34. දාසවත්ථුකථා

97. දාසාති චෙටකා. තෙ හි සාමිකෙහි දුක්ඛෙ වා දුට්ඨකම්මෙ වා අසීයන්ති ඛිපීයන්තීති දාසාති වුච්චන්ති. තත්ථාති චතූසු දාසෙසු. ‘‘ඝරදාසියා පුත්තො’’ති ඉමිනා අන්තොගෙහෙ ඝරදාසියා කුච්ඡිම්හි ජාතො අන්තොජාතොති වචනත්ථං දස්සෙති. ධනං දත්වා කීතො ධනක්කීතොති වචනත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ධනක්කීතො නාමා’’තිආදි. ධනෙන කීතො ධනක්කීතොති වචනත්ථොපි යුත්තොයෙව. දාසචාරිත්තන්ති දෙසකාලවසෙන දාසානං චාරිත්තං. තත්ථ තත්ථාති තස්මිං තස්මිං දෙසෙ, කාලෙ වා.

කරමරානීතො නාමාති එත්ථ කරමරොති වන්දි. සො හි සත්තූනං කරෙන හත්ථෙන මරිතබ්බත්තා කරමරොති වුච්චති. කරමරභාවෙන ආනීතො කරමරානීතො. තිරොරට්ඨා ආහරන්තීති සම්බන්ධො. උපලාපෙත්වා වාති පලොභෙත්වා වා. තතොති කස්මාචි ගාමතො. මනුස්සා එව මානුස්සකානි. ඉත්ථිපුරිසානං සාධාරණභාවෙන සාමඤ්ඤභාවතො නපුංසකලිඞ්ගවසෙන වුත්තං. පිසද්දෙන න කෙවලං ධනානියෙව ආහරන්ති, අථ ඛො මානුස්සකානිපීති සම්පිණ්ඩෙති. තත්ථාති මානුස්සකෙසු. එවරූපො කරමරානීතො දාසො න පබ්බාජෙතබ්බොති යොජනා. සබ්බසාධාරණෙනාති බන්ධනාගාරසොධනකාලෙ සබ්බෙසං සාධාරණෙන.

දාසබ්‍යන්ති දාසස්ස භාවො දාසබ්‍යං, තං. තෙන වුත්තං ‘‘දාසභාව’’න්ති. ‘‘සයමෙවා’’ති ඉමිනා සාමංසද්දො සයමත්ථෙ නිපාතොති දස්සෙති. භුජිස්සිත්ථියොති රඤ්ඤො භුජිස්සිත්ථියො. වණ්ණදාසීහීති නගරසොභිනීහි. තා හි වණ්ණසම්පන්නදාසිභාවතො වණ්ණදාසීති වුච්චන්ති. තාසන්ති භුජිස්සිත්ථීනං. පණ්ණන්ති දාසිපණ්ණං. භටිපුත්තකගණාදීනන්ති ආදිසද්දෙන මල්ලපුත්තගණාදයො සඞ්ගණ්හාති. ඉමිනා බහුසාමිකදාසං දස්සෙති. තෙහීති භටිපුත්තකගණාදීහි. අදින්නා න පබ්බාජෙතබ්බාති බහූසු සාමිකෙසු එකෙනපි අදින්නා න පබ්බාජෙතබ්බා. තෙපීති ආරාමිකදාසෙපි. ඉමස්මිං ආරාමිකදාසපබ්බාජනෙ අට්ඨකථාවාදං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘මහාපච්චරිය’’න්තිආදි. ‘‘තක්ක’’න්ති පදං ‘‘ආසිත්තක’’ඉති පදෙ කම්මං. ‘‘සීසෙ’’ති පදං ‘‘ආසිත්තක’’ඉති පදෙ ආධාරො. කෙසුචි ජනපදෙසු දෙසචාරිත්තවසෙන සීසෙ තක්කස්ස ආසිඤ්චනං දාසානං භුජිස්සකරණන්ති අධිප්පායො. ‘‘ආරාමිකං දෙමා’’ති වචනං දාසානං භුජිස්සවචනන්ති වුත්තං හොති. යෙන කෙනචි වොහාරෙනාති ‘‘ආරාමිකං දෙමා’’ති වා ‘‘ආරාමිකදාසං දෙමා’’ති වා ‘‘කප්පියකාරකං දෙමා’’ති වා යෙන කෙනචි වොහාරෙන. ද්වීසු අට්ඨකථාවාදෙසු කුරුන්දිවාදස්ස පච්ඡා වුත්තත්තා සොයෙව පමාණන්ති දට්ඨබ්බං. දුග්ගතමනුස්සාති දුක්ඛං ගතමනුස්සා. එතෙති දුග්ගතමනුස්සෙ. තං පබ්බාජෙතුං න වට්ටතීති මාතාපිතූනං දාසභාවං උපගතකාලෙ ජාතං පුත්තං සන්ධාය වුත්තං. අථ පන මාතාපිතරො දාසභාවං උපගතා, න පුත්තො, තං පබ්බාජෙතුං වට්ටති. ‘‘භික්ඛුස්සා’’තිපදං ‘‘ඤාතකා වා උපට්ඨාකා වා’’තිපදෙසු සාමිසම්බන්ධො, ‘‘දෙන්තී’’ති පදෙ සම්පදානං. අස්සාති භික්ඛුස්ස. ඉමන්ති දාසං. අභිරමිස්සතීති භික්ඛුභාවෙ අභිරමිස්සති. විබ්භමිස්සතීති විනිවත්තෙත්වා ගිහිභාවං භමිස්සති. ඉති වත්වා දෙන්තීති සම්බන්ධො. නිස්සාමිකදාසොති පරිග්ගාහකසාමිකවිරහිතො දාසො. නිස්සාමිකස්ස දාසස්ස රාජා සාමී, තස්මා රඤ්ඤා අපරිග්ගහිතෙ අත්තනාව අත්තානං භුජිස්සං කාතුං වට්ටති. පරිග්ගහිතෙ රාජානං කාරාපෙතුං වට්ටති. අජානන්තොති අත්තනො දාසභාවමජානන්තො.

අනුරාධපුරාති අනුරාධනගරතො නික්ඛමිත්වාති සම්බන්ධො. සොති පුත්තො. ඉධාති රොහණෙ. මාතරං පුච්ඡිත්වාති සම්බන්ධො. ආගම්මාති ආගන්ත්වා. අතිච්ඡථාති අතික්කමිත්වා ඉච්ඡථ, ඉධ කිඤ්චි දෙය්‍යධම්මං නත්ථි, ඉදං අතික්කමිත්වා අඤ්ඤත්ථ ඨාතුමිච්ඡථාති වුත්තං හොති. තෙති ඝරසාමිකා. චතූහි පච්චයෙහි පටිජග්ගන්තා වසාපෙසුන්ති යොජනා.