2. අජපාලකථා

4. න භගවාති එත්ථ නකාරො ‘‘උපසඞ්කමී’’ති පදෙන යොජෙතබ්බො, න උපසඞ්ඛමීති හි අත්ථො. තම්හා සමාධිම්හාති තතො අරහත්තඵලසමාපත්තිසමාධිතො. අනන්තරමෙව අනුපසඞ්කමනං උපමාය ආවිකරොන්තො ආහ ‘‘යථා පනා’’තිආදි. ඉච්චෙවං වුත්තං න හොතීති යොජනා. ඉදන්ති ඉදං අත්ථජාතං. එත්ථාති ‘‘භුත්වා සයතී’’ති වාක්‍යෙ. එවන්ති උපමෙය්‍යජොතකො. ඉධාපීති ඉමිස්සං ‘‘අථ ඛො භගවා’’තිආදිපාළියම්පි. ඉදන්ති අයමත්ථො දීපිතො හොතීති යොජනා. එත්ථාති ‘‘අථ ඛො භගවා’’තිආදිපාඨෙ.

අපරානිපීති පල්ලඞ්කසත්තාහතො අඤ්ඤානිපි. තත්‍රාති ‘‘අපරානිපී’’තිආදිවචනෙ. භගවති නිසින්නෙ සතීති යොජනා. කිරසද්දො විත්ථාරජොතකො. කිං නු ඛොති පරිවිතක්කනත්ථෙ නිපාතො. එකච්චානන්ති අප්පෙසක්ඛානං එකච්චානං. තාසන්ති දෙවතානං. බලාධිගමට්ඨානන්ති බලෙන තෙජසා අධිගමට්ඨානං. අනිමිසෙහීති උම්මිසෙහි. සත්තාහන්ති කම්මත්ථෙ චෙතං උපයොගවචනං, අච්චන්තසංයොගෙ වා. එවඤ්හි සති ‘‘කාල’’න්ති කම්මං වෙදිතබ්බං. තං ඨානන්ති අනිමිසෙහි අක්ඛීහි ඔලොකියමානට්ඨානං. අථාති අනිමිසසත්තාහස්ස අනන්තරෙ. රතනචඞ්කමෙති රතනමයෙ චඞ්කමෙ. තං ඨානන්ති චඞ්කමට්ඨානං. තතොති චඞ්කමසත්තාහතො. රතනඝරන්ති රතනමයං ගෙහං. තත්ථාති රතනඝරෙ අභිධම්මපිටකං විචිනන්තොති සම්බන්ධො. එත්ථාති රතනඝරෙ, අභිධම්මපිටකෙ වා, නිද්ධාරණෙ චෙතං භුම්මවචනං. තං ඨානන්ති අභිධම්මපිටකවිචිනනට්ඨානං.

එවන්තිආදි පුබ්බවචනස්ස නිගමවසෙන පච්ඡිමවචනස්ස අනුසන්ධිනිදස්සනං. තෙනාති අජපාලානං නිසීදනකාරණෙන. අස්සාති නිග්‍රොධස්ස. ‘‘අජපාලනිග්‍රොධොත්වෙව නාම’’න්ති ඉමිනා උපචාරවසෙන නාමලභනං දස්සෙති. අජපා බ්‍රාහ්මණා ලන්ති නිවාසං ගණ්හන්ති එත්ථාති අජපාලො, උණ්හකාලෙ වා අන්තොපවිට්ඨෙ අජෙ අත්තනො ඡායාය පාලෙතීති අජපාලො, අජපාලො ච සො නිග්‍රොධො චෙති අජපාලනිග්‍රොධොති වචනත්ථානිපි පකරණන්තරෙසු (උදා. අට්ඨ. 4) දස්සිතානි. තත්‍රාපීති අජපාලනිග්‍රොධෙපි. බොධිතොති බොධිරුක්ඛතො. එත්ථාති අජපාලනිග්‍රොධෙ. භගවති නිසින්නෙති යොජනා. තත්ථාති ‘‘අථ ඛො අඤ්ඤතරො’’තිආදිවචනෙ. සොති බ්‍රාහ්මණො. දිට්ඨමඞ්ගලිකො නාමාති දිට්ඨසුතමුතසඞ්ඛාතෙසු තීසු මඞ්ගලිකෙසු දිට්ඨමඞ්ගලිකො නාම කිරාති අත්ථො. ‘‘මානවසෙන…පෙ… වුච්චතී’’ති ඉමිනා ‘‘හුංහු’’න්ති කරොතීති හුංහුඞ්කො, හුංහුඞ්කො ජාති සභාවො ඉමස්සාති හුංහුඞ්කජාතිකොති වචනත්ථං දස්සෙති.

තෙනාති බ්‍රාහ්මණෙන. සිඛාප්පත්තන්ති අග්ගප්පත්තං. තස්සාති උදානස්ස. යොති පුග්ගලො, පටිජානාතීති සම්බන්ධො. ‘‘න දිට්ඨමඞ්ගලිකතායා’’ති ඉමිනා අවධාරණඵලං දස්සෙති. ‘‘බාහිතපාපධම්මත්තා’’ති ඉමිනා බාහිතො පාපො ධම්මො අනෙනාති බාහිතපාපධම්මොති වචනත්ථං දස්සෙති. ‘‘හුංහුඞ්කාරපහානෙනා’’ති ඉමිනා නත්ථි හුංහුඞ්කාරො ඉමස්සාති නිහුංහුඞ්කොති වචනත්ථං දස්සෙති. රාගාදිකසාවාභාවෙනාති ඉමිනා නත්ථි රාගාදිකසාවො ඉමස්සාති නික්කසාවොති වචනත්ථං දස්සෙති. ‘‘භාවනානුයොගයුත්තචිත්තතායා’’ති ඉමිනා යතං අනුයුත්තං අත්තං චිත්තං ඉමස්සාති යතත්තොති වචනත්ථං දස්සෙති. එත්ථ හි යතසද්දො වීරියවාචකො, යතධාතුයා නිප්ඵන්නො, අත්තසද්දො චිත්තපරියායො. යතසද්දස්ස යමුධාතුයා ච නිප්ඵන්නභාවං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘සීලසංවරෙන වා’’තිආදි. ‘‘සඤ්ඤතචිත්තතායා’’ති ඉමිනා යමති සංයමතීති යතං, යතං අත්තං චිත්තං ඉමස්සාති යතත්තොති වචනත්ථං දස්සෙති. සච්චානි විදන්ති ජානන්තීති වෙදානීති වචනත්ථෙන මග්ගඤාණානි වෙදානි නාමාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘චතුමග්ගඤාණසඞ්ඛාතෙහි වෙදෙහී’’ති. ‘‘චතුමග්ගඤාණසඞ්ඛාතාන’’න්ති විභත්තිපරිණාමං කත්වා ‘‘වෙදාන’’න්තිපදෙන යොජෙතබ්බො. අන්තන්ති නිබ්බානං. තඤ්හි යස්මා සඞ්ඛාරානං අවසානෙ ජාතං, තස්මා අන්තන්ති වුච්චති. පුන අන්තන්ති අරහත්තඵලං. තඤ්හි යස්මා මග්ගස්ස පරියොසානෙ පවත්තං, තස්මා අන්තන්ති වුච්චති. ‘‘මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස වුසිතත්තා’’ති ඉමිනා වුසිතං මග්ගසඞ්ඛාතං බ්‍රහ්මචරියං අනෙනාති වුසිතබ්‍රහ්මචරියොති වචනත්ථං දස්සෙති. ධම්මෙන බ්‍රහ්මවාදං වදෙය්‍යාති වුත්තවචනස්ස අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘බ්‍රාහ්මණො අහන්ති එතං වාදං ධම්මෙන වදෙය්‍යා’’ති. ධම්මෙනාති භූතෙන සභාවෙන. ලොකෙති එත්ථ සත්තලොකොවාධිප්පෙතොති ආහ ‘‘සකලෙ ලොකසන්නිවාසෙ’’ති.