15. උපජ්ඣායවත්තකථා
64. අනුපජ්ඣායකාති එත්ථ වජ්ජාවජ්ජං උපගන්ත්වා ඣායතීති උපජ්ඣායො, සො නත්ථි එතෙසන්ති අනුපජ්ඣායකාති අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘වජ්ජාවජ්ජ’’න්තිආදි. ‘‘පිණ්ඩාය චරණකපත්ත’’න්ති ඉමිනා පිණ්ඩාය උද්දිස්ස, උට්ඨහිත්වා වා තිට්ඨති අනෙනාති උත්තිට්ඨො, සොයෙව පත්තො උත්තිට්ඨපත්තොති අත්ථං දස්සෙති. ‘‘උත්තිට්ඨෙ න පමජ්ජෙය්‍යා’’තිආදීසු (ධ. ප. 168) පන පිණ්ඩාය චරණං ‘‘උත්තිට්ඨ’’න්ති වුච්චති. තස්මා තත්ථ පිණ්ඩාය උද්දිස්ස, උට්ඨහිත්වා වා තිට්ඨනං උත්තිට්ඨන්ති වචනත්ථො කාතබ්බො. ‘‘පිණ්ඩාය චරණපත්ත’’න්ති ඉදං වචනං ‘‘තස්මිඤ්හි මනුස්සා උච්ඡිට්ඨසඤ්ඤිනො’’තිපදං ලඞ්ඝිත්වා ‘‘තස්මා උත්තිට්ඨපත්තන්ති වුත්ත’’න්තිපදෙන යොජෙතබ්බං, තස්මා පිණ්ඩාය චරණකපත්තත්තා උත්තිට්ඨපත්තන්ති වුත්තන්ති වුත්තං හොති. තස්මිං මනුස්සා කිංසඤ්ඤිනොති ආහ ‘‘තස්මිඤ්හි මනුස්සා උච්ඡිට්ඨසඤ්ඤිනො’’ති. තස්මිඤ්හි තස්මිං එව උත්තිට්ඨපත්තෙ පබ්බජිතානං පරිභොගභාවෙන මනුස්සෙහි අවසජ්ජිතබ්බත්තා, අවඡඩ්ඩෙතබ්බත්තා වා මනුස්සා උච්ඡිට්ඨසඤ්ඤිනො හොන්තීති යොජනා. පබ්බජිතානං පිණ්ඩාය චරණකපත්තත්තා උත්තිට්ඨපත්තන්ති වුත්තං, මනුස්සානං පන අවසජ්ජිතපත්තත්තා උච්ඡිට්ඨපත්තන්ති වුත්තන්ති අධිප්පායො. උත්තිට්ඨ පත්තන්තිපදං වාක්‍යමෙව, න සමාසොතිපි දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අථ වා’’තිආදි. ‘‘උට්ඨහිත්වා’’ති ඉමිනා උත්තිට්ඨාති එත්ථ ත්වාලොපොති දස්සෙති. ‘‘ගහෙතු’’න්ති ඉමිනා පාඨසෙසං දස්සෙති. ගෙහසිතපෙමවසෙනාති ගෙහෙ නිස්සිතපෙමවසෙන, මෙත්තාපුබ්බඞ්ගමපෙමවසෙනාති අත්ථො. සගාරවා හුත්වා සප්පතිස්සා හුත්වා විහරන්තාති අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘උපට්ඨපෙත්වා’’ති. ‘‘සභාගජීවිකා’’ති ඉමිනා සභාගවුත්තිකාති එත්ථ වුත්තිසද්දො ජීවිකත්ථොයෙව, න විවරණාද්‍යත්ථොති දස්සෙති. උපජ්ඣායභාවං සම්පටිච්ඡති එතෙහීති උපජ්ඣායභාවසම්පටිච්ඡනානි, තානියෙව වෙවචනානි උපජ්ඣායභාවසම්පටිච්ඡනවෙවචනානි. තික්ඛත්තුන්ති උක්කට්ඨවසෙන වුත්තං, සකිම්පි වට්ටතියෙව. පදස්ස වසෙන විඤ්ඤාපෙතීති සම්බන්ධො. හීති සච්චං. එත්ථාති උපජ්ඣායගහණට්ඨානෙ. යදිදං වාචාය වා සාවනං, යදිදං කායෙන වා අත්ථවිඤ්ඤාපනං අත්ථි, ඉදමෙව සාවනඅත්ථවිඤ්ඤාපනමෙව උපජ්ඣායගහණන්ති යොජනා. සාධූති සම්පටිච්ඡනන්ති උපජ්ඣායෙන පඤ්චසු පදෙසු යස්මිං කිස්මිංචි වුත්තෙ සද්ධිවිහාරිකස්ස ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡනං. තන්ති කෙසඤ්චි වචනං. හීති සච්චං, යස්මා වා. එත්ථාති උපජ්ඣායගහණෙ. ‘‘න සම්පටිච්ඡනං අඞ්ග’’න්ති ඉමිනා ආයාචනදානානියෙව අඞ්ගානි නාමාති දස්සෙති. සද්ධිවිහාරිකෙනාපි ඤාතුන්ති සම්බන්ධො. ඉමිනා පදෙනාති ‘‘සාධූ’’ති ඉමිනා පදෙන.
තත්‍රායං සම්මාවත්තනාති එත්ථ තසද්දස්ස විසයං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘යං වුත්තං සම්මා වත්තිතබ්බ’’න්ති. ඉමිනා කිරියාවිසයභාවමෙව දීපෙති, න දබ්බවිසයභාවං. අයන්ති වුච්චමානා. අස්සාති සද්ධිවිහාරිකස්ස. ධොතපාදපරිහරණත්ථායාති ධොතස්ස පාදස්ස පංසුමක්ඛනාදීනං පරිහරණත්ථාය. තාති උපාහනායො. කාලස්සෙවාති පච්චූසකාලතොයෙව, නිස්සක්කත්ථෙ චෙතං සාමිවචනං. තතොති තෙහි තීහි දන්තකට්ඨෙහි, විභත්තඅපාදානමෙතං. තෙසු වා තීසු දන්තකට්ඨෙසු. යන්ති යං දන්තකට්ඨං. අථාති තස්මිං ගහණෙ.
තතොති සීතුණ්හොදකෙහි, සීතුණ්හොදකෙසු වා. වළඤ්ජෙතීති පරිභුඤ්ජති. උදකන්ති මුඛධොවනොදකං. ‘‘වච්චකුටිතො’’ති ඉමිනා පස්සාවකුටීපි ගහෙතබ්බා. එවන්ති සම්මජ්ජියමානෙ. අසුඤ්ඤන්ති ජනසද්දතො අතුච්ඡං. ආසනන්ති ථෙරස්ස ආසනං. තස්මින්ති ආසනෙ. නිසින්නස්ස ථෙරස්ස වත්තං කාතබ්බන්ති සම්බන්ධො. උක්ලාපො අස්මිං දෙසෙ අත්ථීති උක්ලාපොති අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කෙනචි කචවරෙන සංකිණ්ණො’’ති. එත්ථ ච සඞ්කාරො උච්ඡිට්ඨො කලාපො සමූහො උක්ලාපොති වචනත්ථෙන උක්ලාපොති වුච්චති. කචීයති බන්ධීයති අස්මිං දෙසෙති කචො, සො වරීයති ඉච්ඡීයති අනෙනාති කචවරොති වචනත්ථෙන කචවරොති වුච්චති. හත්ථෙනපීති එත්ථ පිසද්දො පිලොතිකෙනපීතිආදිං සඞ්ගණ්හාති.
එකතො කත්වාති එකතො සමානපටලං කත්වා. කස්මා සඞ්ඝාටීති ආහ ‘‘සබ්බං හී’’තිආදි. ‘‘සඞ්ඝටිතත්තා’’ති ඉමිනා සංහරිතබ්බාති සඞ්ඝාටීති වචනත්ථං දස්සෙති. නිවත්තිත්වා ඔලොකෙන්තං උපජ්ඣායං සංපාපුණාතීති යොජනා. එකෙන වා පදවීතිහාරෙනාති සම්බන්ධො. පත්තොයෙව උණ්හභාරිකෙසු පරියාපන්නොති පත්තපරියාපන්නො, පත්තෙ පරියාපන්නො යාගුආදිකො පත්තපරියාපන්නොතිපි යුජ්ජතියෙව. භික්ඛාචාරෙති භික්ඛාචාරට්ඨානෙ. යාගුයා වා ලද්ධායාති සම්බන්ධො. තස්සාති උපජ්ඣායස්ස. සො පත්තොති උණ්හාදීසු පරියාපන්නො සො පත්තො. අඤ්ඤත්‍ර වාති ආරාමාදීසු වා. තස්සාති උපජ්ඣායස්ස. වචනෙ අනිට්ඨිතෙති සම්බන්ධො. ඉතො පට්ඨායාති ‘‘න උපජ්ඣායස්ස භණමානස්සා’’ති එත්ථ වුත්තනකාරතො පට්ඨාය. ඉමිනා හෙට්ඨා වුත්තෙසු ‘‘නාතිදූරෙ ගන්තබ්බ’’න්තිආදීසු නකාරපටිසිද්ධෙසු ආපත්ති නත්ථීති දස්සෙති. යත්ථ කත්ථචීති ‘‘න ච උණ්හෙ චීවරං නිදහිතබ්බ’’න්තිආදීසු යෙසු කෙසුචි. අයන්ති දුක්කටාපත්ති. හීති සච්චං. ආපත්තිසාමන්තාති එත්ථ ආපත්තියා සාමන්තා ආපත්තිසාමන්තාති අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ආපත්තියා ආසන්න’’න්ති. ‘‘ආසන්න’’න්ති ඉමිනා සාමන්තාසද්දස්ස ආසන්නවෙවචනතඤ්ච උපයොගත්ථෙ නිස්සක්කවචනතඤ්ච දස්සෙති. ඊදිසං වචනං භන්තෙ වත්තුං වට්ටති නාමාති යොජනා.
ගාමතො පඨමතරන්ති ගාමතො උපජ්ඣායස්ස පඨමතරං. තෙනෙවාති උපජ්ඣායෙනෙව. නිවත්තන්තෙන සද්ධිවිහාරිකෙනාති සම්බන්ධො. ‘‘තින්ත’’න්ති වත්වා තමෙවත්ථං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘සෙදග්ගහිත’’න්ති. ඉමිනා සෙදෙන සීදතීති සින්නන්ති අත්ථං දස්සෙති. ‘‘අතිරෙකං කත්වා’’ති ඉමිනා උස්සාරෙත්වාතිපදස්ස අධිප්පායත්ථං දස්සෙති, උද්ධං උද්ධං සාරෙත්වාති වුත්තං හොති. පච්ඡිමවාක්‍යස්ස පුබ්බවාක්‍යකාරණභාවං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘කිං කාරණා’’ති. මජ්ඣෙ භඞ්ගස්ස දොසං ආවිකරොන්තො ආහ ‘‘සමං කත්වා’’තිආදි. තතොති සමං කත්වා සංහරණතො, නිච්චං භිජ්ජමානන්ති සම්බන්ධො. මජ්ඣෙ භඞ්ගතො වා, දුබ්බලන්ති සම්බන්ධො. එතන්ති ‘‘චතුරඞ්ගුලං කණ්ණං උස්සාරෙත්වා’’ති එතං වචනං. යථාති යෙනාකාරෙන සංහරියමානෙති සම්බන්ධො. චීවරභොගස්ස ඔරො අන්තො ඔභොගොති අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කායබන්ධන’’න්තිආදි.
යොති උපජ්ඣායො. ‘‘ගාමෙයෙවා’’ති වත්වා තමෙවත්ථං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘අන්තරඝරෙ වා පටික්කමනෙ වා’’ති. පටික්කමනෙ වාති භොජනසාලායං වා. තස්සාති උපජ්ඣායස්ස. ලද්ධා භික්ඛා යෙනාති ලද්ධභික්ඛො, තස්ස වා. පිණ්ඩපාතො හොතීති යොජනා. තස්සාති උපජ්ඣායස්ස. පිණ්ඩපාතො න හොතීති සම්බන්ධො. අත්තනා ලද්ධොපීති පිසද්දො උපජ්ඣායෙන ලද්ධොපීති අත්ථං සම්පිණ්ඩෙති. ආහරියතූති එත්ථ තුවිභත්ති පුච්ඡායං හොති, ආහරියතු කින්ති අත්ථො. කාලොති භොජනකාලො. භුඤ්ජිත්ථාති භුත්තො, තස්මිං සතීති සම්බන්ධො. උපකට්ඨොති මජ්ඣන්හිකස්ස ආසන්නො.
අනන්තරහිතායාති එත්ථ අන්තරධායතීති අන්තරහිතො, තට්ටිකචම්මඛණ්ඩාදි, නත්ථි අන්තරහිතො එතස්මිං පත්තභූමීනමන්තරෙති අනන්තරහිතොති අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අනත්ථතායා’’ති. කාළවණ්ණකතා වා සුධාබද්ධා වා නිරජමත්තිකා හොතීති යොජනා. තන්ති පත්තං. ධොතවාලිකායපීති සුද්ධවාලිකායපි. තත්ථාති පංසුරජසක්ඛරාදීසු. පුන තත්ථාති පණ්ණාධාරකෙසු. ඉදං වචනං වුත්තන්ති සම්බන්ධො. අභිමුඛෙනාති අත්තනො අභිමුඛෙන. සණිකන්ති සින්නං. අන්තෙ පනාති චීවරස්ස කොටියං පන. නික්ඛිපන්තස්ස සද්ධිවිහාරිකස්ස චීවරස්ස භොගොති යොජනා.
චුණ්ණං සන්නෙතබ්බන්ති එත්ථ චුණ්ණසමොධානෙන නෙතබ්බන්ති අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පිණ්ඩි කාතබ්බා’’ති. ‘‘එකස්මිං නිද්ධූමෙ ඨානෙ’’ති ඉමිනා එකමන්තන්ති එත්ථ එකස්මිං අන්තෙ ඨානෙති අත්ථං දස්සෙති. ජන්තාඝරෙති අග්ගිසාලායං. සා හි ජලති දිබ්බති අග්ගි එත්ථාති ජන්තා, ජනෙති සරීරසෙදමෙත්ථාති වා ජන්තා, සා එව ඝරං ජන්තාඝරන්ති වුච්චති, තස්මිං. පරිපූජාවසෙන කරීයතීති පරිකම්මන්ති අත්ථෙන අඞ්ගාරදානාදිකං පරිකම්මං නාමාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පරිකම්මං නාමා’’තිආදි.
‘‘න කෙනචි ගෙලඤ්ඤෙනා’’තිආදිනා උස්සහනස්ස කාරණං දස්සෙති. හීති සච්චං. අගිලානෙන සට්ඨිවස්සෙන සද්ධිවිහාරිකෙනාපි කාතබ්බන්ති යොජනා. අනාදරෙනාති වත්තකරණස්ස අනාදරෙන. නකාරපටිසංයුත්තෙසූති පටිසෙධවාචකෙන නකාරෙන පටිසංයුත්තෙසු. පදෙසූති ‘‘න උපජ්ඣායස්ස භණමානස්ස අන්තරන්තරා කථා ඔපාතෙතබ්බා’’තිආදීසු වාක්‍යෙසු. භූමියන්ති උපලක්ඛණවසෙන වුත්තං භිත්තියම්පි අපටිඝංසිතබ්බත්තා. ‘‘පිඨසඞ්ඝාටඤ්චා’’ති ඉමිනා කවාටපීළන්ති එත්ථ පීඨසද්දෙන පිඨසඞ්ඝාටං වුච්චති උත්තරපදලොපවසෙන වා එකදෙසවොහාරවසෙන වාති දස්සෙති. ‘‘අච්ඡුපන්තෙනා’’ති ඉමිනා අප්පටිඝංසන්තෙනාති එත්ථ ඝංසධාතුයා අත්ථං දස්සෙති. සම්මා තායති අත්තානඤ්ච පරඤ්ච අනෙනාති සන්තානං, තමෙව සන්තානකන්ති අත්ථෙන කීටකුලාවකමක්කටකසුත්තාදි සන්තානකං නාමාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සන්තානක’’න්තිආදි. උල්ලොකතොති විතානතො. තඤ්හි උද්ධං ලුචීයතෙ බන්ධීයතෙති උල්ලොකන්ති වුච්චති, චකාරස්ස කකාරමකත්වා ‘‘උල්ලොච’’න්තිපි වුච්චති. තොසද්දෙන ආකාරස්ස ස්මාවචනස්ස කාරියභාවං දස්සෙති. අපහරිතබ්බන්ති අපනෙතබ්බං. ‘‘අවහරිතබ්බ’’න්තිපි පාඨො, හෙට්ඨා හරිතබ්බං පාතෙතබ්බන්ති අත්ථො.
ආලොකසන්ධිභාගාති එත්ථ භාගසද්දස්ස ද්වන්දතො පරත්තා පුබ්බපදෙසුපි පච්චෙකං යොජෙතබ්බොති ආහ ‘‘ආලොකසන්ධිභාගා ච කණ්ණභාගා චා’’ති. තස්ස අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අන්තරබාහිරා’’තිආදි. ‘‘වාතපානකවාටකානී’’ති ඉමිනා ආලොකසන්ධිසද්දස්ස වාතපානකවාටකපරියායභාවං දස්සෙති. ‘‘කොණා’’ති ඉමිනා කණ්ණසද්දස්ස කොණවෙවචනභාවං දස්සෙති.
‘‘යථා පඨම’’න්තිආදිනා පඨමපඤ්ඤත්තමෙව පඤ්ඤපෙතබ්බං, න අඤ්ඤථාති දස්සෙති. ඉදං පතිරූපං පඨමපඤ්ඤත්තං සන්ධාය වුත්තං. පඨමපඤ්ඤත්තෙ අපතිරූපෙ අඤ්ඤථාපි පඤ්ඤපෙතබ්බං. එතදත්ථමෙවාති යථාපඤ්ඤත්තං පඤ්ඤපෙතබ්බස්ස අත්ථාය එව. සචෙ පඤ්ඤත්තං අහොසි, එවං සතීති යොජනා. ඉදන්ති භිත්තිං මොචෙත්වා පඤ්ඤාපනං. කටෙසු කිළඤ්ජෙසු සාරත්තා උත්තමත්තා කටසාරකොති වුච්චති. නිවත්තෙත්වාති සංහරිත්වා. පුරත්ථිමාති එත්ථ යකාරලොපෙන නිද්දෙසොති ආහ ‘‘පුරත්ථිමායා’’ති.
වූපකාසෙතබ්බොති එත්ථ කසධාතු ගත්‍යත්ථොති ආහ ‘‘අඤ්ඤත්ථ නෙතබ්බො’’ති. උපජ්ඣායං ගහෙත්වා අඤ්ඤත්ථ ගන්තබ්බොති අත්ථො. අඤ්ඤත්ථාති අඤ්ඤං ඨානං. විවෙචෙතබ්බන්ති එත්ථ දිට්ඨිගතතො උපජ්ඣායං විවෙචෙතබ්බන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘විස්සජ්ජාපෙතබ්බ’’න්ති. ‘‘අඤ්ඤො වත්තබ්බො’’ති වත්වා තස්ස ආකාරං දස්සෙති ‘‘ථෙර’’න්තිආදිනා. සො සො භික්ඛු යාචිතබ්බොති සම්බන්ධො. අඤ්ඤෙන දාපෙතබ්බොති අත්තනා අඤ්ඤෙන භික්ඛුනා උපජ්ඣායස්ස පරිවාසො දාපෙතබ්බොති අත්ථො. කින්ති නු ඛොති කෙන එව උපායෙන දදෙය්‍ය නුඛොති අත්ථො. ඉතිසද්දො හි අවධාරණත්ථො. අට්ඨකථායපි ඉමමෙව නයං දස්සෙති ‘‘කෙන නු ඛො උපායෙනා’’ති ඉමිනා. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු ‘‘කින්ති නු ඛො පටිකස්සෙය්‍යා’’තිආදිවාක්‍යෙසු. සත්තසු කම්මෙසු තිවිධස්ස උක්ඛෙපනීයකම්මස්ස ගරුකත්තා වුත්තං ‘‘උක්ඛෙපනීයං අකත්වා’’ති. තමෙවත්ථං විත්ථාරෙන්තො ආහ ‘‘තෙන හී’’තිආදි.
තෙන සද්ධිවිහාරිකෙන යාචිතබ්බාති සම්බන්ධො. සචෙ කරොන්තියෙවාති භික්ඛූ සචෙ කම්මං කරොන්තියෙව. පුන සචෙ කරොන්තියෙවාති භික්ඛූ සචෙ උක්ඛෙපනීයකම්මං කරොන්තියෙව. අථාති තස්මිං කම්මෙ කතෙ. ඉතීති එවං යාචනෙන. නන්ති තං උපජ්ඣායං.
සම්පරිවත්තකන්ති එත්ථ ‘‘පිණ්ඩුක්ඛෙපක’’න්තිආදීසු (පාචි. 620) විය සම්පරිවත්තකන්තිපදං කිරියාවිසෙසනං, කපච්චයො ච විච්ඡත්ථොති ආහ ‘‘සම්පරිවත්තෙත්වා සම්පරිවත්තෙත්වා’’ති. යදීති යාව. යදිසද්දො හි යාවපරියායො, තෙන වුත්තං ‘‘න තාව පක්කමිතබ්බ’’න්ති. යාව අප්පමත්තකම්පි රජනං ගලති, න තාව පක්කමිතබ්බන්ති යොජනා. විසභාගපුග්ගලෙනාති විසභාගෙන පුග්ගලෙන කරණභූතෙන. න උපජ්ඣායං අනාපුච්ඡා ගාමො පවිසිතබ්බොති එත්ථ න අඤ්ඤෙනෙව කරණීයෙන පවිසිතබ්බො. පිණ්ඩාය පන පවිසිතබ්බොති ආසඞ්කා භවෙය්‍යාති ආහ ‘‘පිණ්ඩාය වා’’තිආදි. ‘‘අනාපුච්ඡිත්වා’’ති ඉමිනා අනාපුච්ඡාති එත්ථ ආකාරො ත්වාපච්චයස්ස කාරියොති දස්සෙති. භික්ඛාචාරන්ති භික්ඛාය චරණට්ඨානං, උපජ්ඣායෙන ගන්තබ්බන්ති යොජනා. පරිවෙණන්ති උපජ්ඣායස්ස පරිවෙණං. පස්සතීති උපජ්ඣායං පස්සති.
දස්සනත්ථාය වාති අසුභදස්සනත්ථාය වා. ඉමිනාපි වාසත්ථාය එව න ගන්තබ්බන්ති ආසඞ්කං නිවත්තෙති. කම්මන්ති පක්කමනස්ස කාරණං කම්මං. අනනුජානනං සන්ධාය වුත්තං ‘‘යාවතතිය’’න්ති. තන්ති උපජ්ඣායං. අස්සාති සද්ධිවිහාරිකස්ස. ‘‘න සම්පජ්ජතී’’ති ඉමිනා සචෙ සම්පජ්ජති, න පක්කමිතබ්බාති දස්සෙති. කෙවලන්ති විනා උද්දෙසාදිසම්පජ්ජනෙහි. එවරූපෙ උපජ්ඣායෙ නිවාරෙන්තෙපීති යොජනා. ‘‘ගෙලඤ්ඤතො’’ති ඉමිනා වුට්ඨානසද්දස්ස අවධිඅපෙක්ඛතං දස්සෙති. අස්සාති උපජ්ඣායස්ස. අඤ්ඤොති අත්තනා අඤ්ඤො. තස්සාති අඤ්ඤස්ස භික්ඛුස්ස.