16. සද්ධිවිහාරිකවත්තකථා

67. සම්මාවත්තනායං විනිච්ඡයො එවං වෙදිතබ්බොති යොජනා. උද්දෙසාදීහීති ආදිසද්දෙන පරිපුච්ඡාදයො සඞ්ගණ්හාති. සඞ්ගහසද්දස්ස සඞ්ඛෙපගහණෙසුපි වුත්තිතො ‘‘අනුග්ගහො’’ති වුත්තං. අථ වා සම්මුඛා සඞ්ගහො ච පරම්මුඛා අනුග්ගහො ච කාතබ්බො. ආමිසෙන වා සඞ්ගහො, ධම්මෙන වා අනුග්ගහො. දිට්ඨධම්මිකත්ථාය වා සඞ්ගහො, සම්පරායිකත්ථාය වා අනුග්ගහො. ලොකියත්ථාය වා සඞ්ගහො, ලොකුත්තරත්ථාය වා අනුග්ගහො කාතබ්බො. තත්ථාති යං වුත්තං ‘‘උද්දෙසෙන පරිපුච්ඡාය ඔවාදෙන අනුසාසනීයා’’ති. තත්ථ උද්දිසනං උද්දෙසොති වචනත්ථෙන පාළිවාචනා උද්දෙසො නාමාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘උද්දෙසොති පාළිවාචනා’’ති. ‘‘පාළියා අත්ථවණ්ණනා’’ති ඉමිනා පුනප්පුනං, සමන්තතො වා පාළියා අත්ථස්ස පුච්ඡනං පරිපුච්ඡාති අත්ථං දස්සෙති. වත්ථුස්මින්ති චාරිත්තවාරිත්තවත්ථුස්මිං. ඉදන්ති චාරිත්තං. පුන ඉදන්ති වාරිත්තං. ‘‘වචන’’න්ති ඉමිනා ඔවදනං ඔවාදොති වචනත්ථං දස්සෙති. ඔතිණ්ණෙ වත්ථුස්මිං ‘‘ඉදං කරොහි, ඉදං මා කරිත්ථා’’ති වචනං අනුසාසනී නාමාති යොජනා. ‘‘පුනප්පුනං වචන’’න්ති ඉමිනා අනුසාසනීති එත්ථ අනුසද්දස්ස නඋපච්ඡින්නත්ථං දස්සෙති. ‘‘සචෙ උපජ්ඣායස්ස පත්තො හොතී’’ති සාමඤ්ඤතො වුත්තෙපි න පකතිපත්තො හොති, අථ ඛො අතිරිත්තපත්තො හොතීති ආහ ‘‘අතිරෙකපත්තො’’ති. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු ‘‘සචෙ උපජ්ඣායස්ස චීවරං හොතී’’තිආදීසු පදෙසු. අඤ්ඤොපීති පත්තචීවරෙහි අඤ්ඤොපි. සමණපරික්ඛාරොති ඡත්තුපාහනාදි සමණපරික්ඛාරො. ඉධාති සද්ධිවිහාරිකවත්තෙ. නයෙනාති ඤායෙන. උප්පජ්ජමානඋපායපරියෙසනන්ති උප්පජ්ජමානස්ස, උප්පජ්ජමානත්ථාය වා උපායස්ස පරියෙසනං. ඉතොති ‘‘කින්ති නු ඛො සද්ධිවිහාරිකස්ස පරික්ඛාරො උප්පජ්ජියෙථා’’ති පාළිතො. චීවරං රජන්තෙනාති එත්ථ රජන්තෙන උපජ්ඣායෙනාති අත්ථො න දට්ඨබ්බො, සද්ධිවිහාරිකෙනාති අත්ථො එවාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘උපජ්ඣායතො උපායං සුත්වා රජන්තෙනා’’ති. උපජ්ඣායතො උපායන්ති උපජ්ඣායතො ලද්ධං උපායං.

නසම්මාවත්තනාදිකථා

68. උපජ්ඣායවත්තන්ති උපජ්ඣායම්හි වත්තිතබ්බං වත්තං. සොති සද්ධිවිහාරිකො. දුක්කටං ආපජ්ජතීති අස්ස, සො වා දුක්කටං ආපජ්ජතීති යොජනා. පණාමෙතබ්බොති එත්ථ පපුබ්බ නමුධාතු අත්ථපකරණාදිවසෙන ඉධ අපසාදනත්ථොති ආහ ‘‘අපසාදෙතබ්බො’’ති. අධිමත්තන්ති අධිකප්පමාණං. ගෙහසිතපෙමන්ති මෙත්තාසිනෙහං. වුත්තපටිපක්ඛනයෙනාති කණ්හපක්ඛෙ වුත්තෙන පටිපක්ඛෙන නයෙන. අලං පණාමෙතුන්ති එත්ථ අලංසද්දස්ස අරහත්ථපටික්ඛිත්තෙසු ද්වීසු අත්ථෙසු අරහත්ථොති ආහ ‘‘යුත්තො පණාමෙතු’’න්ති.

සාතිසාරො හොතීති එත්ථ පකතිභාවං අතික්කමිත්වා සරණං පවත්තනං අතිසාරො, දොසො. සංවිජ්ජති සො එතස්සාති සාතිසාරොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සදොසො හොතී’’ති. තස්සත්ථං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘ආපත්තිං ආපජ්ජතී’’ති. ආපත්තින්ති දුක්කටාපත්තිං. තන්ති වත්තං.

තෙසන්ති සද්ධිවිහාරිකානං. වත්තන්ති බහුකානං සද්ධිවිහාරිකානං වත්තං. සාදියනං වා…පෙ… බාලො හොතීති එත්ථ බාලස්ස කාරණං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘සාදියනං වා අසාදියනං වා න ජානාතී’’ති. සාදියනස්ස වා අසාදියනස්ස වා අජානනත්තා බාලො හොතීති වුත්තං හොති. අජානනස්ස කාරණං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘බාලො හොතී’’ති. බාලත්තා සාදියනං වා අසාදියනං වා න ජානාතීති වුත්තං හොති. තෙසූති බහුකෙසු සද්ධිවිහාරිකෙසු. තස්සාති වත්තසම්පන්නභික්ඛුස්ස. තෙසන්ති ඉතරෙසං සද්ධිවිහාරිකානං.

රාධබ්‍රාහ්මණවත්ථුකථා

69. කිඤ්චාපි ආයස්මා සාරිපුත්තො ජානාතීති යොජනා. ඉමිනා ‘‘කිං නු ඛො අජානන්තො පුච්ඡී’’ති ආසඞ්කං නිවාරෙති. භගවා අනුඤ්ඤාතුකාමො හොතීති සම්බන්ධො. පනසද්දො ගරහත්ථො, තථා ජානන්තොපීති අත්ථො. ලහුකන්ති හෙතුඅන්තොගධවිසෙසනං. ලහුකත්තා පටික්ඛිපිත්වාති වුත්තං හොති. අස්සාති භගවතො, අජ්ඣාසයන්ති සම්බන්ධො. ‘‘අජ්ඣාසයං විදිත්වා’’තිවචනස්ස යුත්තිං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘බුද්ධානං හී’’තිආදි. හීති සච්චං. අයඤ්චාති සාරිපුත්තත්ථෙරො ච. අග්ගොති කොටිඋක්කංසො. සෙට්ඨොති පවරො උත්තමො.

‘‘බ්‍යත්තෙන භික්ඛුනා පටිබලෙනා’’ති එත්ථ බ්‍යත්තපටිබලානං විසෙසං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘බ්‍යත්තො නාමා’’තිආදි. තත්ථ යස්ස සාට්ඨකථං විනයපිටකවාචුග්ගතං පවත්තති, අයං බ්‍යත්තො නාමාති යොජනා. තස්මින්ති විනයපිටකං වාචුග්ගතභික්ඛුම්හි. යස්සාති භික්ඛුනො. සුග්ගහිතන්ති සාට්ඨකථාය සුට්ඨු ගහිතං. අයම්පීති පිසද්දො පුරිමභික්ඛුං අපෙක්ඛති. ඉමස්මිං අත්ථෙති ඉමස්මිං වත්ථුම්හි, ඉමස්මිං විසයෙති අත්ථො. බ්‍යතිරෙකාන්වයවසෙන පටිබලං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යො පනා’’තිආදි. යො පන න සක්කොතීති සම්බන්ධො. කස්මාති ආහ ‘‘කාසසොසසෙම්හාදිනා වා’’තිආදි. තත්ථ කාසො ච සොසො ච සෙම්හො ච, තෙ ආදයො යස්ස ගෙලඤ්ඤස්සාති කාසසොසසෙම්හාදි, ආදිසද්දෙන එළමූගාදයො සඞ්ගණ්හාති. ඔට්ඨො ච දන්තො ච ජිව්හා ච, තා ආදයො යෙසං තාලුආදීනන්ති ඔට්ඨදන්තජිව්හාදයො, තෙසං. පදබ්‍යඤ්ජනෙහීති පදඅක්ඛරෙහි. බ්‍යඤ්ජනසද්දො හෙත්ථ අක්ඛරවාචකො. හාපෙතීති ගලත්තා හාපෙති. අඤ්ඤථා වා වත්තබ්බන්ති අඤ්ඤෙන සිථිලාදිනා ආකාරෙන වා වත්තබ්බං. අඤ්ඤථා වදතීති අඤ්ඤෙන ධනිතාදිආකාරෙන වදති. තබ්බිපරීතොති තස්ස අපටිබලස්ස විපරීතො භික්ඛූති සම්බන්ධො. තතොති ජානාපෙතබ්බතො. යන්ති යං ආකාරං ධාතුකම්මමෙතං, සඞ්ඝොති කාරිතකම්මමෙතං. ඉධ කාරිතකම්මං කිතො වදති.

71. උපසම්පන්නසමනන්තරාති එත්ථ උපසම්පන්නස්ස සමනන්තරාති අත්ථං නිවාරෙන්තො ආහ ‘‘උපසම්පන්නො හුත්වාව සමනන්තරා’’ති. එවසද්දෙන චිරකාලං නිවත්තෙති. උල්ලුම්පතූති එත්ථ උපුබ්බලුපධාතුයා උපසග්ගවසෙන වා අත්ථාතිසයවසෙන වා ධාතූනමනෙකත්ථත්තා ඉධ උපුබ්බධරධාතුයා අත්ථෙ වත්තතීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘උද්ධරතූ’’ති. උට්ඨාපෙත්වා, උක්ඛිපිත්වා වා ධරතූති අත්ථො. තමෙවත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අකුසලා’’තිආදි. තත්ථ ‘‘අකුසලා වුට්ඨාපෙත්වා’’ති ඉමිනා සහාවධිනා උත්‍යූපසග්ගස්ස අත්ථං දස්සෙති. ‘‘කුසලෙ පතිට්ඨාපෙතූ’’ති ඉමිනා සහාධාරෙන ධරධාතුස්ස අත්ථං දස්සෙති. උත්‍යූපසග්ගස්ස උක්ඛිපනත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සාමණෙරභාවා වා උද්ධරිත්වා’’ති. ‘‘පටිච්චා’’ති ඉමිනා උපාදායාති එත්ථ සමීපෙ ආදියිත්වාති සද්දත්ථමගහෙත්වා සඞ්කෙතත්ථවසෙන පාකටත්තා තස්ස සඞ්කෙතත්ථං දස්සෙති, අධිප්පායත්ථං දස්සෙතීති අත්ථො.

73. අධිට්ඨිතාති එත්ථ අධි නිච්චවසෙන ඨාති පවත්තතීති අධිට්ඨිතාති වචනත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘නිච්චප්පවත්තිනී’’ති. කස්මා චත්තාරො පච්චයා නිස්සයාති වුත්තාති ආහ ‘‘යස්මා’’තිආදි. ‘‘චත්තාරො’’තිආදිනා චත්තාරො පච්චයෙ නිස්සාය අත්තභාවො සෙති පවත්තතීති නිස්සායාති අවුත්තකම්මත්ථං දස්සෙති.