සෙති. උපක්කමෙනාති වායාමෙන. බීජානීති අණ්ඩානි. ඉමිනා උපක්කමෙන එතස්මා බීජානි අපනීතානීති ඔපක්කමිකොති වචනත්ථං දස්සෙති. පක්ඛෙ පවත්තො පණ්ඩකො පක්ඛපණ්ඩකො, පක්ඛෙ පරිළාහවූපසමො පණ්ඩකො පක්ඛපණ්ඩකොති වචනත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘එකච්චො පනා’’තිආදි. තත්ථ පුබ්බවචනත්ථෙ පක්ඛෙති කාලපක්ඛෙති අත්ථො දට්ඨබ්බො. පච්ඡිමවචනත්ථෙ පක්ඛෙති ජුණ්හපක්ඛෙති අත්ථො දට්ඨබ්බො. ‘‘අකුසලවිපාකානුභාවෙනා’’ති පදං ‘‘පණ්ඩකො හොතී’’තිපදෙයෙව සම්බන්ධිතබ්බං. අස්සාති පණ්ඩකස්ස. නපුංසකපණ්ඩකොති පුරිසො විය සාතිසයං පච්චාමිත්තෙ න පුංසකෙති අභිමද්දනං කාතුං න සක්කොතීති නපුංසකො. න පුමා න ඉත්ථීති නපුංසකොති කත්වා නපුමනඉත්ථිසද්දස්ස නිරුත්තිනයෙන නපුංසකකරණම්පි වදන්ති. නපුංසකොයෙව පණ්ඩකො නපුංසකපණ්ඩකො. තෙසූති පඤ්චසු පණ්ඩකෙසු. තෙසුපීති ඔපක්කමිකාදීසු තීසුපි. ‘‘යස්මිං පක්ඛෙ’’ති ඉමිනා පක්ඛෙ පක්ඛෙ පණ්ඩකභාවං නිවත්තෙති. අස්සාති පණ්ඩකස්ස. එත්ථාති පඤ්චසු පණ්ඩකෙසු. සොපීති පණ්ඩකොපි. ඉතොති පණ්ඩකවාරතො. ‘‘එසෙව නයො’’ති ඉමිනා ලිඞ්ගනාසනමෙව අතිදිසති.